https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D7%A8%D7%95%D7%99%3A%D7%93%D7%95%D7%93_%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%96%D7%A0%D7%94%D7%95%D7%99%D7%96%D7%9F
רוי:דוד פריזנהויזן - ווערסיע היסטאריע
2026-05-11T17:13:48Z
ווערסיע היסטאריע פאר דעם בלאט אויפן וויקי
MediaWiki 1.39.4
https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%A8%D7%95%D7%99:%D7%93%D7%95%D7%93_%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%96%D7%A0%D7%94%D7%95%D7%99%D7%96%D7%9F&diff=334640&oldid=prev
תנא קמא: תנא קמא האט אריבערגעפירט בלאט דרעפט:דוד פריזנהויזן צו רוי:דוד פריזנהויזן אן לאזן א ווייטערפירונג
2025-02-11T19:19:53Z
<p>תנא קמא האט אריבערגעפירט בלאט <a href="/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%93%D7%95%D7%93_%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%96%D7%A0%D7%94%D7%95%D7%99%D7%96%D7%9F&action=edit&redlink=1" class="new" title="דרעפט:דוד פריזנהויזן (בלאַט עקזיסטירט נאכנישט)">דרעפט:דוד פריזנהויזן</a> צו <a href="/%D7%A8%D7%95%D7%99:%D7%93%D7%95%D7%93_%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%96%D7%A0%D7%94%D7%95%D7%99%D7%96%D7%9F" title="רוי:דוד פריזנהויזן">רוי:דוד פריזנהויזן</a> אן לאזן א ווייטערפירונג</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="yi">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ עלטערע ווערסיע</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">רעוויזיע פון 19:19, 11 פעברואר 2025</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="yi"><div class="mw-diff-empty">(קיין אונטערשייד)</div>
</td></tr></table>
תנא קמא
https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%A8%D7%95%D7%99:%D7%93%D7%95%D7%93_%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%96%D7%A0%D7%94%D7%95%D7%99%D7%96%D7%9F&diff=334626&oldid=prev
תנא קמא אין 05:26, 11 פעברואר 2025
2025-02-11T05:26:03Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="yi">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ עלטערע ווערסיע</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">רעוויזיע פון 05:26, 11 פעברואר 2025</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l60">שורה 60:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 60:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*תולדות אנשי שם: די לעבענס געשיכטע פון… די אונגארישע גאונים ר' משה טייטעלבוים… זייער לעבען, זייער ווירקען, זייערע טהאטען, זייער טעטיגקייט אין חסידות, זייער גאונות אין נגלה און נסתר, קליוולאנד 1939, זייטן 107-110</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*תולדות אנשי שם: די לעבענס געשיכטע פון… די אונגארישע גאונים ר' משה טייטעלבוים… זייער לעבען, זייער ווירקען, זייערע טהאטען, זייער טעטיגקייט אין חסידות, זייער גאונות אין נגלה און נסתר, קליוולאנד 1939, זייטן 107-110</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*מאיר גילון, "ר' דוד פריזנהויזן בין קוטבי ההשכלה והחסידות", בתוך: משה כרמלי-וינברגר (עורך), בית המדרש לרבנים בבודפשט תרל"ז–תשל"ז: מחקרים בתולדותיו והישגיו במדעי היהדות, ניו יורק: איגוד חניכי ביה"מ לרבנים בבודפשט, תשמ"ו, עמ' יט–נד.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*מאיר גילון, "ר' דוד פריזנהויזן בין קוטבי ההשכלה והחסידות", בתוך: משה כרמלי-וינברגר (עורך), בית המדרש לרבנים בבודפשט תרל"ז–תשל"ז: מחקרים בתולדותיו והישגיו במדעי היהדות, ניו יורק: איגוד חניכי ביה"מ לרבנים בבודפשט, תשמ"ו, עמ' יט–נד.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* {{הספרנים|Levi Cooper|The Last Will and Testament of Rabbi David Friesenhausen|lbh-friesenhaus|מערץ 21, 2022}}</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* {{הספרנים|Levi Cooper|The Last Will and Testament of Rabbi David Friesenhausen|lbh-friesenhaus|מערץ 21, 2022}} <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">([https://www.academia.edu/2015659/The_Last_Will_and_Testament_of_David_Friesenhausen מיט רעפערענצן])</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== דרויסנדיגע לינקס ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== דרויסנדיגע לינקס ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l66">שורה 66:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 66:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* {{היברובוקס|ר' דוד ב"ר מאיר הכהן מפריזנהויזן|מוסדות תבל|45855|מקום הוצאה=וויען|שנת הוצאה=תק"פ}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* {{היברובוקס|ר' דוד ב"ר מאיר הכהן מפריזנהויזן|מוסדות תבל|45855|מקום הוצאה=וויען|שנת הוצאה=תק"פ}}</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?p=472015#p472015</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?p=472015#p472015</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* {{דף שער בספרייה הלאומית|987007309477605171|דוד בן מאיר פריזנהויזן (1758-1828)}}</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== רעפערענצן ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== רעפערענצן ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{רעפליסטע}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{רעפליסטע}}</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">{{DEFAULTSORT:פריזנהויזן, דוד}}</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[קאַטעגאָריע:דייטשע אידן]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[קאַטעגאָריע:דייטשע אידן]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[קאַטעגאָריע:משכילים]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[קאַטעגאָריע:משכילים]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[קאַטעגאָריע:מחברי ספרים]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[קאַטעגאָריע:מחברי ספרים]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[קאַטעגאָריע:דיינים<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|װ</del>]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[קאַטעגאָריע:דיינים]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">{{DEFAULTSORT:פריזנהויזן, דוד}}</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[he:דוד פריזנהויזן]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[he:דוד פריזנהויזן]]</div></td></tr>
</table>
תנא קמא
https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%A8%D7%95%D7%99:%D7%93%D7%95%D7%93_%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%96%D7%A0%D7%94%D7%95%D7%99%D7%96%D7%9F&diff=334623&oldid=prev
תנא קמא אין 02:32, 11 פעברואר 2025
2025-02-11T02:32:24Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="yi">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ עלטערע ווערסיע</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">רעוויזיע פון 02:32, 11 פעברואר 2025</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l12">שורה 12:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 12:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>פריזנהויזן איז געלונגען צו פארעפנטליכן דעם חיבור ערשט אין יאר 1820 (תק"פ), דערביי האט ער דערהיינטיגט דעם אפטיילונג איבער אסטראנאמיע און צוגעלייגט צוויי שטריכן: זיין אוקלידישער באווייז און, נאך וויכטיגער, זיין 74-זייטיגע עטישע [[צוואה]]. געשריבן אין אַן עלעגאנטן, פליסיגן העברעאיש, האט דער חיבור אנטהאלטן אויטאביאגראפישע עלעמענטן, עטישע מאנונגען און קריטישע בליקן איבער אקטועלע רעליגיעזע און קולטורעלע טרענדס. ער האט רעקארדירט זיין אנטוישונג פון דער באאומגרואיגנדער ראדיקאליזירונג פון דער [[השכלה]], איר וואקסנדער קריטיק פון טראדיציע און דעם רבנישע עסטאבלישמענט, און די באַגלייטנדע ערשיינונגען פון רעליגיעזע לייכטקייט און ליבערטיניזם, דעאיזם און אויבערפלעכליכער פּסעוודאָ־השכלה.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>פריזנהויזן איז געלונגען צו פארעפנטליכן דעם חיבור ערשט אין יאר 1820 (תק"פ), דערביי האט ער דערהיינטיגט דעם אפטיילונג איבער אסטראנאמיע און צוגעלייגט צוויי שטריכן: זיין אוקלידישער באווייז און, נאך וויכטיגער, זיין 74-זייטיגע עטישע [[צוואה]]. געשריבן אין אַן עלעגאנטן, פליסיגן העברעאיש, האט דער חיבור אנטהאלטן אויטאביאגראפישע עלעמענטן, עטישע מאנונגען און קריטישע בליקן איבער אקטועלע רעליגיעזע און קולטורעלע טרענדס. ער האט רעקארדירט זיין אנטוישונג פון דער באאומגרואיגנדער ראדיקאליזירונג פון דער [[השכלה]], איר וואקסנדער קריטיק פון טראדיציע און דעם רבנישע עסטאבלישמענט, און די באַגלייטנדע ערשיינונגען פון רעליגיעזע לייכטקייט און ליבערטיניזם, דעאיזם און אויבערפלעכליכער פּסעוודאָ־השכלה.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ארום תק"ס איז פריזנהויזן אנגעקומען קיין [[אונגארן]], וואו ער האט א צייט געדינט אלס [[דיין]] אין דער צפון-מזרח קהילה פון [[אונסדארף]] איידער ער איז אריבער קיין פעסט. אין 1806 (תקס"ו) האט ער דערלאנגט א מעמאראנדום פאר די באהערדע, מיט א פארשלאג אז מען זאל גרינדן רבנישע סעמינארן אין אונגארן, גאליציע און די בעהמישע לענדער — דער ערשטער אזא פארשלאג אין אונגארן. טאלאנטירטע בחורים זאלן אונטערנעמען פאר 10 יאר א קוריקולום הויפטזעכליך פון גמרא, אבער אויך פון תנ"ך, גייסט-וויסנשאפטן און נאטור-וויסנשאפטן, ווי אויך פיזישע איבונגען; קאנדידאטן פאר דער ראבינאט זאלן באקומען א סטיפּענדיום. ביז 15 יאר זאלן נאר די גראדואירטע פון די סעמינארן ווערן ערוועלט צו די רבנות. די אויטאריטעטן האבן זיך לאנג באראטן איבער דעם פּראיעקט אבער האבן ענטשידן דערקעגן אין 1813 (תקפ"ג). די אונגארישע רבנים זענען געווען אומצופרידן מיט פריזנהויזנ'ס איינזייטיגע אקטיוויטעטן. זיי האבן אים פארגעווארפן פארן זיין א געפערליכער רעפארמער און פארן אונטערגראבן זייער פאזיציע. פריזנהויזן האט נישט געקענט קריגן א רבנישע שטעלע אין פעסט איז ער צוריק אריבער קיין אונסדארף.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ארום תק"ס <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(1800) </ins>איז פריזנהויזן אנגעקומען קיין [[אונגארן]], וואו ער האט א צייט געדינט אלס [[דיין]] אין דער צפון-מזרח קהילה פון [[אונסדארף]] איידער ער איז אריבער קיין פעסט. אין 1806 (תקס"ו) האט ער דערלאנגט א מעמאראנדום פאר די באהערדע, מיט א פארשלאג אז מען זאל גרינדן רבנישע סעמינארן אין אונגארן, גאליציע און די בעהמישע לענדער — דער ערשטער אזא פארשלאג אין אונגארן. טאלאנטירטע בחורים זאלן אונטערנעמען פאר 10 יאר א קוריקולום הויפטזעכליך פון גמרא, אבער אויך פון תנ"ך, גייסט-וויסנשאפטן און נאטור-וויסנשאפטן, ווי אויך פיזישע איבונגען; קאנדידאטן פאר דער ראבינאט זאלן באקומען א סטיפּענדיום. ביז 15 יאר זאלן נאר די גראדואירטע פון די סעמינארן ווערן ערוועלט צו די רבנות. די אויטאריטעטן האבן זיך לאנג באראטן איבער דעם פּראיעקט אבער האבן ענטשידן דערקעגן אין 1813 (תקפ"ג). די אונגארישע רבנים זענען געווען אומצופרידן מיט פריזנהויזנ'ס איינזייטיגע אקטיוויטעטן. זיי האבן אים פארגעווארפן פארן זיין א געפערליכער רעפארמער און פארן אונטערגראבן זייער פאזיציע. פריזנהויזן האט נישט געקענט קריגן א רבנישע שטעלע אין פעסט איז ער צוריק אריבער קיין אונסדארף.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>פריזנהויזן האט געהאט שוועריגקייטן צו מאכן א געהעריגע פרנסה אין אונסדארף. אין יאר 1808 (תקס"ח) האט פריזנהויזן זיך געצויגן קיין [[אוהעל]] (Sátoraljaújhely), אונגארן, וואו ער האט געדינט אלס דיין אינעם בית דין פונעם ניי-ערוועלטן רב, [[רבי משה טייטלבוים (ישמח משה)|רבי משה טייטלבוים]], וועלכער איז געקומען פון פוילן. למעשה האט פריזנהויזן געדינט אכט יאר אונטער דעם מאן, וועלכער איז געווארן דער באדייטנדסטער פירער פון חסידות אין אונגארן. פריזנהויזן איז געווען אומגליקליך אין אוהעל, הויפּטזעכליך צוליב זיין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אומגלייכן פונעם </del>ישמח משה.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>פריזנהויזן האט געהאט שוועריגקייטן צו מאכן א געהעריגע פרנסה אין אונסדארף. אין יאר 1808 (תקס"ח) האט פריזנהויזן זיך געצויגן קיין [[אוהעל]] (Sátoraljaújhely), אונגארן, וואו ער האט געדינט אלס דיין אינעם בית דין פונעם ניי-ערוועלטן רב, [[רבי משה טייטלבוים (ישמח משה)|רבי משה טייטלבוים]], וועלכער איז געקומען פון פוילן. למעשה האט פריזנהויזן געדינט אכט יאר אונטער דעם מאן, וועלכער איז געווארן דער באדייטנדסטער פירער פון חסידות אין אונגארן. פריזנהויזן איז געווען אומגליקליך אין אוהעל, הויפּטזעכליך צוליב זיין <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">נייגונג קעגן דעם </ins>ישמח משה.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ער איז געווען באקאנט </del>ווי א [[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">מתנגדים</del>|<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">מתנגד צו חסידות</del>]]. אין 1816 האט ער אונטערגענומען א צווייטן רייזע קיין אייראפע, צו זאמלען שטיצע פאר זיין ספר "מוסדות תבל"; נאך זיין הצלחה אין רעקרוטירן גענוג אבאנענטן, אריינגערעכנט דער [[רבי משה סופר|חתם סופר]] און [[אהרן חארינער]], איז דאס ספר ארויס אין [[וויען]] אין 1820. אין צוגאב צו די אסטראנאמישע טייל, אנטהאלט דער ספר כולל דערווייז פון סאַלווינג [[אוקלידוס]]'ס 11 פּראָבלעם, ווי אויך א רוחניות [[צוואה]], אין וואס פריזנהויזן רעדט וועגן זיין פּלאן צו גרינדן א רבנישער סעמינאר. די קשיא פון די מאס פון זיין שטיצן פאר רעליגיעז ענדערונג איז געווען א מקור פון סכסוך צווישן קריסטן וואס האבן געלערנט זיינע שריפטן.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">מוסדות תבל גיט אַן אייגנארטיגן, הגם מיט נגיעות, ערשטהאנטיגן באריכט וועגן ישמח משה'ס אקטיוויטעטן און די פּערזענליכקייט פון דעם וויכטיגן רבי’ן. פריזנהויזן האט מיט אנגסט צוגעזען דעם וואקסנדן פארנאכלעסיגונג פון גמרא־לערנען אין אוהעל, </ins>ווי <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פילע האבן זיך געקערט צו חסידות. כאטש פריזנהויזן האט געאיבט </ins>א <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טיפישע קריטיק קעגן חסידות, האט ער געקענט זיין טאלערירן אירע מנהגים, אפילו מיט די טיילונג פון </ins>[[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">קמיע</ins>|<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">קמיעות</ins>]]<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, וואס ער האט גע'טענה'ט אז עס קען זיין עפעקטיוו ווען געשריבן דורך א מומחה. אבער פריזנהויזן האט זיך באקלאגט אז דער ישמח משה האט מיסברויכט די פראקטיק דורכן ארויסגעבן צוגעגרייטע קמיעות. מיר לערנען אז דער רבי האט געהאט אַן אפּטייקער'ס שאנק מיט 60 שופלאדן, וואס יעדער האט אנטהאלטן סגולות פאר באזונדערע באדערפענישן. כאטש ער האט א שטארקע שנאה געהאט צום ישמח משה, האט פריזנהויזן זיך נישט אפגעהאלטן פון שטעלן זיין הסכמה אין פארנט פון זיין ספר</ins>.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>אין 1816 האט ער אונטערגענומען א צווייטן רייזע קיין אייראפע, צו זאמלען שטיצע פאר זיין ספר "מוסדות תבל"; נאך זיין הצלחה אין רעקרוטירן גענוג אבאנענטן, אריינגערעכנט דער [[רבי משה סופר|חתם סופר]] און [[אהרן חארינער]], איז דאס ספר ארויס אין [[וויען]] אין 1820. אין צוגאב צו די אסטראנאמישע טייל, אנטהאלט דער ספר כולל דערווייז פון סאַלווינג [[אוקלידוס]]'ס 11 פּראָבלעם, ווי אויך א רוחניות [[צוואה]], אין וואס פריזנהויזן רעדט וועגן זיין פּלאן צו גרינדן א רבנישער סעמינאר. די קשיא פון די מאס פון זיין שטיצן פאר רעליגיעז ענדערונג איז געווען א מקור פון סכסוך צווישן קריסטן וואס האבן געלערנט זיינע שריפטן.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== זיינע ספרים ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== זיינע ספרים ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l54">שורה 54:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 56:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>פירדוא'ס דעמאלטסדיגער רב הגאון [[רבי משולם זלמן הכהן]] בעל בגדי כהונה האט טאקע געגעבן א ווארימע הסכמה אויפן ספר</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>פירדוא'ס דעמאלטסדיגער רב הגאון [[רבי משולם זלמן הכהן]] בעל בגדי כהונה האט טאקע געגעבן א ווארימע הסכמה אויפן ספר</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">==ביבליאגראפיע==</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">*תולדות אנשי שם: די לעבענס געשיכטע פון… די אונגארישע גאונים ר' משה טייטעלבוים… זייער לעבען, זייער ווירקען, זייערע טהאטען, זייער טעטיגקייט אין חסידות, זייער גאונות אין נגלה און נסתר, קליוולאנד 1939, זייטן 107-110</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">*מאיר גילון, "ר' דוד פריזנהויזן בין קוטבי ההשכלה והחסידות", בתוך: משה כרמלי-וינברגר (עורך), בית המדרש לרבנים בבודפשט תרל"ז–תשל"ז: מחקרים בתולדותיו והישגיו במדעי היהדות, ניו יורק: איגוד חניכי ביה"מ לרבנים בבודפשט, תשמ"ו, עמ' יט–נד.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* {{הספרנים|Levi Cooper|The Last Will and Testament of Rabbi David Friesenhausen|lbh-friesenhaus|מערץ 21, 2022}}</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== דרויסנדיגע לינקס ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== דרויסנדיגע לינקס ==</div></td></tr>
</table>
תנא קמא
https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%A8%D7%95%D7%99:%D7%93%D7%95%D7%93_%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%96%D7%A0%D7%94%D7%95%D7%99%D7%96%D7%9F&diff=334012&oldid=prev
תנא קמא אין 06:50, 16 יאנואר 2025
2025-01-16T06:50:21Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="yi">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ עלטערע ווערסיע</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">רעוויזיע פון 06:50, 16 יאנואר 2025</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">שורה 1:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 1:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{דעסקריפציע|מאטעמאטיקער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">tui nafhk</del>}}</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">{{דרעפט}}</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{דעסקריפציע|<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אונגארישער </ins>מאטעמאטיקער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">און משכיל</ins>}}</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ר' '''דוד פריזנהויזן''' ([[דייטש]]: '''David Friesenhausen;''' {{ר}}[[1756]] – 23סטן מערץ 1828, [[קארלסבורג]]) איז געווען א [[מאטעמאטיקער]], [[דיין]] און א [[השכלה|משכיל]], האט ערשט פארגעלייגט די גרינדונג פון א בית מדרש לרבנים אין דער [[עסטרייכישער אימפעריע]]. ער האט מחבר געווען '''מוסדות תבל''' קעגן חסידות.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ר' '''דוד פריזנהויזן''' ([[דייטש]]: '''David Friesenhausen;''' {{ר}}[[1756]] – 23סטן מערץ 1828, [[קארלסבורג]]) איז געווען א [[מאטעמאטיקער]], [[דיין]] און א [[השכלה|משכיל]], האט ערשט פארגעלייגט די גרינדונג פון א בית מדרש לרבנים אין דער [[עסטרייכישער אימפעריע]]. ער האט מחבר געווען '''מוסדות תבל''' קעגן חסידות.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== ביאגראפיע ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== ביאגראפיע ==</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דוד בן מאיר הכהן איז געבוירן געווארן אינעם דארף פריזענהאוזן, [[בייערן]], אין 1756. ער איז מתחלה געווען א תושב אין דער דייטשער שטאט [[פיורדא]] <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">נעבן [[נירנבערג]] – וואס איר דעמאלטסדיגער רב הגאון </del>[[רבי <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">משולם זלמן הכהן</del>]] <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">בעל בגדי כהונה </del>האט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טאקע געגעבן א ווארימע הסכמה אויפן ספר מוסדות תבל – וואו ער </del>האט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געלערנט תורה </del>אין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">די ארטיגע ישיבות</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ביי די </del>30 יאר האט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ער </del>זיך <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויך גענומען צו שטודירן סעקולארע נושאים ווי [[מאטעמאטיקס]] און [[פיזיקס]] פאר נאך 10 יאר. אין 1788 </del>האט ער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געצויגן צו [[בערלין]], וואו ער האט ארויסגעגעבן דעם ספר "כליל החשבון" - א בוך פון [[אריטמעטיק]] און [[געאמעטריע]] און א הקדמה צו [[אלגעברע]] </del>אין [[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">העברעאיש</del>]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">{{הערה|{{היברובוקס|דוד פריזנהויזן|כליל החשבון|43661|מקום הוצאה=בערלין|שנת הוצאה=תקנ"ז}}}}. אין 1796 איז ער ארויס אויף א רייזע איבער אייראפע צו פארקויפן זיין ספר </del>און <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">זאמלען [[פרענומעראנטן]] אויף אן אנדער פון זיינע ביכער, "מוסדות תבל", וואָס באשרייבט דעם סטרוקטור פונעם אוניווערס לויט </del>[[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ניקאליי קאפערניק|קאפערניקוס</del>]].</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דוד בן מאיר הכהן איז געבוירן געווארן אינעם דארף פריזענהאוזן, [[בייערן]], אין 1756 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(תקט"ז)</ins>. ער איז מתחלה געווען א תושב אין דער דייטשער שטאט [[פיורדא]]<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>[[רבי <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">משה סופר</ins>]]<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, דער חתם סופר, </ins>האט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געקענט פריזנהויזן אין זיין יוגנט און </ins>האט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">שפּעטער עדות געזאגט אויף זיין שם אלס איינער פון די אויסגעצייכנטע בחורים </ins>אין <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ישיבה</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ביזן עלטער פון </ins>30 יאר האט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פריזנהויזן </ins>זיך <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אפּגעגעבן אויסשליסליך מיט לימוד התורה, אבער דערנאך — ווערנדיג פארכאפּט פון אַן אינטעלעקטועלער אומרואיגקייט — </ins>האט ער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">זיך פארטיפט </ins>אין [[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">מאטעמאטיק</ins>]] און [[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אסטראנאמיע</ins>]].</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אנטוישט פון די ראדיקאליזם פון די [[השכלה]] באוועגונג אין בערלין, איז </del>פריזנהויזן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אריבערגעפארן צו דער שטאט [[אונסדארף]] </del>אין [[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אונגארן</del>]] <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ארום תק"ס און איז געווארן באשטימט אלס [[דיין]] דארט. אין דער זעלבער צייט האט </del>ער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">זיך באשעפטיגט אין האנדל. אין 1806 </del>האט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ער זיך געצויקן אויף </del>א <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">קורצער צייט קיין פּעסט</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אבער נישט האבנדיג קיין קוואל פון פרנסה דארט איז ער באלד צוריק קיין אונסדארף. </del>אין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">יענער צייט האט ער פארגעשלאגן דעם קייסער פון </del>דער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[עסטרייך אונגארישע אימפעריע|עסטרייך</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אונגאַרישער אימפעריע]] צו גרינדן דריי רבנישע סעמינארן</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אין [[אונגארן]], אין [[גאליציע]] און אין [[מעהרן]]</del>. די <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פארגעשלאגענע קוריקיולום האט אריינגענומען</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אין צוגאב צו </del>[[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">תלמוד|תלמוד'ישע</del>]] <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">שטודיום, אויך </del>[[<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">תנ"ך</del>]] <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">און אלגעמיינע שטודיעס. די פארשלאג איז געווען פאראכט דורך די אויטאריטעטן, אבער האט דערוועקט גרויס כּעס אויף דעם זייט פון די אונגערישע רבנים</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">צווישן 1788 און 1796 (תקמ"ח ביז תקנ"ז) האט </ins>פריזנהויזן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געוואוינט </ins>אין [[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">בערלין</ins>]]<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, וואו </ins>ער האט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ארויסגעגעבן </ins>א <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">בוך וועגן אלגעברע, "כליל החשבון"</ins>, אין <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1796 ביי </ins>דער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באדייטנדסטער השכלה</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דרוקהויז</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">"חינוך נערים". דעם ספר -{{הערה|{{היברובוקס|דוד פריזנהויזן|כליל החשבון|43661|מקום הוצאה=בערלין|שנת הוצאה=תקנ"ז}}}}</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">צווישן זיינע אבאנענטן זענען געווען </ins>די <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויפגעקלערטע עליטע פון בערלין</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">צווישן זיי </ins>[[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דוד פרידלענדער</ins>]] <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">און </ins>[[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">יצחק אייכל</ins>]].</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ער האט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געוואנדערט </del>קיין [[אונגארן]] ווי ער האט זיך <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באזעצט אינעם באקאנטן שטאט </del>[[אוהעל]] <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">בימי כהונתו </del>פונעם [[ישמח משה]]. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ער </del>האט געדינט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אלס דיין </del>אין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">שטאט </del>אוהעל <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואו ער האט געוואוינט פון 1808 ביז 1816</del>. ער איז געווען באקאנט ווי א [[מתנגדים|מתנגד צו חסידות]]. אין 1816 האט ער אונטערגענומען א צווייטן רייזע קיין אייראפע, צו זאמלען שטיצע פאר זיין ספר "מוסדות תבל"; נאך זיין הצלחה אין רעקרוטירן גענוג אבאנענטן, אריינגערעכנט דער [[רבי משה סופר|חתם סופר]] און [[אהרן חארינער]], איז דאס ספר ארויס אין [[וויען]] אין 1820. אין צוגאב צו די אסטראנאמישע טייל, אנטהאלט דער ספר כולל דערווייז פון סאַלווינג [[אוקלידוס]]'ס 11 פּראָבלעם, ווי אויך א רוחניות [[צוואה]], אין וואס פריזנהויזן רעדט וועגן זיין פּלאן צו גרינדן א רבנישער סעמינאר. די קשיא פון די מאס פון זיין שטיצן פאר רעליגיעז ענדערונג איז געווען א מקור פון סכסוך צווישן קריסטן וואס האבן געלערנט זיינע שריפטן.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אין די פאלגנדע פיר יאר, האט פריזנהויזן געוואנדערט דורך דייטשלאנד, האלאנד, [[בעהמען]] און [[מעהרן]] און געזוכט אבאנענטן אויף זיין צווייטן בוך "מוסדות תבל" (די גרונדן פונעם אוניווערס), א טעקסט אין וועלכן </ins>ער האט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויסגעארבעט דעם [[ניקאליי קופערניקוס|קופּערניקאנישן]] וועלט-באנעם. אויף זיינע רייזעס האט ער געטראפן עטליכע גרויסע רבנים פון זיין צייט און אויך פּראפעסארן פון מאטעמאטיק, מיט וועמען ער האט דיסקוטירט זיין נייע באווייז פון דעם עלפטן פּרינציפּ פון [[אוקלידוס]].</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פריזנהויזן איז געלונגען צו פארעפנטליכן דעם חיבור ערשט אין יאר 1820 (תק"פ), דערביי האט ער דערהיינטיגט דעם אפטיילונג איבער אסטראנאמיע און צוגעלייגט צוויי שטריכן: זיין אוקלידישער באווייז און, נאך וויכטיגער, זיין 74-זייטיגע עטישע [[צוואה]]. געשריבן אין אַן עלעגאנטן, פליסיגן העברעאיש, האט דער חיבור אנטהאלטן אויטאביאגראפישע עלעמענטן, עטישע מאנונגען און קריטישע בליקן איבער אקטועלע רעליגיעזע און קולטורעלע טרענדס. ער האט רעקארדירט זיין אנטוישונג פון דער באאומגרואיגנדער ראדיקאליזירונג פון דער [[השכלה]], איר וואקסנדער קריטיק פון טראדיציע און דעם רבנישע עסטאבלישמענט, און די באַגלייטנדע ערשיינונגען פון רעליגיעזע לייכטקייט און ליבערטיניזם, דעאיזם און אויבערפלעכליכער פּסעוודאָ־השכלה.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ארום תק"ס איז פריזנהויזן אנגעקומען </ins>קיין [[אונגארן]]<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, וואו ער האט א צייט געדינט אלס [[דיין]] אין דער צפון-מזרח קהילה פון [[אונסדארף]] איידער ער איז אריבער קיין פעסט. אין 1806 (תקס"ו) האט ער דערלאנגט א מעמאראנדום פאר די באהערדע, מיט א פארשלאג אז מען זאל גרינדן רבנישע סעמינארן אין אונגארן, גאליציע און די בעהמישע לענדער — דער ערשטער אזא פארשלאג אין אונגארן. טאלאנטירטע בחורים זאלן אונטערנעמען פאר 10 יאר א קוריקולום הויפטזעכליך פון גמרא, אבער אויך פון תנ"ך, גייסט-וויסנשאפטן און נאטור-וויסנשאפטן, </ins>ווי <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויך פיזישע איבונגען; קאנדידאטן פאר דער ראבינאט זאלן באקומען א סטיפּענדיום. ביז 15 יאר זאלן נאר די גראדואירטע פון די סעמינארן ווערן ערוועלט צו די רבנות. די אויטאריטעטן האבן זיך לאנג באראטן איבער דעם פּראיעקט אבער האבן ענטשידן דערקעגן אין 1813 (תקפ"ג). די אונגארישע רבנים זענען געווען אומצופרידן מיט פריזנהויזנ'ס איינזייטיגע אקטיוויטעטן. זיי האבן אים פארגעווארפן פארן זיין א געפערליכער רעפארמער און פארן אונטערגראבן זייער פאזיציע. פריזנהויזן האט נישט געקענט קריגן א רבנישע שטעלע אין פעסט איז </ins>ער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">צוריק אריבער קיין אונסדארף.</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פריזנהויזן </ins>האט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געהאט שוועריגקייטן צו מאכן א געהעריגע פרנסה אין אונסדארף. אין יאר 1808 (תקס"ח) האט פריזנהויזן </ins>זיך <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געצויגן קיין </ins>[[אוהעל]] <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(Sátoraljaújhely), אונגארן, וואו ער האט געדינט אלס דיין אינעם בית דין </ins>פונעם <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ניי-ערוועלטן רב, </ins>[[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">רבי משה טייטלבוים (</ins>ישמח משה<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">)|רבי משה טייטלבוים</ins>]]<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, וועלכער איז געקומען פון פוילן</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">למעשה </ins>האט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פריזנהויזן </ins>געדינט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אכט יאר אונטער דעם מאן, וועלכער איז געווארן דער באדייטנדסטער פירער פון חסידות אין אונגארן. פריזנהויזן איז געווען אומגליקליך </ins>אין אוהעל<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, הויפּטזעכליך צוליב זיין אומגלייכן פונעם ישמח משה</ins>.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ער איז געווען באקאנט ווי א [[מתנגדים|מתנגד צו חסידות]]. אין 1816 האט ער אונטערגענומען א צווייטן רייזע קיין אייראפע, צו זאמלען שטיצע פאר זיין ספר "מוסדות תבל"; נאך זיין הצלחה אין רעקרוטירן גענוג אבאנענטן, אריינגערעכנט דער [[רבי משה סופר|חתם סופר]] און [[אהרן חארינער]], איז דאס ספר ארויס אין [[וויען]] אין 1820. אין צוגאב צו די אסטראנאמישע טייל, אנטהאלט דער ספר כולל דערווייז פון סאַלווינג [[אוקלידוס]]'ס 11 פּראָבלעם, ווי אויך א רוחניות [[צוואה]], אין וואס פריזנהויזן רעדט וועגן זיין פּלאן צו גרינדן א רבנישער סעמינאר. די קשיא פון די מאס פון זיין שטיצן פאר רעליגיעז ענדערונג איז געווען א מקור פון סכסוך צווישן קריסטן וואס האבן געלערנט זיינע שריפטן.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== זיינע ספרים ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== זיינע ספרים ==</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">* כליל החשבון – א בוך פון [[אריטמעטיק]] און [[געאמעטריע]] און א הקדמה צו [[אלגעברע]] אין [[העברעאיש]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>מוסדות תבל איז אן אינטערסאנט ספר קעגן די חסידים.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>מוסדות תבל איז אן אינטערסאנט ספר קעגן די חסידים.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><!--בו הוא יוצא כמדקרות חרב נגד החסידים בכלל, ונגד חד מקדושי קמאי אשר כולנו חרדים לזכרו ושמעתתא כל יומא בפומן. ומקובל כי החת"ס חזר בו מהסכמתו על זה הספר מחמת דבריו אלו.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><!--בו הוא יוצא כמדקרות חרב נגד החסידים בכלל, ונגד חד מקדושי קמאי אשר כולנו חרדים לזכרו ושמעתתא כל יומא בפומן. ומקובל כי החת"ס חזר בו מהסכמתו על זה הספר מחמת דבריו אלו.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l20">שורה 20:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 31:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>אויפן ספר ביי די מעות קדימה ווערט דער ערשטער דערמאנט הגה"ק בעל ישמח משה אלס שטאטס-רב אין אוהעל בימים ההם, אבער אז מ'קוקט אביסל טיפער אריין זעהט מען דארט עטוואס מער איבער די באציאונגען פונעם מחבר צום רב דער יש"מ.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>אויפן ספר ביי די מעות קדימה ווערט דער ערשטער דערמאנט הגה"ק בעל ישמח משה אלס שטאטס-רב אין אוהעל בימים ההם, אבער אז מ'קוקט אביסל טיפער אריין זעהט מען דארט עטוואס מער איבער די באציאונגען פונעם מחבר צום רב דער יש"מ.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>פון אנהייב אין די התנצלות דערציילט זיין מחבר אז פאר פרנסה איז ער געווען א וויין סוחר, איבער וועלכע עס האט זיך אנטוויקעלט א דין תורה ביים ישמח משה אין אוהעל וחברי הבית דין, דער מחבר איז דעמאלטס נישט געווען אין אוהעל און דער בי"ד האט געפסקנט קעגן זיינע אינטערעסן (עכ"פ לויט זיין ווערסיע) וואס האט אים נישט געשמעקט און ער באשולדיגט דעם יש"מ און אומ'יושר אויף דעם ארויף שרייבט ער דאס פאלגענדע:</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>פון אנהייב אין די התנצלות דערציילט זיין מחבר אז פאר פרנסה איז ער געווען א וויין סוחר, איבער וועלכע עס האט זיך אנטוויקעלט א דין תורה ביים ישמח משה אין אוהעל וחברי הבית דין, דער מחבר איז דעמאלטס נישט געווען אין אוהעל און דער בי"ד האט געפסקנט קעגן זיינע אינטערעסן (עכ"פ לויט זיין ווערסיע) וואס האט אים נישט געשמעקט און ער באשולדיגט דעם יש"מ און אומ'יושר אויף דעם ארויף שרייבט ער דאס פאלגענדע: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">https://www.ivelt.com/forum/download/file.php?id=30024&mode=view</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער ספר איז געדרוקט געווארן אין שטאט 'וויען' בשנת תק"פ ולמספרם 1820 און פארמאגט 14 זייטן פון 'פרענומעראנטן' באשטייערער צום דרוקען פונעם ספר בעיקר פון אונגארן און אויך פון [[מעהרן]] ([[טשעכיי]]), וואס פון א היסטארישען שטאנדפונקט איז דאס אן אוצר בלום, נעמענדיג אין באטראכט אז דאס זענען ממש פון די פריע יארן וואס אידנטום האט אנגעהויבן בליען און ווירבלען אין אונגארן, און דא האבן מיר די נעמען פון שטעט, זייער רבנים און איינוואוינער פון יענע יארן.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער ספר איז געדרוקט געווארן אין שטאט 'וויען' בשנת תק"פ ולמספרם 1820 און פארמאגט 14 זייטן פון 'פרענומעראנטן' באשטייערער צום דרוקען פונעם ספר בעיקר פון אונגארן און אויך פון [[מעהרן]] ([[טשעכיי]]), וואס פון א היסטארישען שטאנדפונקט איז דאס אן אוצר בלום, נעמענדיג אין באטראכט אז דאס זענען ממש פון די פריע יארן וואס אידנטום האט אנגעהויבן בליען און ווירבלען אין אונגארן, און דא האבן מיר די נעמען פון שטעט, זייער רבנים און איינוואוינער פון יענע יארן.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l41">שורה 41:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 52:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ולהבדיל:</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ולהבדיל:</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[אהרן חארינער]] - [[אראד]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [[אהרן חארינער]] - [[אראד]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פירדוא'ס דעמאלטסדיגער רב הגאון [[רבי משולם זלמן הכהן]] בעל בגדי כהונה האט טאקע געגעבן א ווארימע הסכמה אויפן ספר</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== דרויסנדיגע לינקס ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== דרויסנדיגע לינקס ==</div></td></tr>
<!-- diff cache key hamichlol_main_yi-mw_:diff::1.12:old-334008:rev-334012 -->
</table>
תנא קמא
https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%A8%D7%95%D7%99:%D7%93%D7%95%D7%93_%D7%A4%D7%A8%D7%99%D7%96%D7%A0%D7%94%D7%95%D7%99%D7%96%D7%9F&diff=334008&oldid=prev
תנא קמא: בס"ד
2025-01-16T05:23:38Z
<p>בס"ד</p>
<p><b>נייער בלאַט</b></p><div>{{דעסקריפציע|מאטעמאטיקער tui nafhk}}<br />
ר' '''דוד פריזנהויזן''' ([[דייטש]]: '''David Friesenhausen;''' {{ר}}[[1756]] – 23סטן מערץ 1828, [[קארלסבורג]]) איז געווען א [[מאטעמאטיקער]], [[דיין]] און א [[השכלה|משכיל]], האט ערשט פארגעלייגט די גרינדונג פון א בית מדרש לרבנים אין דער [[עסטרייכישער אימפעריע]]. ער האט מחבר געווען '''מוסדות תבל''' קעגן חסידות.<br />
<br />
== ביאגראפיע ==<br />
דוד בן מאיר הכהן איז געבוירן געווארן אינעם דארף פריזענהאוזן, [[בייערן]], אין 1756. ער איז מתחלה געווען א תושב אין דער דייטשער שטאט [[פיורדא]] נעבן [[נירנבערג]] – וואס איר דעמאלטסדיגער רב הגאון [[רבי משולם זלמן הכהן]] בעל בגדי כהונה האט טאקע געגעבן א ווארימע הסכמה אויפן ספר מוסדות תבל – וואו ער האט געלערנט תורה אין די ארטיגע ישיבות. ביי די 30 יאר האט ער זיך אויך גענומען צו שטודירן סעקולארע נושאים ווי [[מאטעמאטיקס]] און [[פיזיקס]] פאר נאך 10 יאר. אין 1788 האט ער געצויגן צו [[בערלין]], וואו ער האט ארויסגעגעבן דעם ספר "כליל החשבון" - א בוך פון [[אריטמעטיק]] און [[געאמעטריע]] און א הקדמה צו [[אלגעברע]] אין [[העברעאיש]]{{הערה|{{היברובוקס|דוד פריזנהויזן|כליל החשבון|43661|מקום הוצאה=בערלין|שנת הוצאה=תקנ"ז}}}}. אין 1796 איז ער ארויס אויף א רייזע איבער אייראפע צו פארקויפן זיין ספר און זאמלען [[פרענומעראנטן]] אויף אן אנדער פון זיינע ביכער, "מוסדות תבל", וואָס באשרייבט דעם סטרוקטור פונעם אוניווערס לויט [[ניקאליי קאפערניק|קאפערניקוס]].<br />
<br />
אנטוישט פון די ראדיקאליזם פון די [[השכלה]] באוועגונג אין בערלין, איז פריזנהויזן אריבערגעפארן צו דער שטאט [[אונסדארף]] אין [[אונגארן]] ארום תק"ס און איז געווארן באשטימט אלס [[דיין]] דארט. אין דער זעלבער צייט האט ער זיך באשעפטיגט אין האנדל. אין 1806 האט ער זיך געצויקן אויף א קורצער צייט קיין פּעסט, אבער נישט האבנדיג קיין קוואל פון פרנסה דארט איז ער באלד צוריק קיין אונסדארף. אין יענער צייט האט ער פארגעשלאגן דעם קייסער פון דער [[עסטרייך אונגארישע אימפעריע|עסטרייך-אונגאַרישער אימפעריע]] צו גרינדן דריי רבנישע סעמינארן, אין [[אונגארן]], אין [[גאליציע]] און אין [[מעהרן]]. די פארגעשלאגענע קוריקיולום האט אריינגענומען, אין צוגאב צו [[תלמוד|תלמוד'ישע]] שטודיום, אויך [[תנ"ך]] און אלגעמיינע שטודיעס. די פארשלאג איז געווען פאראכט דורך די אויטאריטעטן, אבער האט דערוועקט גרויס כּעס אויף דעם זייט פון די אונגערישע רבנים.<br />
<br />
ער האט געוואנדערט קיין [[אונגארן]] ווי ער האט זיך באזעצט אינעם באקאנטן שטאט [[אוהעל]] בימי כהונתו פונעם [[ישמח משה]]. ער האט געדינט אלס דיין אין שטאט אוהעל וואו ער האט געוואוינט פון 1808 ביז 1816. ער איז געווען באקאנט ווי א [[מתנגדים|מתנגד צו חסידות]]. אין 1816 האט ער אונטערגענומען א צווייטן רייזע קיין אייראפע, צו זאמלען שטיצע פאר זיין ספר "מוסדות תבל"; נאך זיין הצלחה אין רעקרוטירן גענוג אבאנענטן, אריינגערעכנט דער [[רבי משה סופר|חתם סופר]] און [[אהרן חארינער]], איז דאס ספר ארויס אין [[וויען]] אין 1820. אין צוגאב צו די אסטראנאמישע טייל, אנטהאלט דער ספר כולל דערווייז פון סאַלווינג [[אוקלידוס]]'ס 11 פּראָבלעם, ווי אויך א רוחניות [[צוואה]], אין וואס פריזנהויזן רעדט וועגן זיין פּלאן צו גרינדן א רבנישער סעמינאר. די קשיא פון די מאס פון זיין שטיצן פאר רעליגיעז ענדערונג איז געווען א מקור פון סכסוך צווישן קריסטן וואס האבן געלערנט זיינע שריפטן.<br />
<br />
== זיינע ספרים ==<br />
מוסדות תבל איז אן אינטערסאנט ספר קעגן די חסידים.<br />
<!--בו הוא יוצא כמדקרות חרב נגד החסידים בכלל, ונגד חד מקדושי קמאי אשר כולנו חרדים לזכרו ושמעתתא כל יומא בפומן. ומקובל כי החת"ס חזר בו מהסכמתו על זה הספר מחמת דבריו אלו.<br />
הברך משה סיפר פעם כאשר דיברו ה.. על ..<br />
כי בימי בחרותו ראה פעם ספר זה, ואם כתבו כך על היש"מ אף שהוא שוא ושקר, אין זה פלא בעיניו, שיכולים לומר כך על וכו'<br />
וסיפר אז איזה מיני דברים דיברו אז, ואף השווה למה שדיברו על הרבה מנכדיו קודם המלחמה,<br />
וסיפר בתוה"ד כי ספר זה לדודו הקדוש פעם, ודודו לא שמע מזה כלום{{הערה|1=[http://www.ivelt.com/forum/download/file.php?id=30118 דברי בעל ברך משה בההכתרה]}}<br />
ובספר "הגה"ק בעל ישמח משה" יש אודות זה הספר--><br />
<br />
אויפן ספר ביי די מעות קדימה ווערט דער ערשטער דערמאנט הגה"ק בעל ישמח משה אלס שטאטס-רב אין אוהעל בימים ההם, אבער אז מ'קוקט אביסל טיפער אריין זעהט מען דארט עטוואס מער איבער די באציאונגען פונעם מחבר צום רב דער יש"מ.<br />
<br />
פון אנהייב אין די התנצלות דערציילט זיין מחבר אז פאר פרנסה איז ער געווען א וויין סוחר, איבער וועלכע עס האט זיך אנטוויקעלט א דין תורה ביים ישמח משה אין אוהעל וחברי הבית דין, דער מחבר איז דעמאלטס נישט געווען אין אוהעל און דער בי"ד האט געפסקנט קעגן זיינע אינטערעסן (עכ"פ לויט זיין ווערסיע) וואס האט אים נישט געשמעקט און ער באשולדיגט דעם יש"מ און אומ'יושר אויף דעם ארויף שרייבט ער דאס פאלגענדע:<br />
<br />
דער ספר איז געדרוקט געווארן אין שטאט 'וויען' בשנת תק"פ ולמספרם 1820 און פארמאגט 14 זייטן פון 'פרענומעראנטן' באשטייערער צום דרוקען פונעם ספר בעיקר פון אונגארן און אויך פון [[מעהרן]] ([[טשעכיי]]), וואס פון א היסטארישען שטאנדפונקט איז דאס אן אוצר בלום, נעמענדיג אין באטראכט אז דאס זענען ממש פון די פריע יארן וואס אידנטום האט אנגעהויבן בליען און ווירבלען אין אונגארן, און דא האבן מיר די נעמען פון שטעט, זייער רבנים און איינוואוינער פון יענע יארן.<br />
<br />
צווישען די נעמען פון גאונים ומפורסמים וועלכע ווערן נאך דערמאנט בחיים חיותם זענען אזעלכע תורה-ריזן און אנשי שם ווי:<br />
* בעל ישמח משה - אוהעל<br />
* בעל [[חתם סופר]] - [[פרעשבורג]]<br />
* בעל [[ברוך טעם]] - [[לייפניק]]<br />
* בעל [[מראה יחזקאל]] - [[טערצאל]] (מקום רבנותו מקודם)<br />
* ה[[מהר"ם מינץ]] - [[אויבן ישן]]<br />
* [[רבי שלום חריף]] - [[לאקענבאך]]<br />
* [[רבי בונם איגר]] - [[מאטערסדארף]] (אחיו של [[רבי עקיבא אייגער|הגרעק"א]])<br />
* ה[[מהר"ם בנעט]] - [[ניקלשבורג]]<br />
* הדיין ר' משה לייב צילץ - ניקלשבורג<br />
* הדיין [[רבי דניאל פרוסטיץ]] - פרעשבורג (עם שאר הדיינים ואנשי שם משם)<br />
* ר' יצחק איצק גריסהאבער בעל מקל נועם - [[פאקש]]<br />
* [[רבי יצחק אייזיק טויב]] - ר' אייזיק'ל קאלובער - [[קאלוב]]<br />
* [[רבי יעקב פיש]] - [[קאלוב]]<br />
* ר' מאיר אברהם ליבערמאן - [[טשאבע]]<br />
ולהבדיל:<br />
* [[אהרן חארינער]] - [[אראד]]<br />
<br />
== דרויסנדיגע לינקס ==<br />
* [https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/Friesenhausen_David מער איבער דעם מחבר]<br />
* {{היברובוקס|ר' דוד ב"ר מאיר הכהן מפריזנהויזן|מוסדות תבל|45855|מקום הוצאה=וויען|שנת הוצאה=תק"פ}}<br />
* http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?p=472015#p472015<br />
<br />
== רעפערענצן ==<br />
{{רעפליסטע}}<br />
[[קאַטעגאָריע:דייטשע אידן]]<br />
[[קאַטעגאָריע:משכילים]]<br />
[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]<br />
[[קאַטעגאָריע:מחברי ספרים]]<br />
[[קאַטעגאָריע:דיינים|װ]]<br />
{{DEFAULTSORT:פריזנהויזן, דוד}}<br />
[[he:דוד פריזנהויזן]]</div>
תנא קמא