רוי:אייזיק ניוטאן - ווערסיע היסטאריע

בוט צמא לדעת: דעסקריפציע: ענגלישער געלערנטער

2023-10-20T02:28:08Z

דעסקריפציע: ענגלישער געלערנטער

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 02:28, 20 אקטאבער 2023
שורה 1:		שורה 1:
			{{דעסקריפציע\|ענגלישער געלערנטער}}
	{{וויסנשאפטלער		{{וויסנשאפטלער
	\|פרעמיעס און פארערונג= דער איינס פון [[קראפט]] ווערט גערופן א [[ניוטאן (מאס)\|ניוטאן]]		\|פרעמיעס און פארערונג= דער איינס פון [[קראפט]] ווערט גערופן א [[ניוטאן (מאס)\|ניוטאן]]
שורה 76:		שורה 77:
	[[he:אייזק ניוטון]]		[[he:אייזק ניוטון]]
	{{קרד/ויקי/יידיש}}		{{קרד/ויקי/יידיש}}
			[[קאַטעגאָריע:וויקידאטא דעסקריפציע]]

צמא לדעת: החלפת טקסט – "אסטראנאמען" ב־"אסטראנאמער"

2023-03-18T23:11:26Z

החלפת טקסט – "אסטראנאמען" ב־"אסטראנאמער"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 23:11, 18 מערץ 2023
שורה 20:		שורה 20:
	ער איז שטארק באוואוסט פאר דערפינדן דעם [[קאלקולוס]]. אויך האט ער אנטוויקלט דעם [[ניוטאן-ראפסאן מעטאד]] פאר אויסרעכענען [[נומערישער אנאליז\|נומעריש]] די ווארצלען פון פונקציעס. אין אקטאבער [[1659]], האט ניוטאן פארלאזט די שולע און איז צוריק אינעם דארף וואו ער איז געבוירן געווארן, לויטן פארלאנג פון זיין מוטער וואס איז געווארן אן אלמנה פון זיין שטיף־פאטער סמיט, און זי האט אים באשטימט פארוואלטער פונעם פאַרם. ניוטאן איז געווארן שטארק אנטוישט פון דער ארבעט. הענרי סטאקס, דירעקטאר פון דער קינגס שולע, האט איבערגעצייגט זיין מוטער צו שיקן אים צוריק אין דער שולע צו פארענדיקן זיינע שטודיעס. ניוטאן האט דאס טאקע געטון ווען ער איז געווען 18, און האט זיך אויסגעצייכענט איז זיינע שטודיעס.		ער איז שטארק באוואוסט פאר דערפינדן דעם [[קאלקולוס]]. אויך האט ער אנטוויקלט דעם [[ניוטאן-ראפסאן מעטאד]] פאר אויסרעכענען [[נומערישער אנאליז\|נומעריש]] די ווארצלען פון פונקציעס. אין אקטאבער [[1659]], האט ניוטאן פארלאזט די שולע און איז צוריק אינעם דארף וואו ער איז געבוירן געווארן, לויטן פארלאנג פון זיין מוטער וואס איז געווארן אן אלמנה פון זיין שטיף־פאטער סמיט, און זי האט אים באשטימט פארוואלטער פונעם פאַרם. ניוטאן איז געווארן שטארק אנטוישט פון דער ארבעט. הענרי סטאקס, דירעקטאר פון דער קינגס שולע, האט איבערגעצייגט זיין מוטער צו שיקן אים צוריק אין דער שולע צו פארענדיקן זיינע שטודיעס. ניוטאן האט דאס טאקע געטון ווען ער איז געווען 18, און האט זיך אויסגעצייכענט איז זיינע שטודיעס.

	אין יוני 1661 האט ער אנגעהויבן שטודירן אין [[טריניטי קאלעדזש, קעמברידזש\|טריניטי קאלעדזש]] פונעם [[אוניווערסיטעט פון קעמברידזש]], רעקאמענדירט דורך זיין פעטער וויליאם אייסקאוו. דארט האט ער געלערנט די פילאזאפיע פון [[אריסטו]] און דערצו האט ער שטודירט די מאדערנע פילאזאפן ווי [[רענע דעקארט\|דעקארט]] און די ~~אסטראנאמען~~ [[ניקאליי קאפערניק\|קאפערניק]], [[גאלילעא גאלילעי\|גאלילעא]] און טאמאס סטריט. דורך זיין שטודירן איז ער געוואויר געווארן די ארבעט פון [[יאהאנעס קעפלער\|קעפלער]]. ער האט געשריבן אין זיין העפט א רשימה פון שאלות וועגן מעכאנישער פילאזאפיע לויט דער פארשטאנד פון יענע יארן. אין 1665 האט ער פארעפנטליכט און גענעראליזירט דעם [[בינאם-טעארעם]], און האט אנגעהויבן אנטוויקלען די מאטעמאטישע טעאריע וואס איז שפעטער געווארן דער [[קאלקולוס]]. אין יענעם יאר, קורץ נאך ווען ער האט געענדיגט זיינע שטודיעס, איז דער אוניווערסיטעט פון קעמברידזש געווארן פארמאכט צוליב דעם אויסברוך פון דער [[גרויסע מגפה פון לאנדאן\|גרויסער מגפה פון לאנדאן]] אין די יארן 1665 – 1666.		אין יוני 1661 האט ער אנגעהויבן שטודירן אין [[טריניטי קאלעדזש, קעמברידזש\|טריניטי קאלעדזש]] פונעם [[אוניווערסיטעט פון קעמברידזש]], רעקאמענדירט דורך זיין פעטער וויליאם אייסקאוו. דארט האט ער געלערנט די פילאזאפיע פון [[אריסטו]] און דערצו האט ער שטודירט די מאדערנע פילאזאפן ווי [[רענע דעקארט\|דעקארט]] און די אסטראנאמער [[ניקאליי קאפערניק\|קאפערניק]], [[גאלילעא גאלילעי\|גאלילעא]] און טאמאס סטריט. דורך זיין שטודירן איז ער געוואויר געווארן די ארבעט פון [[יאהאנעס קעפלער\|קעפלער]]. ער האט געשריבן אין זיין העפט א רשימה פון שאלות וועגן מעכאנישער פילאזאפיע לויט דער פארשטאנד פון יענע יארן. אין 1665 האט ער פארעפנטליכט און גענעראליזירט דעם [[בינאם-טעארעם]], און האט אנגעהויבן אנטוויקלען די מאטעמאטישע טעאריע וואס איז שפעטער געווארן דער [[קאלקולוס]]. אין יענעם יאר, קורץ נאך ווען ער האט געענדיגט זיינע שטודיעס, איז דער אוניווערסיטעט פון קעמברידזש געווארן פארמאכט צוליב דעם אויסברוך פון דער [[גרויסע מגפה פון לאנדאן\|גרויסער מגפה פון לאנדאן]] אין די יארן 1665 – 1666.

	די נעקסטע צוויי יאר האט ניוטאן פארוויילט אין זיין הויז אין וואולסטארפ. ניוטאנ'ס פארשונגען און פריוואטע געדאנקען אין די צוויי יאר האבן אנטוויקלט און קריסטאליזירט זיינע טעאריעס איו פארשידענע געביטן: ער האט אנגעהויבן פארמולירן דעם קאלקולוס, פירן עקספערימענטן אין [[אפטיק]] פון וואנעט ער איז ארויסגעקומען מיט זיינע רעוואלוציאנערע ארויסקומען, און צו קלערן וועגן די געזעצן פון באוועגונג און גראוויטאציע. אין 1669 איז ניוטאן באשטימט געווארן צום אמט פון לוקאס-פראפעסאר פון מאטעמאטיק אין קעמברידזש. דעם אמט האט ניוטאן איבערגענומען פון [[אייזיק בארא]] וואס האט געוואלט איבערגעבן זיין צייט צו טעאלאגיע.		די נעקסטע צוויי יאר האט ניוטאן פארוויילט אין זיין הויז אין וואולסטארפ. ניוטאנ'ס פארשונגען און פריוואטע געדאנקען אין די צוויי יאר האבן אנטוויקלט און קריסטאליזירט זיינע טעאריעס איו פארשידענע געביטן: ער האט אנגעהויבן פארמולירן דעם קאלקולוס, פירן עקספערימענטן אין [[אפטיק]] פון וואנעט ער איז ארויסגעקומען מיט זיינע רעוואלוציאנערע ארויסקומען, און צו קלערן וועגן די געזעצן פון באוועגונג און גראוויטאציע. אין 1669 איז ניוטאן באשטימט געווארן צום אמט פון לוקאס-פראפעסאר פון מאטעמאטיק אין קעמברידזש. דעם אמט האט ניוטאן איבערגענומען פון [[אייזיק בארא]] וואס האט געוואלט איבערגעבן זיין צייט צו טעאלאגיע.
שורה 68:		שורה 68:
	[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]		[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]
	[[קאַטעגאָריע:פילאזאפן]]		[[קאַטעגאָריע:פילאזאפן]]
	[[קאַטעגאָריע:~~אסטראנאמען~~]]		[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמער]]
	[[קאַטעגאָריע:ענגלענדער]]		[[קאַטעגאָריע:ענגלענדער]]
	[[קאטעגאריע:אויף יידיש]]		[[קאטעגאריע:אויף יידיש]]

בוט העברות: בוט העברות האט באוועגט בלאט אייזיק ניוטאן צו רוי:אייזיק ניוטאן אן לאזן א ווייטערפירונג: סינון

2023-01-08T15:00:47Z

בוט העברות האט באוועגט בלאט אייזיק ניוטאן צו רוי:אייזיק ניוטאן אן לאזן א ווייטערפירונג: סינון

→ עלטערע ווערסיע

רעוויזיע פון 15:00, 8 יאנואר 2023

צמא לדעת: החלפת טקסט – "([^ש])לעכט" ב־"$1ליכט"

2023-01-06T01:18:04Z

החלפת טקסט – "([^ש])לעכט" ב־"$1ליכט"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 01:18, 6 יאנואר 2023
שורה 20:		שורה 20:
	ער איז שטארק באוואוסט פאר דערפינדן דעם [[קאלקולוס]]. אויך האט ער אנטוויקלט דעם [[ניוטאן-ראפסאן מעטאד]] פאר אויסרעכענען [[נומערישער אנאליז\|נומעריש]] די ווארצלען פון פונקציעס. אין אקטאבער [[1659]], האט ניוטאן פארלאזט די שולע און איז צוריק אינעם דארף וואו ער איז געבוירן געווארן, לויטן פארלאנג פון זיין מוטער וואס איז געווארן אן אלמנה פון זיין שטיף־פאטער סמיט, און זי האט אים באשטימט פארוואלטער פונעם פאַרם. ניוטאן איז געווארן שטארק אנטוישט פון דער ארבעט. הענרי סטאקס, דירעקטאר פון דער קינגס שולע, האט איבערגעצייגט זיין מוטער צו שיקן אים צוריק אין דער שולע צו פארענדיקן זיינע שטודיעס. ניוטאן האט דאס טאקע געטון ווען ער איז געווען 18, און האט זיך אויסגעצייכענט איז זיינע שטודיעס.		ער איז שטארק באוואוסט פאר דערפינדן דעם [[קאלקולוס]]. אויך האט ער אנטוויקלט דעם [[ניוטאן-ראפסאן מעטאד]] פאר אויסרעכענען [[נומערישער אנאליז\|נומעריש]] די ווארצלען פון פונקציעס. אין אקטאבער [[1659]], האט ניוטאן פארלאזט די שולע און איז צוריק אינעם דארף וואו ער איז געבוירן געווארן, לויטן פארלאנג פון זיין מוטער וואס איז געווארן אן אלמנה פון זיין שטיף־פאטער סמיט, און זי האט אים באשטימט פארוואלטער פונעם פאַרם. ניוטאן איז געווארן שטארק אנטוישט פון דער ארבעט. הענרי סטאקס, דירעקטאר פון דער קינגס שולע, האט איבערגעצייגט זיין מוטער צו שיקן אים צוריק אין דער שולע צו פארענדיקן זיינע שטודיעס. ניוטאן האט דאס טאקע געטון ווען ער איז געווען 18, און האט זיך אויסגעצייכענט איז זיינע שטודיעס.

	אין יוני 1661 האט ער אנגעהויבן שטודירן אין [[טריניטי קאלעדזש, קעמברידזש\|טריניטי קאלעדזש]] פונעם [[אוניווערסיטעט פון קעמברידזש]], רעקאמענדירט דורך זיין פעטער וויליאם אייסקאוו. דארט האט ער געלערנט די פילאזאפיע פון [[אריסטו]] און דערצו האט ער שטודירט די מאדערנע פילאזאפן ווי [[רענע דעקארט\|דעקארט]] און די אסטראנאמען [[ניקאליי קאפערניק\|קאפערניק]], [[גאלילעא גאלילעי\|גאלילעא]] און טאמאס סטריט. דורך זיין שטודירן איז ער געוואויר געווארן די ארבעט פון [[יאהאנעס קעפלער\|קעפלער]]. ער האט געשריבן אין זיין העפט א רשימה פון שאלות וועגן מעכאנישער פילאזאפיע לויט דער פארשטאנד פון יענע יארן. אין 1665 האט ער ~~פארעפנטלעכט~~ און גענעראליזירט דעם [[בינאם-טעארעם]], און האט אנגעהויבן אנטוויקלען די מאטעמאטישע טעאריע וואס איז שפעטער געווארן דער [[קאלקולוס]]. אין יענעם יאר, קורץ נאך ווען ער האט געענדיגט זיינע שטודיעס, איז דער אוניווערסיטעט פון קעמברידזש געווארן פארמאכט צוליב דעם אויסברוך פון דער [[גרויסע מגפה פון לאנדאן\|גרויסער מגפה פון לאנדאן]] אין די יארן 1665 – 1666.		אין יוני 1661 האט ער אנגעהויבן שטודירן אין [[טריניטי קאלעדזש, קעמברידזש\|טריניטי קאלעדזש]] פונעם [[אוניווערסיטעט פון קעמברידזש]], רעקאמענדירט דורך זיין פעטער וויליאם אייסקאוו. דארט האט ער געלערנט די פילאזאפיע פון [[אריסטו]] און דערצו האט ער שטודירט די מאדערנע פילאזאפן ווי [[רענע דעקארט\|דעקארט]] און די אסטראנאמען [[ניקאליי קאפערניק\|קאפערניק]], [[גאלילעא גאלילעי\|גאלילעא]] און טאמאס סטריט. דורך זיין שטודירן איז ער געוואויר געווארן די ארבעט פון [[יאהאנעס קעפלער\|קעפלער]]. ער האט געשריבן אין זיין העפט א רשימה פון שאלות וועגן מעכאנישער פילאזאפיע לויט דער פארשטאנד פון יענע יארן. אין 1665 האט ער פארעפנטליכט און גענעראליזירט דעם [[בינאם-טעארעם]], און האט אנגעהויבן אנטוויקלען די מאטעמאטישע טעאריע וואס איז שפעטער געווארן דער [[קאלקולוס]]. אין יענעם יאר, קורץ נאך ווען ער האט געענדיגט זיינע שטודיעס, איז דער אוניווערסיטעט פון קעמברידזש געווארן פארמאכט צוליב דעם אויסברוך פון דער [[גרויסע מגפה פון לאנדאן\|גרויסער מגפה פון לאנדאן]] אין די יארן 1665 – 1666.

	די נעקסטע צוויי יאר האט ניוטאן פארוויילט אין זיין הויז אין וואולסטארפ. ניוטאנ'ס פארשונגען און פריוואטע געדאנקען אין די צוויי יאר האבן אנטוויקלט און קריסטאליזירט זיינע טעאריעס איו פארשידענע געביטן: ער האט אנגעהויבן פארמולירן דעם קאלקולוס, פירן עקספערימענטן אין [[אפטיק]] פון וואנעט ער איז ארויסגעקומען מיט זיינע רעוואלוציאנערע ארויסקומען, און צו קלערן וועגן די געזעצן פון באוועגונג און גראוויטאציע. אין 1669 איז ניוטאן באשטימט געווארן צום אמט פון לוקאס-פראפעסאר פון מאטעמאטיק אין קעמברידזש. דעם אמט האט ניוטאן איבערגענומען פון [[אייזיק בארא]] וואס האט געוואלט איבערגעבן זיין צייט צו טעאלאגיע.		די נעקסטע צוויי יאר האט ניוטאן פארוויילט אין זיין הויז אין וואולסטארפ. ניוטאנ'ס פארשונגען און פריוואטע געדאנקען אין די צוויי יאר האבן אנטוויקלט און קריסטאליזירט זיינע טעאריעס איו פארשידענע געביטן: ער האט אנגעהויבן פארמולירן דעם קאלקולוס, פירן עקספערימענטן אין [[אפטיק]] פון וואנעט ער איז ארויסגעקומען מיט זיינע רעוואלוציאנערע ארויסקומען, און צו קלערן וועגן די געזעצן פון באוועגונג און גראוויטאציע. אין 1669 איז ניוטאן באשטימט געווארן צום אמט פון לוקאס-פראפעסאר פון מאטעמאטיק אין קעמברידזש. דעם אמט האט ניוטאן איבערגענומען פון [[אייזיק בארא]] וואס האט געוואלט איבערגעבן זיין צייט צו טעאלאגיע.
שורה 30:		שורה 30:
	{{ציטירן\|תוכן=מיסטער ניוטאן, א חבר פון אונזער קאלעדזש, זייער יונג... אבער מיט אויסגעצייכענטן גאונות און באהאוונטקייט אין די ענינים.}}		{{ציטירן\|תוכן=מיסטער ניוטאן, א חבר פון אונזער קאלעדזש, זייער יונג... אבער מיט אויסגעצייכענטן גאונות און באהאוונטקייט אין די ענינים.}}

	במשך די יארן האט אנטוויקלט א מחלוקת צווישן ניוטאן און [[גאטפריד ווילהעלם לייבניץ]] וועגן דעם פריאריטעט ווער פון זיי איז געווען דער ערשטער צו אנטוויקלען דעם קאלקולוס. רוב מאדערנע היסטאריקער האלטן היינט אז ניוטאן און לייבניץ האבן ביידע אנטפלעקט און אנטוויקלט דעם אינפיניטעזימאלן קאלקולוס יעדער איינער באזונדער. ניוטאן האט אייגנטלעך געפעדערט לייבניץ, אבער ער האט ~~פארעפנטלעכט~~ גאר ווייניג פון זיינע אנטוויקלונגען ביז 1693, און א גאנצע אויפקלערונג האט ער נישט געגעבן ביז 1704. שפעטער האט ניוטאן גע'טענה'ט אז ער האט געזוימט מיט פארעפנטליכן זיינע געשריפטן ווייל ער האט מורא געהאט מען וועט אים אויסלאכן. לייבניץ האט אבער ארויסגעגעבן א גאנצע אויפקלערונג פון זיין ארבעט שוין אין 1684.		במשך די יארן האט אנטוויקלט א מחלוקת צווישן ניוטאן און [[גאטפריד ווילהעלם לייבניץ]] וועגן דעם פריאריטעט ווער פון זיי איז געווען דער ערשטער צו אנטוויקלען דעם קאלקולוס. רוב מאדערנע היסטאריקער האלטן היינט אז ניוטאן און לייבניץ האבן ביידע אנטפלעקט און אנטוויקלט דעם אינפיניטעזימאלן קאלקולוס יעדער איינער באזונדער. ניוטאן האט אייגנטלעך געפעדערט לייבניץ, אבער ער האט פארעפנטליכט גאר ווייניג פון זיינע אנטוויקלונגען ביז 1693, און א גאנצע אויפקלערונג האט ער נישט געגעבן ביז 1704. שפעטער האט ניוטאן גע'טענה'ט אז ער האט געזוימט מיט פארעפנטליכן זיינע געשריפטן ווייל ער האט מורא געהאט מען וועט אים אויסלאכן. לייבניץ האט אבער ארויסגעגעבן א גאנצע אויפקלערונג פון זיין ארבעט שוין אין 1684.

	=== שפעטערע יארן ===		=== שפעטערע יארן ===

צמא לדעת: החלפת טקסט – "לעכן" ב־"ליכן"

2023-01-06T01:05:08Z

החלפת טקסט – "לעכן" ב־"ליכן"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 01:05, 6 יאנואר 2023
שורה 4:		שורה 4:
	סער '''אייזיק ניוטאָן''' ({{שפראך-en\|Isaac Newton}};{{ר}} [[25סטן דעצעמבער]] [[1642]] - [[20סטן מערץ]] [[1727]])<ref>לויטן [[יוליאנישער קאלענדאר\|יוליאנישן קאלענדאר]] וואס מ'האט דעמאלסט גענוצט אין ענגלאנד</ref> איז געווען אן [[ענגלאנד\|ענגלישער]] [[וויסנשאפטלער]], [[פיזיקער]], [[מאטעמאטיקער]], [[אסטראנאם]], [[אלכעמיע\|אלכעמיסט]] און [[פילאזאף]], וואס טייל האלטן אים פאר דעם גרעסטן וויסנשאפטלער וואס האט געלעבט.		סער '''אייזיק ניוטאָן''' ({{שפראך-en\|Isaac Newton}};{{ר}} [[25סטן דעצעמבער]] [[1642]] - [[20סטן מערץ]] [[1727]])<ref>לויטן [[יוליאנישער קאלענדאר\|יוליאנישן קאלענדאר]] וואס מ'האט דעמאלסט גענוצט אין ענגלאנד</ref> איז געווען אן [[ענגלאנד\|ענגלישער]] [[וויסנשאפטלער]], [[פיזיקער]], [[מאטעמאטיקער]], [[אסטראנאם]], [[אלכעמיע\|אלכעמיסט]] און [[פילאזאף]], וואס טייל האלטן אים פאר דעם גרעסטן וויסנשאפטלער וואס האט געלעבט.

	זיינע אויפטוען אין [[פיזיק]] און אין [[מאטעמאטיק]] זענען נאך די יסודות צו די ענינים ביז היינטיגע טעג. זיין חיבור "[[די מאטעמאטישע חשבונות פון דער פילאזאפישער נאטור]]" לייגט דעם אינהאלט צו [[קלאסישע מעכאניק]] און [[אפטיק]], מיט דער ערשטער אויסקלערונג פון [[גראוויטאציע]] און די דריי געזעצן פון מעכאניק, וואס זענען געווען דער באזיס פון דעם ~~וויסנשאפטלעכן~~ בליק אויפן פיזישן אוניווערס דורכאויס די נעקסטע דריי יארהונדערטער. ניוטאן האט געוויזן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און הימלישע קערפער פאלגן די זעלבע נאטירליכע געזעצן.		זיינע אויפטוען אין [[פיזיק]] און אין [[מאטעמאטיק]] זענען נאך די יסודות צו די ענינים ביז היינטיגע טעג. זיין חיבור "[[די מאטעמאטישע חשבונות פון דער פילאזאפישער נאטור]]" לייגט דעם אינהאלט צו [[קלאסישע מעכאניק]] און [[אפטיק]], מיט דער ערשטער אויסקלערונג פון [[גראוויטאציע]] און די דריי געזעצן פון מעכאניק, וואס זענען געווען דער באזיס פון דעם וויסנשאפטליכן בליק אויפן פיזישן אוניווערס דורכאויס די נעקסטע דריי יארהונדערטער. ניוטאן האט געוויזן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און הימלישע קערפער פאלגן די זעלבע נאטירליכע געזעצן.

	ניוטאן האט געהאלטן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און די באוועגונג פון הימלישע קערפער דארפן ארבעטן לויט די זעלבע נאטירליכע געזעצן, און דער מאטעמאטישער מאדעל וואס ער האט געוויזן פאר דער באוועגונג פון הימלישע קערפער האט טאקע צוגעפאסט [[קעפלער'ס געזעצן]] און די פארשידענע אבזערוואציעס. ער האט אויסגעחשבונ'ט קעפלער'ס געזעצן פון זיין מאטעמאטישער טעאריע פון גראוויטאציע, און מיט די זעלבע פרינציפן האט ער געגעבן צו פארשטיין די ארביטן פון [[קאמעט]]ן.		ניוטאן האט געהאלטן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און די באוועגונג פון הימלישע קערפער דארפן ארבעטן לויט די זעלבע נאטירליכע געזעצן, און דער מאטעמאטישער מאדעל וואס ער האט געוויזן פאר דער באוועגונג פון הימלישע קערפער האט טאקע צוגעפאסט [[קעפלער'ס געזעצן]] און די פארשידענע אבזערוואציעס. ער האט אויסגעחשבונ'ט קעפלער'ס געזעצן פון זיין מאטעמאטישער טעאריע פון גראוויטאציע, און מיט די זעלבע פרינציפן האט ער געגעבן צו פארשטיין די ארביטן פון [[קאמעט]]ן.
שורה 30:		שורה 30:
	{{ציטירן\|תוכן=מיסטער ניוטאן, א חבר פון אונזער קאלעדזש, זייער יונג... אבער מיט אויסגעצייכענטן גאונות און באהאוונטקייט אין די ענינים.}}		{{ציטירן\|תוכן=מיסטער ניוטאן, א חבר פון אונזער קאלעדזש, זייער יונג... אבער מיט אויסגעצייכענטן גאונות און באהאוונטקייט אין די ענינים.}}

	במשך די יארן האט אנטוויקלט א מחלוקת צווישן ניוטאן און [[גאטפריד ווילהעלם לייבניץ]] וועגן דעם פריאריטעט ווער פון זיי איז געווען דער ערשטער צו אנטוויקלען דעם קאלקולוס. רוב מאדערנע היסטאריקער האלטן היינט אז ניוטאן און לייבניץ האבן ביידע אנטפלעקט און אנטוויקלט דעם אינפיניטעזימאלן קאלקולוס יעדער איינער באזונדער. ניוטאן האט אייגנטלעך געפעדערט לייבניץ, אבער ער האט פארעפנטלעכט גאר ווייניג פון זיינע אנטוויקלונגען ביז 1693, און א גאנצע אויפקלערונג האט ער נישט געגעבן ביז 1704. שפעטער האט ניוטאן גע'טענה'ט אז ער האט געזוימט מיט ~~פארעפנטלעכן~~ זיינע געשריפטן ווייל ער האט מורא געהאט מען וועט אים אויסלאכן. לייבניץ האט אבער ארויסגעגעבן א גאנצע אויפקלערונג פון זיין ארבעט שוין אין 1684.		במשך די יארן האט אנטוויקלט א מחלוקת צווישן ניוטאן און [[גאטפריד ווילהעלם לייבניץ]] וועגן דעם פריאריטעט ווער פון זיי איז געווען דער ערשטער צו אנטוויקלען דעם קאלקולוס. רוב מאדערנע היסטאריקער האלטן היינט אז ניוטאן און לייבניץ האבן ביידע אנטפלעקט און אנטוויקלט דעם אינפיניטעזימאלן קאלקולוס יעדער איינער באזונדער. ניוטאן האט אייגנטלעך געפעדערט לייבניץ, אבער ער האט פארעפנטלעכט גאר ווייניג פון זיינע אנטוויקלונגען ביז 1693, און א גאנצע אויפקלערונג האט ער נישט געגעבן ביז 1704. שפעטער האט ניוטאן גע'טענה'ט אז ער האט געזוימט מיט פארעפנטליכן זיינע געשריפטן ווייל ער האט מורא געהאט מען וועט אים אויסלאכן. לייבניץ האט אבער ארויסגעגעבן א גאנצע אויפקלערונג פון זיין ארבעט שוין אין 1684.

	=== שפעטערע יארן ===		=== שפעטערע יארן ===
	אין 1696 האט ער זיך געצויגן קיין [[לאנדאן]] ווען מ'האט אים באשטימט צום אמט פון "שומר" פונעם ~~קעניגלעכן~~ מינצעריי (Warden of the Royal Mint), וואס ער האט באקומען דורך זיין פאַטראן [[טשארלס מאנטאגיו, ערשטער ערל פון האליפאקס]], דעמאלסט [[שאצקאנצלער פון בריטאניע]]. ווען טאמאס ניל, דער פריערדיגער פארוואלטער פונעם מינצעריי (Master of the Royal Mint), איז געשטארבן אין 1699, איז ניוטאן געווארן מסתמא דער בעסט באקאנטער פארוואלטער פון דעם מינצעריי. ניוטאן האט געהאלטן דעם אמט פאר די לעצטע 30 יאר פון זיין לעבן.		אין 1696 האט ער זיך געצויגן קיין [[לאנדאן]] ווען מ'האט אים באשטימט צום אמט פון "שומר" פונעם קעניגליכן מינצעריי (Warden of the Royal Mint), וואס ער האט באקומען דורך זיין פאַטראן [[טשארלס מאנטאגיו, ערשטער ערל פון האליפאקס]], דעמאלסט [[שאצקאנצלער פון בריטאניע]]. ווען טאמאס ניל, דער פריערדיגער פארוואלטער פונעם מינצעריי (Master of the Royal Mint), איז געשטארבן אין 1699, איז ניוטאן געווארן מסתמא דער בעסט באקאנטער פארוואלטער פון דעם מינצעריי. ניוטאן האט געהאלטן דעם אמט פאר די לעצטע 30 יאר פון זיין לעבן.

	ער האט גענומען א חשובן טייל אין דער גרויסער רעפארעם פון די מטבעות אין ענגלאנד און דאס פאראייניגן פון די ענגלישע און סקאטישע סיסטעמען פון מטבעות ווען מ'האט פאראייניגט ענגלאנד מיט סקאטלאנד אין 1704.		ער האט גענומען א חשובן טייל אין דער גרויסער רעפארעם פון די מטבעות אין ענגלאנד און דאס פאראייניגן פון די ענגלישע און סקאטישע סיסטעמען פון מטבעות ווען מ'האט פאראייניגט ענגלאנד מיט סקאטלאנד אין 1704.

צמא לדעת: החלפת טקסט – "לעכע" ב־"ליכע"

2023-01-02T01:08:07Z

החלפת טקסט – "לעכע" ב־"ליכע"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 01:08, 2 יאנואר 2023
שורה 4:		שורה 4:
	סער '''אייזיק ניוטאָן''' ({{שפראך-en\|Isaac Newton}};{{ר}} [[25סטן דעצעמבער]] [[1642]] - [[20סטן מערץ]] [[1727]])<ref>לויטן [[יוליאנישער קאלענדאר\|יוליאנישן קאלענדאר]] וואס מ'האט דעמאלסט גענוצט אין ענגלאנד</ref> איז געווען אן [[ענגלאנד\|ענגלישער]] [[וויסנשאפטלער]], [[פיזיקער]], [[מאטעמאטיקער]], [[אסטראנאם]], [[אלכעמיע\|אלכעמיסט]] און [[פילאזאף]], וואס טייל האלטן אים פאר דעם גרעסטן וויסנשאפטלער וואס האט געלעבט.		סער '''אייזיק ניוטאָן''' ({{שפראך-en\|Isaac Newton}};{{ר}} [[25סטן דעצעמבער]] [[1642]] - [[20סטן מערץ]] [[1727]])<ref>לויטן [[יוליאנישער קאלענדאר\|יוליאנישן קאלענדאר]] וואס מ'האט דעמאלסט גענוצט אין ענגלאנד</ref> איז געווען אן [[ענגלאנד\|ענגלישער]] [[וויסנשאפטלער]], [[פיזיקער]], [[מאטעמאטיקער]], [[אסטראנאם]], [[אלכעמיע\|אלכעמיסט]] און [[פילאזאף]], וואס טייל האלטן אים פאר דעם גרעסטן וויסנשאפטלער וואס האט געלעבט.

	זיינע אויפטוען אין [[פיזיק]] און אין [[מאטעמאטיק]] זענען נאך די יסודות צו די ענינים ביז היינטיגע טעג. זיין חיבור "[[די מאטעמאטישע חשבונות פון דער פילאזאפישער נאטור]]" לייגט דעם אינהאלט צו [[קלאסישע מעכאניק]] און [[אפטיק]], מיט דער ערשטער אויסקלערונג פון [[גראוויטאציע]] און די דריי געזעצן פון מעכאניק, וואס זענען געווען דער באזיס פון דעם וויסנשאפטלעכן בליק אויפן פיזישן אוניווערס דורכאויס די נעקסטע דריי יארהונדערטער. ניוטאן האט געוויזן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און הימלישע קערפער פאלגן די זעלבע ~~נאטירלעכע~~ געזעצן.		זיינע אויפטוען אין [[פיזיק]] און אין [[מאטעמאטיק]] זענען נאך די יסודות צו די ענינים ביז היינטיגע טעג. זיין חיבור "[[די מאטעמאטישע חשבונות פון דער פילאזאפישער נאטור]]" לייגט דעם אינהאלט צו [[קלאסישע מעכאניק]] און [[אפטיק]], מיט דער ערשטער אויסקלערונג פון [[גראוויטאציע]] און די דריי געזעצן פון מעכאניק, וואס זענען געווען דער באזיס פון דעם וויסנשאפטלעכן בליק אויפן פיזישן אוניווערס דורכאויס די נעקסטע דריי יארהונדערטער. ניוטאן האט געוויזן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און הימלישע קערפער פאלגן די זעלבע נאטירליכע געזעצן.

	ניוטאן האט געהאלטן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און די באוועגונג פון הימלישע קערפער דארפן ארבעטן לויט די זעלבע ~~נאטירלעכע~~ געזעצן, און דער מאטעמאטישער מאדעל וואס ער האט געוויזן פאר דער באוועגונג פון הימלישע קערפער האט טאקע צוגעפאסט [[קעפלער'ס געזעצן]] און די פארשידענע אבזערוואציעס. ער האט אויסגעחשבונ'ט קעפלער'ס געזעצן פון זיין מאטעמאטישער טעאריע פון גראוויטאציע, און מיט די זעלבע פרינציפן האט ער געגעבן צו פארשטיין די ארביטן פון [[קאמעט]]ן.		ניוטאן האט געהאלטן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און די באוועגונג פון הימלישע קערפער דארפן ארבעטן לויט די זעלבע נאטירליכע געזעצן, און דער מאטעמאטישער מאדעל וואס ער האט געוויזן פאר דער באוועגונג פון הימלישע קערפער האט טאקע צוגעפאסט [[קעפלער'ס געזעצן]] און די פארשידענע אבזערוואציעס. ער האט אויסגעחשבונ'ט קעפלער'ס געזעצן פון זיין מאטעמאטישער טעאריע פון גראוויטאציע, און מיט די זעלבע פרינציפן האט ער געגעבן צו פארשטיין די ארביטן פון [[קאמעט]]ן.

	ניוטאן האט געבויט דער ערשטער פראקטיקער [[שפיגל-טעלעסקאפ]] אין 1668; אויך האט ער אנטוויקלט א טעאריע פון ליכט באזירט אויף דער באמערקונג אז א [[פריזמע]] צעלייגט ווייסע ליכט אין די קאלירן פונעם רעגנבויגן. ניוטאן האט אויך אנטוויקלט [[קאלקולוס]] אין ענגלאנד אין דער זעלבער צייט ווי [[גאטפריד ווילהעלם לייבניץ\|גאטפריד לייבניץ]] האט אנטוויקלט דעם קאלקולוס אין דייטשלאנד.		ניוטאן האט געבויט דער ערשטער פראקטיקער [[שפיגל-טעלעסקאפ]] אין 1668; אויך האט ער אנטוויקלט א טעאריע פון ליכט באזירט אויף דער באמערקונג אז א [[פריזמע]] צעלייגט ווייסע ליכט אין די קאלירן פונעם רעגנבויגן. ניוטאן האט אויך אנטוויקלט [[קאלקולוס]] אין ענגלאנד אין דער זעלבער צייט ווי [[גאטפריד ווילהעלם לייבניץ\|גאטפריד לייבניץ]] האט אנטוויקלט דעם קאלקולוס אין דייטשלאנד.
שורה 40:		שורה 40:
	=== אפטיק ===		=== אפטיק ===
	[[טעקע:Dispersive Prism Illustration.jpg\|קליין\|250px\|אילוסטראציע פון ניוטאנ'ס צעשפרייטונג עקספערימענט]]		[[טעקע:Dispersive Prism Illustration.jpg\|קליין\|250px\|אילוסטראציע פון ניוטאנ'ס צעשפרייטונג עקספערימענט]]
	אין 1666, האט ניוטאן אויסגעפירט זיין בארימטן [[צעשפרייטונג]] עקספערימענט, וואו ער האט אנטפלעקט דעם [[ספעקטרום]] פון קאלירן וואס קומען ארויס פון א [[פריזמע]] וואס איז געשטעלט ביים [[מינימום אפנייג]] {{ענ\|minimum deviation}} ווינקל איז ציגלפארמיג (גראדעקיג) (ד"ה דער סנאפ ליכט וואס קומט ארויס טוט זיך נישט צעצווייגן אדער אריינקערעוון) אויך ווען דער סנאפ ליכט וואס קומט אריין איז קאנוסדיק און לכאורה דארף דאס ליכט ארויסקומען קיילעכדיג. ניוטאן האט פארשטאנען אז אזוי ווי ביים מינימום אפנייג ווערן אלע אריינקומענדיגע שטראלן גענייגט דורכן זעלבן ווינקל - צוליבן לאקאלן מינימום, וואלט דאס ליכט געדארפט ארויסקומען אין א קיילכדיגן סנאפ, און אזוי ווי דער עקספערימענט קומט אויס אנדערש, איז דער איינציגער געהעריגער הסבר אז די פריזמע נייגט די פארשידענע קאלירן דורך פארשידענע ווינקלען. ניוטאן האט אויסגעדרונען פונעם עקספערימענט אז דער קאליר פון ליכט (און קאליר אין אלגעמיין) איז אן ~~אינערלעכע~~ אייגנשאפט פון ליכט, נישט אזוי ווי אלע האבן געהאלטן אין יענע צייטן אז די פריזמע שטעלט צו קאלירן צום ווייסן ליכט.		אין 1666, האט ניוטאן אויסגעפירט זיין בארימטן [[צעשפרייטונג]] עקספערימענט, וואו ער האט אנטפלעקט דעם [[ספעקטרום]] פון קאלירן וואס קומען ארויס פון א [[פריזמע]] וואס איז געשטעלט ביים [[מינימום אפנייג]] {{ענ\|minimum deviation}} ווינקל איז ציגלפארמיג (גראדעקיג) (ד"ה דער סנאפ ליכט וואס קומט ארויס טוט זיך נישט צעצווייגן אדער אריינקערעוון) אויך ווען דער סנאפ ליכט וואס קומט אריין איז קאנוסדיק און לכאורה דארף דאס ליכט ארויסקומען קיילעכדיג. ניוטאן האט פארשטאנען אז אזוי ווי ביים מינימום אפנייג ווערן אלע אריינקומענדיגע שטראלן גענייגט דורכן זעלבן ווינקל - צוליבן לאקאלן מינימום, וואלט דאס ליכט געדארפט ארויסקומען אין א קיילכדיגן סנאפ, און אזוי ווי דער עקספערימענט קומט אויס אנדערש, איז דער איינציגער געהעריגער הסבר אז די פריזמע נייגט די פארשידענע קאלירן דורך פארשידענע ווינקלען. ניוטאן האט אויסגעדרונען פונעם עקספערימענט אז דער קאליר פון ליכט (און קאליר אין אלגעמיין) איז אן אינערליכע אייגנשאפט פון ליכט, נישט אזוי ווי אלע האבן געהאלטן אין יענע צייטן אז די פריזמע שטעלט צו קאלירן צום ווייסן ליכט.

	=== מעכאניק ===		=== מעכאניק ===

צמא לדעת: החלפת טקסט – "פריערדיק" ב־"פריערדיג"

2023-01-01T21:51:12Z

החלפת טקסט – "פריערדיק" ב־"פריערדיג"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 21:51, 1 יאנואר 2023
שורה 33:		שורה 33:

	=== שפעטערע יארן ===		=== שפעטערע יארן ===
	אין 1696 האט ער זיך געצויגן קיין [[לאנדאן]] ווען מ'האט אים באשטימט צום אמט פון "שומר" פונעם קעניגלעכן מינצעריי (Warden of the Royal Mint), וואס ער האט באקומען דורך זיין פאַטראן [[טשארלס מאנטאגיו, ערשטער ערל פון האליפאקס]], דעמאלסט [[שאצקאנצלער פון בריטאניע]]. ווען טאמאס ניל, דער ~~פריערדיקער~~ פארוואלטער פונעם מינצעריי (Master of the Royal Mint), איז געשטארבן אין 1699, איז ניוטאן געווארן מסתמא דער בעסט באקאנטער פארוואלטער פון דעם מינצעריי. ניוטאן האט געהאלטן דעם אמט פאר די לעצטע 30 יאר פון זיין לעבן.		אין 1696 האט ער זיך געצויגן קיין [[לאנדאן]] ווען מ'האט אים באשטימט צום אמט פון "שומר" פונעם קעניגלעכן מינצעריי (Warden of the Royal Mint), וואס ער האט באקומען דורך זיין פאַטראן [[טשארלס מאנטאגיו, ערשטער ערל פון האליפאקס]], דעמאלסט [[שאצקאנצלער פון בריטאניע]]. ווען טאמאס ניל, דער פריערדיגער פארוואלטער פונעם מינצעריי (Master of the Royal Mint), איז געשטארבן אין 1699, איז ניוטאן געווארן מסתמא דער בעסט באקאנטער פארוואלטער פון דעם מינצעריי. ניוטאן האט געהאלטן דעם אמט פאר די לעצטע 30 יאר פון זיין לעבן.

	ער האט גענומען א חשובן טייל אין דער גרויסער רעפארעם פון די מטבעות אין ענגלאנד און דאס פאראייניגן פון די ענגלישע און סקאטישע סיסטעמען פון מטבעות ווען מ'האט פאראייניגט ענגלאנד מיט סקאטלאנד אין 1704.		ער האט גענומען א חשובן טייל אין דער גרויסער רעפארעם פון די מטבעות אין ענגלאנד און דאס פאראייניגן פון די ענגלישע און סקאטישע סיסטעמען פון מטבעות ווען מ'האט פאראייניגט ענגלאנד מיט סקאטלאנד אין 1704.

תנא קמא: החלפת טקסט – "פילאסא" ב־"פילאזא"

2022-12-05T01:06:17Z

החלפת טקסט – "פילאסא" ב־"פילאזא"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 01:06, 5 דעצעמבער 2022
שורה 2:		שורה 2:
	\|פרעמיעס און פארערונג= דער איינס פון [[קראפט]] ווערט גערופן א [[ניוטאן (מאס)\|ניוטאן]]		\|פרעמיעס און פארערונג= דער איינס פון [[קראפט]] ווערט גערופן א [[ניוטאן (מאס)\|ניוטאן]]
	}}		}}
	סער '''אייזיק ניוטאָן''' ({{שפראך-en\|Isaac Newton}};{{ר}} [[25סטן דעצעמבער]] [[1642]] - [[20סטן מערץ]] [[1727]])<ref>לויטן [[יוליאנישער קאלענדאר\|יוליאנישן קאלענדאר]] וואס מ'האט דעמאלסט גענוצט אין ענגלאנד</ref> איז געווען אן [[ענגלאנד\|ענגלישער]] [[וויסנשאפטלער]], [[פיזיקער]], [[מאטעמאטיקער]], [[אסטראנאם]], [[אלכעמיע\|אלכעמיסט]] און [[~~פילאסאף~~]], וואס טייל האלטן אים פאר דעם גרעסטן וויסנשאפטלער וואס האט געלעבט.		סער '''אייזיק ניוטאָן''' ({{שפראך-en\|Isaac Newton}};{{ר}} [[25סטן דעצעמבער]] [[1642]] - [[20סטן מערץ]] [[1727]])<ref>לויטן [[יוליאנישער קאלענדאר\|יוליאנישן קאלענדאר]] וואס מ'האט דעמאלסט גענוצט אין ענגלאנד</ref> איז געווען אן [[ענגלאנד\|ענגלישער]] [[וויסנשאפטלער]], [[פיזיקער]], [[מאטעמאטיקער]], [[אסטראנאם]], [[אלכעמיע\|אלכעמיסט]] און [[פילאזאף]], וואס טייל האלטן אים פאר דעם גרעסטן וויסנשאפטלער וואס האט געלעבט.

	זיינע אויפטוען אין [[פיזיק]] און אין [[מאטעמאטיק]] זענען נאך די יסודות צו די ענינים ביז היינטיגע טעג. זיין חיבור "[[די מאטעמאטישע חשבונות פון דער ~~פילאסאפישער~~ נאטור]]" לייגט דעם אינהאלט צו [[קלאסישע מעכאניק]] און [[אפטיק]], מיט דער ערשטער אויסקלערונג פון [[גראוויטאציע]] און די דריי געזעצן פון מעכאניק, וואס זענען געווען דער באזיס פון דעם וויסנשאפטלעכן בליק אויפן פיזישן אוניווערס דורכאויס די נעקסטע דריי יארהונדערטער. ניוטאן האט געוויזן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און הימלישע קערפער פאלגן די זעלבע נאטירלעכע געזעצן.		זיינע אויפטוען אין [[פיזיק]] און אין [[מאטעמאטיק]] זענען נאך די יסודות צו די ענינים ביז היינטיגע טעג. זיין חיבור "[[די מאטעמאטישע חשבונות פון דער פילאזאפישער נאטור]]" לייגט דעם אינהאלט צו [[קלאסישע מעכאניק]] און [[אפטיק]], מיט דער ערשטער אויסקלערונג פון [[גראוויטאציע]] און די דריי געזעצן פון מעכאניק, וואס זענען געווען דער באזיס פון דעם וויסנשאפטלעכן בליק אויפן פיזישן אוניווערס דורכאויס די נעקסטע דריי יארהונדערטער. ניוטאן האט געוויזן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און הימלישע קערפער פאלגן די זעלבע נאטירלעכע געזעצן.

	ניוטאן האט געהאלטן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און די באוועגונג פון הימלישע קערפער דארפן ארבעטן לויט די זעלבע נאטירלעכע געזעצן, און דער מאטעמאטישער מאדעל וואס ער האט געוויזן פאר דער באוועגונג פון הימלישע קערפער האט טאקע צוגעפאסט [[קעפלער'ס געזעצן]] און די פארשידענע אבזערוואציעס. ער האט אויסגעחשבונ'ט קעפלער'ס געזעצן פון זיין מאטעמאטישער טעאריע פון גראוויטאציע, און מיט די זעלבע פרינציפן האט ער געגעבן צו פארשטיין די ארביטן פון [[קאמעט]]ן.		ניוטאן האט געהאלטן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און די באוועגונג פון הימלישע קערפער דארפן ארבעטן לויט די זעלבע נאטירלעכע געזעצן, און דער מאטעמאטישער מאדעל וואס ער האט געוויזן פאר דער באוועגונג פון הימלישע קערפער האט טאקע צוגעפאסט [[קעפלער'ס געזעצן]] און די פארשידענע אבזערוואציעס. ער האט אויסגעחשבונ'ט קעפלער'ס געזעצן פון זיין מאטעמאטישער טעאריע פון גראוויטאציע, און מיט די זעלבע פרינציפן האט ער געגעבן צו פארשטיין די ארביטן פון [[קאמעט]]ן.
שורה 20:		שורה 20:
	ער איז שטארק באוואוסט פאר דערפינדן דעם [[קאלקולוס]]. אויך האט ער אנטוויקלט דעם [[ניוטאן-ראפסאן מעטאד]] פאר אויסרעכענען [[נומערישער אנאליז\|נומעריש]] די ווארצלען פון פונקציעס. אין אקטאבער [[1659]], האט ניוטאן פארלאזט די שולע און איז צוריק אינעם דארף וואו ער איז געבוירן געווארן, לויטן פארלאנג פון זיין מוטער וואס איז געווארן אן אלמנה פון זיין שטיף־פאטער סמיט, און זי האט אים באשטימט פארוואלטער פונעם פאַרם. ניוטאן איז געווארן שטארק אנטוישט פון דער ארבעט. הענרי סטאקס, דירעקטאר פון דער קינגס שולע, האט איבערגעצייגט זיין מוטער צו שיקן אים צוריק אין דער שולע צו פארענדיקן זיינע שטודיעס. ניוטאן האט דאס טאקע געטון ווען ער איז געווען 18, און האט זיך אויסגעצייכענט איז זיינע שטודיעס.		ער איז שטארק באוואוסט פאר דערפינדן דעם [[קאלקולוס]]. אויך האט ער אנטוויקלט דעם [[ניוטאן-ראפסאן מעטאד]] פאר אויסרעכענען [[נומערישער אנאליז\|נומעריש]] די ווארצלען פון פונקציעס. אין אקטאבער [[1659]], האט ניוטאן פארלאזט די שולע און איז צוריק אינעם דארף וואו ער איז געבוירן געווארן, לויטן פארלאנג פון זיין מוטער וואס איז געווארן אן אלמנה פון זיין שטיף־פאטער סמיט, און זי האט אים באשטימט פארוואלטער פונעם פאַרם. ניוטאן איז געווארן שטארק אנטוישט פון דער ארבעט. הענרי סטאקס, דירעקטאר פון דער קינגס שולע, האט איבערגעצייגט זיין מוטער צו שיקן אים צוריק אין דער שולע צו פארענדיקן זיינע שטודיעס. ניוטאן האט דאס טאקע געטון ווען ער איז געווען 18, און האט זיך אויסגעצייכענט איז זיינע שטודיעס.

	אין יוני 1661 האט ער אנגעהויבן שטודירן אין [[טריניטי קאלעדזש, קעמברידזש\|טריניטי קאלעדזש]] פונעם [[אוניווערסיטעט פון קעמברידזש]], רעקאמענדירט דורך זיין פעטער וויליאם אייסקאוו. דארט האט ער געלערנט די פילאזאפיע פון [[אריסטו]] און דערצו האט ער שטודירט די מאדערנע ~~פילאסאפן~~ ווי [[רענע דעקארט\|דעקארט]] און די אסטראנאמען [[ניקאליי קאפערניק\|קאפערניק]], [[גאלילעא גאלילעי\|גאלילעא]] און טאמאס סטריט. דורך זיין שטודירן איז ער געוואויר געווארן די ארבעט פון [[יאהאנעס קעפלער\|קעפלער]]. ער האט געשריבן אין זיין העפט א רשימה פון שאלות וועגן מעכאנישער פילאזאפיע לויט דער פארשטאנד פון יענע יארן. אין 1665 האט ער פארעפנטלעכט און גענעראליזירט דעם [[בינאם-טעארעם]], און האט אנגעהויבן אנטוויקלען די מאטעמאטישע טעאריע וואס איז שפעטער געווארן דער [[קאלקולוס]]. אין יענעם יאר, קורץ נאך ווען ער האט געענדיגט זיינע שטודיעס, איז דער אוניווערסיטעט פון קעמברידזש געווארן פארמאכט צוליב דעם אויסברוך פון דער [[גרויסע מגפה פון לאנדאן\|גרויסער מגפה פון לאנדאן]] אין די יארן 1665 – 1666.		אין יוני 1661 האט ער אנגעהויבן שטודירן אין [[טריניטי קאלעדזש, קעמברידזש\|טריניטי קאלעדזש]] פונעם [[אוניווערסיטעט פון קעמברידזש]], רעקאמענדירט דורך זיין פעטער וויליאם אייסקאוו. דארט האט ער געלערנט די פילאזאפיע פון [[אריסטו]] און דערצו האט ער שטודירט די מאדערנע פילאזאפן ווי [[רענע דעקארט\|דעקארט]] און די אסטראנאמען [[ניקאליי קאפערניק\|קאפערניק]], [[גאלילעא גאלילעי\|גאלילעא]] און טאמאס סטריט. דורך זיין שטודירן איז ער געוואויר געווארן די ארבעט פון [[יאהאנעס קעפלער\|קעפלער]]. ער האט געשריבן אין זיין העפט א רשימה פון שאלות וועגן מעכאנישער פילאזאפיע לויט דער פארשטאנד פון יענע יארן. אין 1665 האט ער פארעפנטלעכט און גענעראליזירט דעם [[בינאם-טעארעם]], און האט אנגעהויבן אנטוויקלען די מאטעמאטישע טעאריע וואס איז שפעטער געווארן דער [[קאלקולוס]]. אין יענעם יאר, קורץ נאך ווען ער האט געענדיגט זיינע שטודיעס, איז דער אוניווערסיטעט פון קעמברידזש געווארן פארמאכט צוליב דעם אויסברוך פון דער [[גרויסע מגפה פון לאנדאן\|גרויסער מגפה פון לאנדאן]] אין די יארן 1665 – 1666.

	די נעקסטע צוויי יאר האט ניוטאן פארוויילט אין זיין הויז אין וואולסטארפ. ניוטאנ'ס פארשונגען און פריוואטע געדאנקען אין די צוויי יאר האבן אנטוויקלט און קריסטאליזירט זיינע טעאריעס איו פארשידענע געביטן: ער האט אנגעהויבן פארמולירן דעם קאלקולוס, פירן עקספערימענטן אין [[אפטיק]] פון וואנעט ער איז ארויסגעקומען מיט זיינע רעוואלוציאנערע ארויסקומען, און צו קלערן וועגן די געזעצן פון באוועגונג און גראוויטאציע. אין 1669 איז ניוטאן באשטימט געווארן צום אמט פון לוקאס-פראפעסאר פון מאטעמאטיק אין קעמברידזש. דעם אמט האט ניוטאן איבערגענומען פון [[אייזיק בארא]] וואס האט געוואלט איבערגעבן זיין צייט צו טעאלאגיע.		די נעקסטע צוויי יאר האט ניוטאן פארוויילט אין זיין הויז אין וואולסטארפ. ניוטאנ'ס פארשונגען און פריוואטע געדאנקען אין די צוויי יאר האבן אנטוויקלט און קריסטאליזירט זיינע טעאריעס איו פארשידענע געביטן: ער האט אנגעהויבן פארמולירן דעם קאלקולוס, פירן עקספערימענטן אין [[אפטיק]] פון וואנעט ער איז ארויסגעקומען מיט זיינע רעוואלוציאנערע ארויסקומען, און צו קלערן וועגן די געזעצן פון באוועגונג און גראוויטאציע. אין 1669 איז ניוטאן באשטימט געווארן צום אמט פון לוקאס-פראפעסאר פון מאטעמאטיק אין קעמברידזש. דעם אמט האט ניוטאן איבערגענומען פון [[אייזיק בארא]] וואס האט געוואלט איבערגעבן זיין צייט צו טעאלאגיע.
שורה 67:		שורה 67:
	[[קאַטעגאָריע:פיזיקער]]		[[קאַטעגאָריע:פיזיקער]]
	[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]		[[קאַטעגאָריע:מאטעמאטיקער]]
	[[קאַטעגאָריע:~~פילאסאפן~~]]		[[קאַטעגאָריע:פילאזאפן]]
	[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]		[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]
	[[קאַטעגאָריע:ענגלענדער]]		[[קאַטעגאָריע:ענגלענדער]]

תנא קמא: −קאַטעגאָריע:אומבאקוקט; +קאַטעגאָריע:נישט שלעכט דורך HotCat, פרק רעפערענצן

2022-12-05T00:26:41Z

−קאַטעגאָריע:אומבאקוקט; +קאַטעגאָריע:נישט שלעכט דורך HotCat, פרק רעפערענצן

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 00:26, 5 דעצעמבער 2022
שורה 39:		שורה 39:
	== פארשונג אין נאטור-וויסנשאפט און פילאזאפיע ==		== פארשונג אין נאטור-וויסנשאפט און פילאזאפיע ==
	=== אפטיק ===		=== אפטיק ===

	[[טעקע:Dispersive Prism Illustration.jpg\|קליין\|250px\|אילוסטראציע פון ניוטאנ'ס צעשפרייטונג עקספערימענט]]		[[טעקע:Dispersive Prism Illustration.jpg\|קליין\|250px\|אילוסטראציע פון ניוטאנ'ס צעשפרייטונג עקספערימענט]]

	אין 1666, האט ניוטאן אויסגעפירט זיין בארימטן [[צעשפרייטונג]] עקספערימענט, וואו ער האט אנטפלעקט דעם [[ספעקטרום]] פון קאלירן וואס קומען ארויס פון א [[פריזמע]] וואס איז געשטעלט ביים [[מינימום אפנייג]] {{ענ\|minimum deviation}} ווינקל איז ציגלפארמיג (גראדעקיג) (ד"ה דער סנאפ ליכט וואס קומט ארויס טוט זיך נישט צעצווייגן אדער אריינקערעוון) אויך ווען דער סנאפ ליכט וואס קומט אריין איז קאנוסדיק און לכאורה דארף דאס ליכט ארויסקומען קיילעכדיג. ניוטאן האט פארשטאנען אז אזוי ווי ביים מינימום אפנייג ווערן אלע אריינקומענדיגע שטראלן גענייגט דורכן זעלבן ווינקל - צוליבן לאקאלן מינימום, וואלט דאס ליכט געדארפט ארויסקומען אין א קיילכדיגן סנאפ, און אזוי ווי דער עקספערימענט קומט אויס אנדערש, איז דער איינציגער געהעריגער הסבר אז די פריזמע נייגט די פארשידענע קאלירן דורך פארשידענע ווינקלען. ניוטאן האט אויסגעדרונען פונעם עקספערימענט אז דער קאליר פון ליכט (און קאליר אין אלגעמיין) איז אן אינערלעכע אייגנשאפט פון ליכט, נישט אזוי ווי אלע האבן געהאלטן אין יענע צייטן אז די פריזמע שטעלט צו קאלירן צום ווייסן ליכט.		אין 1666, האט ניוטאן אויסגעפירט זיין בארימטן [[צעשפרייטונג]] עקספערימענט, וואו ער האט אנטפלעקט דעם [[ספעקטרום]] פון קאלירן וואס קומען ארויס פון א [[פריזמע]] וואס איז געשטעלט ביים [[מינימום אפנייג]] {{ענ\|minimum deviation}} ווינקל איז ציגלפארמיג (גראדעקיג) (ד"ה דער סנאפ ליכט וואס קומט ארויס טוט זיך נישט צעצווייגן אדער אריינקערעוון) אויך ווען דער סנאפ ליכט וואס קומט אריין איז קאנוסדיק און לכאורה דארף דאס ליכט ארויסקומען קיילעכדיג. ניוטאן האט פארשטאנען אז אזוי ווי ביים מינימום אפנייג ווערן אלע אריינקומענדיגע שטראלן גענייגט דורכן זעלבן ווינקל - צוליבן לאקאלן מינימום, וואלט דאס ליכט געדארפט ארויסקומען אין א קיילכדיגן סנאפ, און אזוי ווי דער עקספערימענט קומט אויס אנדערש, איז דער איינציגער געהעריגער הסבר אז די פריזמע נייגט די פארשידענע קאלירן דורך פארשידענע ווינקלען. ניוטאן האט אויסגעדרונען פונעם עקספערימענט אז דער קאליר פון ליכט (און קאליר אין אלגעמיין) איז אן אינערלעכע אייגנשאפט פון ליכט, נישט אזוי ווי אלע האבן געהאלטן אין יענע צייטן אז די פריזמע שטעלט צו קאלירן צום ווייסן ליכט.

שורה 64:		שורה 62:

	== רעפערענצן ==		== רעפערענצן ==
	{{~~רעפליסטע~~}}		{{רעפערענצן}}

	{{DEFAULTSORT:ניוטאן, אייזיק}}		{{DEFAULTSORT:ניוטאן, אייזיק}}
שורה 72:		שורה 70:
	[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]		[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]
	[[קאַטעגאָריע:ענגלענדער]]		[[קאַטעגאָריע:ענגלענדער]]
	~~[[קאטעגאריע:אומבאקוקט]]~~
	[[קאטעגאריע:אויף יידיש]]		[[קאטעגאריע:אויף יידיש]]
	[[קאַטעגאָריע:וויכטיגע ארטיקלען]]		[[קאַטעגאָריע:וויכטיגע ארטיקלען]]
			[[קאַטעגאָריע:נישט שלעכט]]

			[[he:אייזק ניוטון]]
	{{קרד/ויקי/יידיש}}		{{קרד/ויקי/יידיש}}

איסתרק: הסרת תווים בלתי נראים, החלפות (יי)

2022-12-03T20:52:59Z

הסרת תווים בלתי נראים, החלפות (יי)

זעט די חילוקים