רוי:אטאם - ווערסיע היסטאריע

צמא לדעת: החלפת טקסט – "{{דעסקריפציע||ענגליש=" ב־"{{דעסקריפציע||ענגליש = "

2023-10-26T10:50:50Z

החלפת טקסט – "{{דעסקריפציע||ענגליש=" ב־"{{דעסקריפציע||ענגליש = "

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 10:50, 26 אקטאבער 2023
שורה 1:		שורה 1:
	{{דעסקריפציע\|\|ענגליש=smallest unit of a chemical element\|העב=היחידה הקטנה ביותר של יסוד כימי\|דייטש=Grundbaustein der Materie\|}}		{{דעסקריפציע\|\|ענגליש = smallest unit of a chemical element\|העב=היחידה הקטנה ביותר של יסוד כימי\|דייטש=Grundbaustein der Materie\|}}
	[[Image:Helium atom QM.svg\|300px\|לינקס\|העליום אטאם גרונט מצב]]		[[Image:Helium atom QM.svg\|300px\|לינקס\|העליום אטאם גרונט מצב]]
	דער '''אטאם''' איז דער קלענסטער באשטאנדטייל פון [[מאטעריאל]] וואס איז אומטיילבאר אין א כעמישער רעאקציע. יעדער [[סאלידער קערפער]], [[פליסיקייט\|פליסיגקייט]], [[גאז]] און [[פלאזמע]] באשטייט זיך פון נייטראלע אדער [[יאנען\|יאניזירטע]] אטאמען. אטאמען זענען זייער קליין—די טיפישע גרויס פון אן אטאם איז 100 [[מעטער\|פיקאמעטער]]. מ'קאן ריכטיג נישט באשרייבן די [[באוועגונג\|באוועגונגען]] און [[אייגנטום\|אייגנטומען]] פון זאכן אויף אזא קליין שאל מיט [[קלאסישע מעכאניק\|קלאסישער מעכאניק]] און מ'דארף נוצן [[קוואנטן-מעכאניק]] כדי צו פארשטיין און פאראויסזאגן זייערע אויפפירונגען.		דער '''אטאם''' איז דער קלענסטער באשטאנדטייל פון [[מאטעריאל]] וואס איז אומטיילבאר אין א כעמישער רעאקציע. יעדער [[סאלידער קערפער]], [[פליסיקייט\|פליסיגקייט]], [[גאז]] און [[פלאזמע]] באשטייט זיך פון נייטראלע אדער [[יאנען\|יאניזירטע]] אטאמען. אטאמען זענען זייער קליין—די טיפישע גרויס פון אן אטאם איז 100 [[מעטער\|פיקאמעטער]]. מ'קאן ריכטיג נישט באשרייבן די [[באוועגונג\|באוועגונגען]] און [[אייגנטום\|אייגנטומען]] פון זאכן אויף אזא קליין שאל מיט [[קלאסישע מעכאניק\|קלאסישער מעכאניק]] און מ'דארף נוצן [[קוואנטן-מעכאניק]] כדי צו פארשטיין און פאראויסזאגן זייערע אויפפירונגען.

צמא לדעת: החלפת טקסט – "קאַטעגאָריע:וויקידאטא שפראכן דעסקריפציע" ב־""

2023-10-24T05:48:37Z

החלפת טקסט – "קאַטעגאָריע:וויקידאטא שפראכן דעסקריפציע" ב־""

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 05:48, 24 אקטאבער 2023
שורה 46:		שורה 46:

	{{קרד/ויקי/יידיש}}		{{קרד/ויקי/יידיש}}
	~~[[קאַטעגאָריע:וויקידאטא שפראכן דעסקריפציע]]~~

בוט צמא לדעת: דעסקריפציע

2023-10-23T21:19:39Z

דעסקריפציע

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 21:19, 23 אקטאבער 2023
שורה 1:		שורה 1:
			{{דעסקריפציע\|\|ענגליש=smallest unit of a chemical element\|העב=היחידה הקטנה ביותר של יסוד כימי\|דייטש=Grundbaustein der Materie\|}}
	[[Image:Helium atom QM.svg\|300px\|לינקס\|העליום אטאם גרונט מצב]]		[[Image:Helium atom QM.svg\|300px\|לינקס\|העליום אטאם גרונט מצב]]
	דער '''אטאם''' איז דער קלענסטער באשטאנדטייל פון [[מאטעריאל]] וואס איז אומטיילבאר אין א כעמישער רעאקציע. יעדער [[סאלידער קערפער]], [[פליסיקייט\|פליסיגקייט]], [[גאז]] און [[פלאזמע]] באשטייט זיך פון נייטראלע אדער [[יאנען\|יאניזירטע]] אטאמען. אטאמען זענען זייער קליין—די טיפישע גרויס פון אן אטאם איז 100 [[מעטער\|פיקאמעטער]]. מ'קאן ריכטיג נישט באשרייבן די [[באוועגונג\|באוועגונגען]] און [[אייגנטום\|אייגנטומען]] פון זאכן אויף אזא קליין שאל מיט [[קלאסישע מעכאניק\|קלאסישער מעכאניק]] און מ'דארף נוצן [[קוואנטן-מעכאניק]] כדי צו פארשטיין און פאראויסזאגן זייערע אויפפירונגען.		דער '''אטאם''' איז דער קלענסטער באשטאנדטייל פון [[מאטעריאל]] וואס איז אומטיילבאר אין א כעמישער רעאקציע. יעדער [[סאלידער קערפער]], [[פליסיקייט\|פליסיגקייט]], [[גאז]] און [[פלאזמע]] באשטייט זיך פון נייטראלע אדער [[יאנען\|יאניזירטע]] אטאמען. אטאמען זענען זייער קליין—די טיפישע גרויס פון אן אטאם איז 100 [[מעטער\|פיקאמעטער]]. מ'קאן ריכטיג נישט באשרייבן די [[באוועגונג\|באוועגונגען]] און [[אייגנטום\|אייגנטומען]] פון זאכן אויף אזא קליין שאל מיט [[קלאסישע מעכאניק\|קלאסישער מעכאניק]] און מ'דארף נוצן [[קוואנטן-מעכאניק]] כדי צו פארשטיין און פאראויסזאגן זייערע אויפפירונגען.
שורה 45:		שורה 46:

	{{קרד/ויקי/יידיש}}		{{קרד/ויקי/יידיש}}
			[[קאַטעגאָריע:וויקידאטא שפראכן דעסקריפציע]]

בוט העברות: בוט העברות האט באוועגט בלאט אטאם צו רוי:אטאם אן לאזן א ווייטערפירונג: סינון

2023-01-08T14:55:40Z

בוט העברות האט באוועגט בלאט אטאם צו רוי:אטאם אן לאזן א ווייטערפירונג: סינון

→ עלטערע ווערסיע	רעוויזיע פון 14:55, 8 יאנואר 2023
(קיין אונטערשייד)

צמא לדעת: החלפת טקסט – "דערשיינ" ב־"ערשיינ"

2023-01-06T01:42:59Z

החלפת טקסט – "דערשיינ" ב־"ערשיינ"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 01:42, 6 יאנואר 2023
שורה 9:		שורה 9:

	== געשיכטע פון אטאמישע טעאריע ==		== געשיכטע פון אטאמישע טעאריע ==
	דער דעה (ס'איז נאך נישט געווען א [[טעאריע\|וויסנשאפטליכער טעאריע]] לויט דער מאדערנער באדייטונג) אז מאטעריע באשטייט זיך פון אומטיילבאר יחידים איז גאר אן אלטער און האט זיך ~~דערשיינט~~ אין די אור-אלטע ציוויליזאציעס פון גריכנלאנד און אינדיע. אין דער אמאליגער גריכישער שפראך מיינט דאס ווארט אטאמאס "אומטיילבאר". דער [[פילאזאף]] [[דעמאקריטוס\|דעמאָקריטוס]] האט שטארק געהאלטן פון א מין אטאמישע טעאריע און עפיקורוס האט דאס אויך צעשפרייט. אין [[מיטל אלטער\|מיטל-אלטער]] איז זייער דעה פון אטאמיסם פארשוואונן געווארן פון [[מערב-אייראפע]] אבער האט איבערגעלעבט ביי עטליכע [[איסלאמישע]] [[פילאזאף\|פילאזאפן]].		דער דעה (ס'איז נאך נישט געווען א [[טעאריע\|וויסנשאפטליכער טעאריע]] לויט דער מאדערנער באדייטונג) אז מאטעריע באשטייט זיך פון אומטיילבאר יחידים איז גאר אן אלטער און האט זיך ערשיינט אין די אור-אלטע ציוויליזאציעס פון גריכנלאנד און אינדיע. אין דער אמאליגער גריכישער שפראך מיינט דאס ווארט אטאמאס "אומטיילבאר". דער [[פילאזאף]] [[דעמאקריטוס\|דעמאָקריטוס]] האט שטארק געהאלטן פון א מין אטאמישע טעאריע און עפיקורוס האט דאס אויך צעשפרייט. אין [[מיטל אלטער\|מיטל-אלטער]] איז זייער דעה פון אטאמיסם פארשוואונן געווארן פון [[מערב-אייראפע]] אבער האט איבערגעלעבט ביי עטליכע [[איסלאמישע]] [[פילאזאף\|פילאזאפן]].

	אין פערצנטן יארהונדערט איז אנפלעקט געווארן פונדאסניי עטליכע ביכער וואס באהאנדלען זיך מיט אטאמיזם, אבער די דעה איז געווען צו פיל איינגענומען מיט די דעות פון עפיקורוס און דעריבער האט מען זיי געהאלטן פאר [[אפיקורסות]] (לויטן קריסליכער געמיין). פונדעסוועגן איז עס אנגענומען געווארן מיט עטליכע שינוים ביי א טייל פון דער שפעטערדיקער וויסנשאפטליכער קהילה ובתוכם [[אייזיק ניוטאן]] און [[ראבערט באָיל\|ראָבערט בויל]].		אין פערצנטן יארהונדערט איז אנפלעקט געווארן פונדאסניי עטליכע ביכער וואס באהאנדלען זיך מיט אטאמיזם, אבער די דעה איז געווען צו פיל איינגענומען מיט די דעות פון עפיקורוס און דעריבער האט מען זיי געהאלטן פאר [[אפיקורסות]] (לויטן קריסליכער געמיין). פונדעסוועגן איז עס אנגענומען געווארן מיט עטליכע שינוים ביי א טייל פון דער שפעטערדיקער וויסנשאפטליכער קהילה ובתוכם [[אייזיק ניוטאן]] און [[ראבערט באָיל\|ראָבערט בויל]].
שורה 20:		שורה 20:

	== אנטדעקונג פון דעם עלעקטראן ==		== אנטדעקונג פון דעם עלעקטראן ==
	דער פיזיקער [[דזשאסעף דזשאן טאמפסאן\|דזשאָסעף דזש. טאָמפסאָן]] איז געווען דער ערשטער וואס האט אנטדעקט עלעקטראנען. אין 1897 האט ער געמאסטן די מאסע פון [[קאטאדשטראלן\|קאטאָדשטראלן]], דורכדעם האט ער באוויזן אז חאטש זיי זענען יחידים, זענען זיי 1800 מאל לייכטער פון דעם לייכסטן אטאם [[וואסערשטאף]]. ער האט אויך באוויזן אז זיי זענען דאס זעלבע ווי יחידים וואס טיילן זיך אראפ פון [[פאטאעלעקטרישע ~~דערשיינונג~~\|פאטאעלעקטרישע]] און [[ראדיאאקטיוויטעט\|ראדיאָאקטיווע]] מאטעריען. מ'האט באלד ערקענט אז אט די עלעקטראנען טראגן שטראם אין מעטאלן און איינהאלטן די נעגאטיווע לאדונג פון אטאמען, און דער [[אטאמקערן]] האט א פאזיטיווע לאדונג. אין יאר 1906 האט טאמפסאן געקריגן די [[נאבעל פריז]] פאר דער דאזיגער ארבעט. אזוי האט ער איבערגעקערט די פאלשע מיינונג אז אטאמען זענען אומטיילבאר. ער האט אויך פאלש געמיינט אז די עלעקטראנען זענען צעשפרייט דורכאויס דעם אטאם אין א גלייכפערמיגע ים פון פאסיטיווער לאדונג. די מיינונג האט געהייסט דער פלוימענקוגל־מאדעל.		דער פיזיקער [[דזשאסעף דזשאן טאמפסאן\|דזשאָסעף דזש. טאָמפסאָן]] איז געווען דער ערשטער וואס האט אנטדעקט עלעקטראנען. אין 1897 האט ער געמאסטן די מאסע פון [[קאטאדשטראלן\|קאטאָדשטראלן]], דורכדעם האט ער באוויזן אז חאטש זיי זענען יחידים, זענען זיי 1800 מאל לייכטער פון דעם לייכסטן אטאם [[וואסערשטאף]]. ער האט אויך באוויזן אז זיי זענען דאס זעלבע ווי יחידים וואס טיילן זיך אראפ פון [[פאטאעלעקטרישע ערשיינונג\|פאטאעלעקטרישע]] און [[ראדיאאקטיוויטעט\|ראדיאָאקטיווע]] מאטעריען. מ'האט באלד ערקענט אז אט די עלעקטראנען טראגן שטראם אין מעטאלן און איינהאלטן די נעגאטיווע לאדונג פון אטאמען, און דער [[אטאמקערן]] האט א פאזיטיווע לאדונג. אין יאר 1906 האט טאמפסאן געקריגן די [[נאבעל פריז]] פאר דער דאזיגער ארבעט. אזוי האט ער איבערגעקערט די פאלשע מיינונג אז אטאמען זענען אומטיילבאר. ער האט אויך פאלש געמיינט אז די עלעקטראנען זענען צעשפרייט דורכאויס דעם אטאם אין א גלייכפערמיגע ים פון פאסיטיווער לאדונג. די מיינונג האט געהייסט דער פלוימענקוגל־מאדעל.
	[[טעקע:Ernest_Rutherford_LOC.jpg\|קליין\|201x201פיקס\|ערנעסט ראדערפארד]]		[[טעקע:Ernest_Rutherford_LOC.jpg\|קליין\|201x201פיקס\|ערנעסט ראדערפארד]]
	אין 1909 האט דער וויסנשאפטלער ערנעסט ראדערפארד באוויזן מיטן גייגער־מארזדן עקספערימענט אז כמעט דער גאנצער אטאם פארנעמט גאר א קליינעם פארנעם, וואס איז דער אטאמקערן. פאקטיש זענען עלעקטראנען אזוי קליין אז זיי זענען נאר 1% פון אן אטאמ'ס [[מאסע]].<ref>{{cite web\|url=http://ion.elte.hu/~akos/orak/atfsz/atom/rutherford_atom11.pdf\|title=Ernest Rutherford on Nuclear spin and Alpha Particle interaction.}}{{Dead link\|date=January 2021\|bot=InternetArchiveBot\|fix-attempted=yes}}</ref>		אין 1909 האט דער וויסנשאפטלער ערנעסט ראדערפארד באוויזן מיטן גייגער־מארזדן עקספערימענט אז כמעט דער גאנצער אטאם פארנעמט גאר א קליינעם פארנעם, וואס איז דער אטאמקערן. פאקטיש זענען עלעקטראנען אזוי קליין אז זיי זענען נאר 1% פון אן אטאמ'ס [[מאסע]].<ref>{{cite web\|url=http://ion.elte.hu/~akos/orak/atfsz/atom/rutherford_atom11.pdf\|title=Ernest Rutherford on Nuclear spin and Alpha Particle interaction.}}{{Dead link\|date=January 2021\|bot=InternetArchiveBot\|fix-attempted=yes}}</ref>

צמא לדעת: החלפת טקסט – "([^ש])לעכט" ב־"$1ליכט"

2023-01-06T01:16:04Z

החלפת טקסט – "([^ש])לעכט" ב־"$1ליכט"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 01:16, 6 יאנואר 2023
שורה 17:		שורה 17:
	אין 1803 האט דער [[ענגלאנד\|ענגלישער]] פילאזאף [[דזשאן דאלטאן]] פארגעשלאגן אז עלעמענטן זענען קלייטשיקע סאלידע באלן צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען. דאלטאן האט געהאלטן אז אלע אטאמען פון א געוויסן עלעמענט האבן דעם זעלבן מאַס. ער האט געטענה'ט אז פארבינדונגען ווען אטאמען פון מער ווי איין עלעמענט ווערן פארבונדן. לויט דאלטאן, אין א געוויסער פארבינדונג פארבינדן זיך די אטאמען פון דער פארבינדונג'ס עלעמענטן שטענדיג אין דעם זעלבן אופן. דאלטאָן גענוצט די אטאמישע דעה כדי מסביר צו זיין פארוואס עלעמענטן שטענדיק ווירקן זיך אין פראָפאָרציעס פון [[גאנצע צאל\|גאנצע צאלן]]. למשל ס'געפינט זיך צוויי סארטן [[בלעכזויער\|בלעכזויערקייטן]]: איינער איז 88.1% [[בלעך]] און 11.9% [[זויערשטאף]] דער צווייטער איז 78.7% בלעך און 21.3% זויערשטאף. דאס מיינט אז ווען מברענט 100 גראם בלעך וועט זיך צוזאמענבונדן אי מיט 13.5 ג. אי מיט 27 ג. זויערשטאף. די פראפארציע פון אט די צוויי נומערס איז 1:2. אזוי געפינט מען אין אלגעמיין און עס איז אנגענומען אלץ חוק אין כעמיע אונטערן נאמען [[חוק פון פילפאך פראפארציעס\|חוק פון פילפאך פראָפאָרציעס]] אדער דאלטאנס געזעץ.<ref>Andrew G. van Melsen (1952) From Atomos to Atom. Mineola NY: Dover Publications ISBN 978-0-486-49584-2</ref> נאכדעם איז די אטאמישע טעאריע ברייט אנגענומען געווארן אין וויסנשאפטליכער וועלט וואו מ'האט גענומען קלערען וועלכע [[פעריאדישע טאבעלע\|עלעמענטן]] זענען פאראן און וואס די איז דער שייכות צווישן זיי.		אין 1803 האט דער [[ענגלאנד\|ענגלישער]] פילאזאף [[דזשאן דאלטאן]] פארגעשלאגן אז עלעמענטן זענען קלייטשיקע סאלידע באלן צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען. דאלטאן האט געהאלטן אז אלע אטאמען פון א געוויסן עלעמענט האבן דעם זעלבן מאַס. ער האט געטענה'ט אז פארבינדונגען ווען אטאמען פון מער ווי איין עלעמענט ווערן פארבונדן. לויט דאלטאן, אין א געוויסער פארבינדונג פארבינדן זיך די אטאמען פון דער פארבינדונג'ס עלעמענטן שטענדיג אין דעם זעלבן אופן. דאלטאָן גענוצט די אטאמישע דעה כדי מסביר צו זיין פארוואס עלעמענטן שטענדיק ווירקן זיך אין פראָפאָרציעס פון [[גאנצע צאל\|גאנצע צאלן]]. למשל ס'געפינט זיך צוויי סארטן [[בלעכזויער\|בלעכזויערקייטן]]: איינער איז 88.1% [[בלעך]] און 11.9% [[זויערשטאף]] דער צווייטער איז 78.7% בלעך און 21.3% זויערשטאף. דאס מיינט אז ווען מברענט 100 גראם בלעך וועט זיך צוזאמענבונדן אי מיט 13.5 ג. אי מיט 27 ג. זויערשטאף. די פראפארציע פון אט די צוויי נומערס איז 1:2. אזוי געפינט מען אין אלגעמיין און עס איז אנגענומען אלץ חוק אין כעמיע אונטערן נאמען [[חוק פון פילפאך פראפארציעס\|חוק פון פילפאך פראָפאָרציעס]] אדער דאלטאנס געזעץ.<ref>Andrew G. van Melsen (1952) From Atomos to Atom. Mineola NY: Dover Publications ISBN 978-0-486-49584-2</ref> נאכדעם איז די אטאמישע טעאריע ברייט אנגענומען געווארן אין וויסנשאפטליכער וועלט וואו מ'האט גענומען קלערען וועלכע [[פעריאדישע טאבעלע\|עלעמענטן]] זענען פאראן און וואס די איז דער שייכות צווישן זיי.

	אין 1827, האט דער בריטישער וויסנשאפטלער [[ראבערט ברוין]] געקוקט אויף קערנדלעך פון [[בלומענשטויב]] אין וואסער אונטער זיין מיקראסקאפ. האט ער באמערקט אז די שטויב־קערנדלעך זענען אויס אזוי טאנצנדיק. ברוין האט אויסגעניצט דאלטאנ'ס אטאמען־טעאריע צו באשרייבן פורעמס וויאזוי זיי באוועגן זיך. דאס ווערט אנגערופן [[ברוין־באוועגונג\|''ברוין־באוועגונג'']]. אין יאר 1905 האט [[אלבערט איינשטיין]] באוויזן מיט מאטעמאטיק אז די באוועגונגען וואס זען אויס לכאורה שלעגיש זענען זיי גורם די רעאקציעס פון די אטאמען, און אזוי האט ער באוויזן איבערגעצייגט דאס מציאות פון אטאמען.<ref>{{cite web\|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|title=Brownian motion - a history\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2007-12-18\|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218061408/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|url-status=dead}}</ref> אין 1869 האט דער רוסלענדישער וויסנשאפטלער [[דמיטרי מענדלעעוו]] ~~פארעפנטלעכט~~ די ערשטע ווערסיע פון דער [[פעריאדישע טאבעלע\|פעריאדישער טאבעלע]]. די פעריאדישע טאבעלע צעטיילט עלעמענטן אין גרופעס לויט זייער [[אטאם נומער\|אטאם־נומער]] (ד"ה וויפיל [[פראטאן\|פראטאנען]] זיי האבן . געווענליך האט אן אטאם אזויפיל [[עלעקטראן\|עלעקטראנען]] ווי פראטאנען). עלעמענטן וואס געפינען זיך אין דעם זעלבן זייל, אדער פעריאד, האבן ענליכע אייגנשאפטן. צום ביישפיל, [[העליום]], [[נעאן]], [[ארגאן (עלעמענט)\|ארגאן]], [[קריפטאן]] און [[קסענאן]] זענען אלע אין דעם זעלבן פעריאד (אין דעם זעלבן זייל פון דער פעריאדשיער טאבעלע און האבן ענליכע אייגנשאפטן: זיי זענען אלע [[גאז\|גאזן]] מיט נישט קיין קאליר אויך נישט קיין גערוך, ווי זיי אלע האבן נישט די מעגליכקייט זיך צו פארבינדן מיט אנדערע אטאמען און שאפן פארבינדונגען. מען רופט זיי אלע די [[איידעלער גאז\|איידעלע גאזן]].<ref name="Brief" />		אין 1827, האט דער בריטישער וויסנשאפטלער [[ראבערט ברוין]] געקוקט אויף קערנדלעך פון [[בלומענשטויב]] אין וואסער אונטער זיין מיקראסקאפ. האט ער באמערקט אז די שטויב־קערנדלעך זענען אויס אזוי טאנצנדיק. ברוין האט אויסגעניצט דאלטאנ'ס אטאמען־טעאריע צו באשרייבן פורעמס וויאזוי זיי באוועגן זיך. דאס ווערט אנגערופן [[ברוין־באוועגונג\|''ברוין־באוועגונג'']]. אין יאר 1905 האט [[אלבערט איינשטיין]] באוויזן מיט מאטעמאטיק אז די באוועגונגען וואס זען אויס לכאורה שלעגיש זענען זיי גורם די רעאקציעס פון די אטאמען, און אזוי האט ער באוויזן איבערגעצייגט דאס מציאות פון אטאמען.<ref>{{cite web\|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|title=Brownian motion - a history\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2007-12-18\|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218061408/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|url-status=dead}}</ref> אין 1869 האט דער רוסלענדישער וויסנשאפטלער [[דמיטרי מענדלעעוו]] פארעפנטליכט די ערשטע ווערסיע פון דער [[פעריאדישע טאבעלע\|פעריאדישער טאבעלע]]. די פעריאדישע טאבעלע צעטיילט עלעמענטן אין גרופעס לויט זייער [[אטאם נומער\|אטאם־נומער]] (ד"ה וויפיל [[פראטאן\|פראטאנען]] זיי האבן . געווענליך האט אן אטאם אזויפיל [[עלעקטראן\|עלעקטראנען]] ווי פראטאנען). עלעמענטן וואס געפינען זיך אין דעם זעלבן זייל, אדער פעריאד, האבן ענליכע אייגנשאפטן. צום ביישפיל, [[העליום]], [[נעאן]], [[ארגאן (עלעמענט)\|ארגאן]], [[קריפטאן]] און [[קסענאן]] זענען אלע אין דעם זעלבן פעריאד (אין דעם זעלבן זייל פון דער פעריאדשיער טאבעלע און האבן ענליכע אייגנשאפטן: זיי זענען אלע [[גאז\|גאזן]] מיט נישט קיין קאליר אויך נישט קיין גערוך, ווי זיי אלע האבן נישט די מעגליכקייט זיך צו פארבינדן מיט אנדערע אטאמען און שאפן פארבינדונגען. מען רופט זיי אלע די [[איידעלער גאז\|איידעלע גאזן]].<ref name="Brief" />

	== אנטדעקונג פון דעם עלעקטראן ==		== אנטדעקונג פון דעם עלעקטראן ==

צמא לדעת: החלפת טקסט – "לעכקייט" ב־"ליכקייט"

2023-01-06T01:12:14Z

החלפת טקסט – "לעכקייט" ב־"ליכקייט"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 01:12, 6 יאנואר 2023
שורה 17:		שורה 17:
	אין 1803 האט דער [[ענגלאנד\|ענגלישער]] פילאזאף [[דזשאן דאלטאן]] פארגעשלאגן אז עלעמענטן זענען קלייטשיקע סאלידע באלן צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען. דאלטאן האט געהאלטן אז אלע אטאמען פון א געוויסן עלעמענט האבן דעם זעלבן מאַס. ער האט געטענה'ט אז פארבינדונגען ווען אטאמען פון מער ווי איין עלעמענט ווערן פארבונדן. לויט דאלטאן, אין א געוויסער פארבינדונג פארבינדן זיך די אטאמען פון דער פארבינדונג'ס עלעמענטן שטענדיג אין דעם זעלבן אופן. דאלטאָן גענוצט די אטאמישע דעה כדי מסביר צו זיין פארוואס עלעמענטן שטענדיק ווירקן זיך אין פראָפאָרציעס פון [[גאנצע צאל\|גאנצע צאלן]]. למשל ס'געפינט זיך צוויי סארטן [[בלעכזויער\|בלעכזויערקייטן]]: איינער איז 88.1% [[בלעך]] און 11.9% [[זויערשטאף]] דער צווייטער איז 78.7% בלעך און 21.3% זויערשטאף. דאס מיינט אז ווען מברענט 100 גראם בלעך וועט זיך צוזאמענבונדן אי מיט 13.5 ג. אי מיט 27 ג. זויערשטאף. די פראפארציע פון אט די צוויי נומערס איז 1:2. אזוי געפינט מען אין אלגעמיין און עס איז אנגענומען אלץ חוק אין כעמיע אונטערן נאמען [[חוק פון פילפאך פראפארציעס\|חוק פון פילפאך פראָפאָרציעס]] אדער דאלטאנס געזעץ.<ref>Andrew G. van Melsen (1952) From Atomos to Atom. Mineola NY: Dover Publications ISBN 978-0-486-49584-2</ref> נאכדעם איז די אטאמישע טעאריע ברייט אנגענומען געווארן אין וויסנשאפטליכער וועלט וואו מ'האט גענומען קלערען וועלכע [[פעריאדישע טאבעלע\|עלעמענטן]] זענען פאראן און וואס די איז דער שייכות צווישן זיי.		אין 1803 האט דער [[ענגלאנד\|ענגלישער]] פילאזאף [[דזשאן דאלטאן]] פארגעשלאגן אז עלעמענטן זענען קלייטשיקע סאלידע באלן צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען. דאלטאן האט געהאלטן אז אלע אטאמען פון א געוויסן עלעמענט האבן דעם זעלבן מאַס. ער האט געטענה'ט אז פארבינדונגען ווען אטאמען פון מער ווי איין עלעמענט ווערן פארבונדן. לויט דאלטאן, אין א געוויסער פארבינדונג פארבינדן זיך די אטאמען פון דער פארבינדונג'ס עלעמענטן שטענדיג אין דעם זעלבן אופן. דאלטאָן גענוצט די אטאמישע דעה כדי מסביר צו זיין פארוואס עלעמענטן שטענדיק ווירקן זיך אין פראָפאָרציעס פון [[גאנצע צאל\|גאנצע צאלן]]. למשל ס'געפינט זיך צוויי סארטן [[בלעכזויער\|בלעכזויערקייטן]]: איינער איז 88.1% [[בלעך]] און 11.9% [[זויערשטאף]] דער צווייטער איז 78.7% בלעך און 21.3% זויערשטאף. דאס מיינט אז ווען מברענט 100 גראם בלעך וועט זיך צוזאמענבונדן אי מיט 13.5 ג. אי מיט 27 ג. זויערשטאף. די פראפארציע פון אט די צוויי נומערס איז 1:2. אזוי געפינט מען אין אלגעמיין און עס איז אנגענומען אלץ חוק אין כעמיע אונטערן נאמען [[חוק פון פילפאך פראפארציעס\|חוק פון פילפאך פראָפאָרציעס]] אדער דאלטאנס געזעץ.<ref>Andrew G. van Melsen (1952) From Atomos to Atom. Mineola NY: Dover Publications ISBN 978-0-486-49584-2</ref> נאכדעם איז די אטאמישע טעאריע ברייט אנגענומען געווארן אין וויסנשאפטליכער וועלט וואו מ'האט גענומען קלערען וועלכע [[פעריאדישע טאבעלע\|עלעמענטן]] זענען פאראן און וואס די איז דער שייכות צווישן זיי.

	אין 1827, האט דער בריטישער וויסנשאפטלער [[ראבערט ברוין]] געקוקט אויף קערנדלעך פון [[בלומענשטויב]] אין וואסער אונטער זיין מיקראסקאפ. האט ער באמערקט אז די שטויב־קערנדלעך זענען אויס אזוי טאנצנדיק. ברוין האט אויסגעניצט דאלטאנ'ס אטאמען־טעאריע צו באשרייבן פורעמס וויאזוי זיי באוועגן זיך. דאס ווערט אנגערופן [[ברוין־באוועגונג\|''ברוין־באוועגונג'']]. אין יאר 1905 האט [[אלבערט איינשטיין]] באוויזן מיט מאטעמאטיק אז די באוועגונגען וואס זען אויס לכאורה שלעגיש זענען זיי גורם די רעאקציעס פון די אטאמען, און אזוי האט ער באוויזן איבערגעצייגט דאס מציאות פון אטאמען.<ref>{{cite web\|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|title=Brownian motion - a history\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2007-12-18\|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218061408/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|url-status=dead}}</ref> אין 1869 האט דער רוסלענדישער וויסנשאפטלער [[דמיטרי מענדלעעוו]] פארעפנטלעכט די ערשטע ווערסיע פון דער [[פעריאדישע טאבעלע\|פעריאדישער טאבעלע]]. די פעריאדישע טאבעלע צעטיילט עלעמענטן אין גרופעס לויט זייער [[אטאם נומער\|אטאם־נומער]] (ד"ה וויפיל [[פראטאן\|פראטאנען]] זיי האבן . געווענליך האט אן אטאם אזויפיל [[עלעקטראן\|עלעקטראנען]] ווי פראטאנען). עלעמענטן וואס געפינען זיך אין דעם זעלבן זייל, אדער פעריאד, האבן ענליכע אייגנשאפטן. צום ביישפיל, [[העליום]], [[נעאן]], [[ארגאן (עלעמענט)\|ארגאן]], [[קריפטאן]] און [[קסענאן]] זענען אלע אין דעם זעלבן פעריאד (אין דעם זעלבן זייל פון דער פעריאדשיער טאבעלע און האבן ענליכע אייגנשאפטן: זיי זענען אלע [[גאז\|גאזן]] מיט נישט קיין קאליר אויך נישט קיין גערוך, ווי זיי אלע האבן נישט די ~~מעגלעכקייט~~ זיך צו פארבינדן מיט אנדערע אטאמען און שאפן פארבינדונגען. מען רופט זיי אלע די [[איידעלער גאז\|איידעלע גאזן]].<ref name="Brief" />		אין 1827, האט דער בריטישער וויסנשאפטלער [[ראבערט ברוין]] געקוקט אויף קערנדלעך פון [[בלומענשטויב]] אין וואסער אונטער זיין מיקראסקאפ. האט ער באמערקט אז די שטויב־קערנדלעך זענען אויס אזוי טאנצנדיק. ברוין האט אויסגעניצט דאלטאנ'ס אטאמען־טעאריע צו באשרייבן פורעמס וויאזוי זיי באוועגן זיך. דאס ווערט אנגערופן [[ברוין־באוועגונג\|''ברוין־באוועגונג'']]. אין יאר 1905 האט [[אלבערט איינשטיין]] באוויזן מיט מאטעמאטיק אז די באוועגונגען וואס זען אויס לכאורה שלעגיש זענען זיי גורם די רעאקציעס פון די אטאמען, און אזוי האט ער באוויזן איבערגעצייגט דאס מציאות פון אטאמען.<ref>{{cite web\|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|title=Brownian motion - a history\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2007-12-18\|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218061408/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|url-status=dead}}</ref> אין 1869 האט דער רוסלענדישער וויסנשאפטלער [[דמיטרי מענדלעעוו]] פארעפנטלעכט די ערשטע ווערסיע פון דער [[פעריאדישע טאבעלע\|פעריאדישער טאבעלע]]. די פעריאדישע טאבעלע צעטיילט עלעמענטן אין גרופעס לויט זייער [[אטאם נומער\|אטאם־נומער]] (ד"ה וויפיל [[פראטאן\|פראטאנען]] זיי האבן . געווענליך האט אן אטאם אזויפיל [[עלעקטראן\|עלעקטראנען]] ווי פראטאנען). עלעמענטן וואס געפינען זיך אין דעם זעלבן זייל, אדער פעריאד, האבן ענליכע אייגנשאפטן. צום ביישפיל, [[העליום]], [[נעאן]], [[ארגאן (עלעמענט)\|ארגאן]], [[קריפטאן]] און [[קסענאן]] זענען אלע אין דעם זעלבן פעריאד (אין דעם זעלבן זייל פון דער פעריאדשיער טאבעלע און האבן ענליכע אייגנשאפטן: זיי זענען אלע [[גאז\|גאזן]] מיט נישט קיין קאליר אויך נישט קיין גערוך, ווי זיי אלע האבן נישט די מעגליכקייט זיך צו פארבינדן מיט אנדערע אטאמען און שאפן פארבינדונגען. מען רופט זיי אלע די [[איידעלער גאז\|איידעלע גאזן]].<ref name="Brief" />

	== אנטדעקונג פון דעם עלעקטראן ==		== אנטדעקונג פון דעם עלעקטראן ==

צמא לדעת: החלפת טקסט – "לעכע" ב־"ליכע"

2023-01-02T01:11:15Z

החלפת טקסט – "לעכע" ב־"ליכע"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 01:11, 2 יאנואר 2023
שורה 17:		שורה 17:
	אין 1803 האט דער [[ענגלאנד\|ענגלישער]] פילאזאף [[דזשאן דאלטאן]] פארגעשלאגן אז עלעמענטן זענען קלייטשיקע סאלידע באלן צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען. דאלטאן האט געהאלטן אז אלע אטאמען פון א געוויסן עלעמענט האבן דעם זעלבן מאַס. ער האט געטענה'ט אז פארבינדונגען ווען אטאמען פון מער ווי איין עלעמענט ווערן פארבונדן. לויט דאלטאן, אין א געוויסער פארבינדונג פארבינדן זיך די אטאמען פון דער פארבינדונג'ס עלעמענטן שטענדיג אין דעם זעלבן אופן. דאלטאָן גענוצט די אטאמישע דעה כדי מסביר צו זיין פארוואס עלעמענטן שטענדיק ווירקן זיך אין פראָפאָרציעס פון [[גאנצע צאל\|גאנצע צאלן]]. למשל ס'געפינט זיך צוויי סארטן [[בלעכזויער\|בלעכזויערקייטן]]: איינער איז 88.1% [[בלעך]] און 11.9% [[זויערשטאף]] דער צווייטער איז 78.7% בלעך און 21.3% זויערשטאף. דאס מיינט אז ווען מברענט 100 גראם בלעך וועט זיך צוזאמענבונדן אי מיט 13.5 ג. אי מיט 27 ג. זויערשטאף. די פראפארציע פון אט די צוויי נומערס איז 1:2. אזוי געפינט מען אין אלגעמיין און עס איז אנגענומען אלץ חוק אין כעמיע אונטערן נאמען [[חוק פון פילפאך פראפארציעס\|חוק פון פילפאך פראָפאָרציעס]] אדער דאלטאנס געזעץ.<ref>Andrew G. van Melsen (1952) From Atomos to Atom. Mineola NY: Dover Publications ISBN 978-0-486-49584-2</ref> נאכדעם איז די אטאמישע טעאריע ברייט אנגענומען געווארן אין וויסנשאפטליכער וועלט וואו מ'האט גענומען קלערען וועלכע [[פעריאדישע טאבעלע\|עלעמענטן]] זענען פאראן און וואס די איז דער שייכות צווישן זיי.		אין 1803 האט דער [[ענגלאנד\|ענגלישער]] פילאזאף [[דזשאן דאלטאן]] פארגעשלאגן אז עלעמענטן זענען קלייטשיקע סאלידע באלן צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען. דאלטאן האט געהאלטן אז אלע אטאמען פון א געוויסן עלעמענט האבן דעם זעלבן מאַס. ער האט געטענה'ט אז פארבינדונגען ווען אטאמען פון מער ווי איין עלעמענט ווערן פארבונדן. לויט דאלטאן, אין א געוויסער פארבינדונג פארבינדן זיך די אטאמען פון דער פארבינדונג'ס עלעמענטן שטענדיג אין דעם זעלבן אופן. דאלטאָן גענוצט די אטאמישע דעה כדי מסביר צו זיין פארוואס עלעמענטן שטענדיק ווירקן זיך אין פראָפאָרציעס פון [[גאנצע צאל\|גאנצע צאלן]]. למשל ס'געפינט זיך צוויי סארטן [[בלעכזויער\|בלעכזויערקייטן]]: איינער איז 88.1% [[בלעך]] און 11.9% [[זויערשטאף]] דער צווייטער איז 78.7% בלעך און 21.3% זויערשטאף. דאס מיינט אז ווען מברענט 100 גראם בלעך וועט זיך צוזאמענבונדן אי מיט 13.5 ג. אי מיט 27 ג. זויערשטאף. די פראפארציע פון אט די צוויי נומערס איז 1:2. אזוי געפינט מען אין אלגעמיין און עס איז אנגענומען אלץ חוק אין כעמיע אונטערן נאמען [[חוק פון פילפאך פראפארציעס\|חוק פון פילפאך פראָפאָרציעס]] אדער דאלטאנס געזעץ.<ref>Andrew G. van Melsen (1952) From Atomos to Atom. Mineola NY: Dover Publications ISBN 978-0-486-49584-2</ref> נאכדעם איז די אטאמישע טעאריע ברייט אנגענומען געווארן אין וויסנשאפטליכער וועלט וואו מ'האט גענומען קלערען וועלכע [[פעריאדישע טאבעלע\|עלעמענטן]] זענען פאראן און וואס די איז דער שייכות צווישן זיי.

	אין 1827, האט דער בריטישער וויסנשאפטלער [[ראבערט ברוין]] געקוקט אויף קערנדלעך פון [[בלומענשטויב]] אין וואסער אונטער זיין מיקראסקאפ. האט ער באמערקט אז די שטויב־קערנדלעך זענען אויס אזוי טאנצנדיק. ברוין האט אויסגעניצט דאלטאנ'ס אטאמען־טעאריע צו באשרייבן פורעמס וויאזוי זיי באוועגן זיך. דאס ווערט אנגערופן [[ברוין־באוועגונג\|''ברוין־באוועגונג'']]. אין יאר 1905 האט [[אלבערט איינשטיין]] באוויזן מיט מאטעמאטיק אז די באוועגונגען וואס זען אויס לכאורה שלעגיש זענען זיי גורם די רעאקציעס פון די אטאמען, און אזוי האט ער באוויזן איבערגעצייגט דאס מציאות פון אטאמען.<ref>{{cite web\|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|title=Brownian motion - a history\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2007-12-18\|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218061408/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|url-status=dead}}</ref> אין 1869 האט דער רוסלענדישער וויסנשאפטלער [[דמיטרי מענדלעעוו]] פארעפנטלעכט די ערשטע ווערסיע פון דער [[פעריאדישע טאבעלע\|פעריאדישער טאבעלע]]. די פעריאדישע טאבעלע צעטיילט עלעמענטן אין גרופעס לויט זייער [[אטאם נומער\|אטאם־נומער]] (ד"ה וויפיל [[פראטאן\|פראטאנען]] זיי האבן . געווענליך האט אן אטאם אזויפיל [[עלעקטראן\|עלעקטראנען]] ווי פראטאנען). עלעמענטן וואס געפינען זיך אין דעם זעלבן זייל, אדער פעריאד, האבן ~~ענלעכע~~ אייגנשאפטן. צום ביישפיל, [[העליום]], [[נעאן]], [[ארגאן (עלעמענט)\|ארגאן]], [[קריפטאן]] און [[קסענאן]] זענען אלע אין דעם זעלבן פעריאד (אין דעם זעלבן זייל פון דער פעריאדשיער טאבעלע און האבן ~~ענלעכע~~ אייגנשאפטן: זיי זענען אלע [[גאז\|גאזן]] מיט נישט קיין קאליר אויך נישט קיין גערוך, ווי זיי אלע האבן נישט די מעגלעכקייט זיך צו פארבינדן מיט אנדערע אטאמען און שאפן פארבינדונגען. מען רופט זיי אלע די [[איידעלער גאז\|איידעלע גאזן]].<ref name="Brief" />		אין 1827, האט דער בריטישער וויסנשאפטלער [[ראבערט ברוין]] געקוקט אויף קערנדלעך פון [[בלומענשטויב]] אין וואסער אונטער זיין מיקראסקאפ. האט ער באמערקט אז די שטויב־קערנדלעך זענען אויס אזוי טאנצנדיק. ברוין האט אויסגעניצט דאלטאנ'ס אטאמען־טעאריע צו באשרייבן פורעמס וויאזוי זיי באוועגן זיך. דאס ווערט אנגערופן [[ברוין־באוועגונג\|''ברוין־באוועגונג'']]. אין יאר 1905 האט [[אלבערט איינשטיין]] באוויזן מיט מאטעמאטיק אז די באוועגונגען וואס זען אויס לכאורה שלעגיש זענען זיי גורם די רעאקציעס פון די אטאמען, און אזוי האט ער באוויזן איבערגעצייגט דאס מציאות פון אטאמען.<ref>{{cite web\|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|title=Brownian motion - a history\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2007-12-18\|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218061408/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|url-status=dead}}</ref> אין 1869 האט דער רוסלענדישער וויסנשאפטלער [[דמיטרי מענדלעעוו]] פארעפנטלעכט די ערשטע ווערסיע פון דער [[פעריאדישע טאבעלע\|פעריאדישער טאבעלע]]. די פעריאדישע טאבעלע צעטיילט עלעמענטן אין גרופעס לויט זייער [[אטאם נומער\|אטאם־נומער]] (ד"ה וויפיל [[פראטאן\|פראטאנען]] זיי האבן . געווענליך האט אן אטאם אזויפיל [[עלעקטראן\|עלעקטראנען]] ווי פראטאנען). עלעמענטן וואס געפינען זיך אין דעם זעלבן זייל, אדער פעריאד, האבן ענליכע אייגנשאפטן. צום ביישפיל, [[העליום]], [[נעאן]], [[ארגאן (עלעמענט)\|ארגאן]], [[קריפטאן]] און [[קסענאן]] זענען אלע אין דעם זעלבן פעריאד (אין דעם זעלבן זייל פון דער פעריאדשיער טאבעלע און האבן ענליכע אייגנשאפטן: זיי זענען אלע [[גאז\|גאזן]] מיט נישט קיין קאליר אויך נישט קיין גערוך, ווי זיי אלע האבן נישט די מעגלעכקייט זיך צו פארבינדן מיט אנדערע אטאמען און שאפן פארבינדונגען. מען רופט זיי אלע די [[איידעלער גאז\|איידעלע גאזן]].<ref name="Brief" />

	== אנטדעקונג פון דעם עלעקטראן ==		== אנטדעקונג פון דעם עלעקטראן ==

צמא לדעת: החלפת טקסט – "לעכער" ב־"ליכער"

2023-01-02T00:01:46Z

החלפת טקסט – "לעכער" ב־"ליכער"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 00:01, 2 יאנואר 2023
שורה 13:		שורה 13:
	אין פערצנטן יארהונדערט איז אנפלעקט געווארן פונדאסניי עטליכע ביכער וואס באהאנדלען זיך מיט אטאמיזם, אבער די דעה איז געווען צו פיל איינגענומען מיט די דעות פון עפיקורוס און דעריבער האט מען זיי געהאלטן פאר [[אפיקורסות]] (לויטן קריסליכער געמיין). פונדעסוועגן איז עס אנגענומען געווארן מיט עטליכע שינוים ביי א טייל פון דער שפעטערדיקער וויסנשאפטליכער קהילה ובתוכם [[אייזיק ניוטאן]] און [[ראבערט באָיל\|ראָבערט בויל]].		אין פערצנטן יארהונדערט איז אנפלעקט געווארן פונדאסניי עטליכע ביכער וואס באהאנדלען זיך מיט אטאמיזם, אבער די דעה איז געווען צו פיל איינגענומען מיט די דעות פון עפיקורוס און דעריבער האט מען זיי געהאלטן פאר [[אפיקורסות]] (לויטן קריסליכער געמיין). פונדעסוועגן איז עס אנגענומען געווארן מיט עטליכע שינוים ביי א טייל פון דער שפעטערדיקער וויסנשאפטליכער קהילה ובתוכם [[אייזיק ניוטאן]] און [[ראבערט באָיל\|ראָבערט בויל]].

	אין 1777 האט דער [[פראנצויזן\|פראנצויזישער]] כעמיקער [[אנטואן לאוואזיער]] דעפינירט צום ערשטן מאל דעם טערמין ''עלעמענט''. ער האט געזאגט אז אן [[כעמישער עלעמענט\|עלעמענט]] איז יעדער ~~גרונטלעכער~~ סובסטאנץ וואס מען קען נישט צעטיילן אין אנדערע סובסטאנצן מיט די מעטאדן פון כעמיע. א סובסטאנץ וואס מען קען יא צעטיילן ווערט גערופן א [[כעמישע פארבינדונג\|פארבינדונג]].<ref name="Brief">{{cite web\|url=http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/a%20brief%20history%20of%20the%20atom.htm\|title=A Brief History of the Atom\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2009-12-09\|archive-url=https://web.archive.org/web/20091209032321/http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/A%20Brief%20History%20of%20the%20Atom.htm\|url-status=dead}}</ref>		אין 1777 האט דער [[פראנצויזן\|פראנצויזישער]] כעמיקער [[אנטואן לאוואזיער]] דעפינירט צום ערשטן מאל דעם טערמין ''עלעמענט''. ער האט געזאגט אז אן [[כעמישער עלעמענט\|עלעמענט]] איז יעדער גרונטליכער סובסטאנץ וואס מען קען נישט צעטיילן אין אנדערע סובסטאנצן מיט די מעטאדן פון כעמיע. א סובסטאנץ וואס מען קען יא צעטיילן ווערט גערופן א [[כעמישע פארבינדונג\|פארבינדונג]].<ref name="Brief">{{cite web\|url=http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/a%20brief%20history%20of%20the%20atom.htm\|title=A Brief History of the Atom\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2009-12-09\|archive-url=https://web.archive.org/web/20091209032321/http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/A%20Brief%20History%20of%20the%20Atom.htm\|url-status=dead}}</ref>

	אין 1803 האט דער [[ענגלאנד\|ענגלישער]] פילאזאף [[דזשאן דאלטאן]] פארגעשלאגן אז עלעמענטן זענען קלייטשיקע סאלידע באלן צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען. דאלטאן האט געהאלטן אז אלע אטאמען פון א געוויסן עלעמענט האבן דעם זעלבן מאַס. ער האט געטענה'ט אז פארבינדונגען ווען אטאמען פון מער ווי איין עלעמענט ווערן פארבונדן. לויט דאלטאן, אין א געוויסער פארבינדונג פארבינדן זיך די אטאמען פון דער פארבינדונג'ס עלעמענטן שטענדיג אין דעם זעלבן אופן. דאלטאָן גענוצט די אטאמישע דעה כדי מסביר צו זיין פארוואס עלעמענטן שטענדיק ווירקן זיך אין פראָפאָרציעס פון [[גאנצע צאל\|גאנצע צאלן]]. למשל ס'געפינט זיך צוויי סארטן [[בלעכזויער\|בלעכזויערקייטן]]: איינער איז 88.1% [[בלעך]] און 11.9% [[זויערשטאף]] דער צווייטער איז 78.7% בלעך און 21.3% זויערשטאף. דאס מיינט אז ווען מברענט 100 גראם בלעך וועט זיך צוזאמענבונדן אי מיט 13.5 ג. אי מיט 27 ג. זויערשטאף. די פראפארציע פון אט די צוויי נומערס איז 1:2. אזוי געפינט מען אין אלגעמיין און עס איז אנגענומען אלץ חוק אין כעמיע אונטערן נאמען [[חוק פון פילפאך פראפארציעס\|חוק פון פילפאך פראָפאָרציעס]] אדער דאלטאנס געזעץ.<ref>Andrew G. van Melsen (1952) From Atomos to Atom. Mineola NY: Dover Publications ISBN 978-0-486-49584-2</ref> נאכדעם איז די אטאמישע טעאריע ברייט אנגענומען געווארן אין ~~וויסנשאפטלעכער~~ וועלט וואו מ'האט גענומען קלערען וועלכע [[פעריאדישע טאבעלע\|עלעמענטן]] זענען פאראן און וואס די איז דער שייכות צווישן זיי.		אין 1803 האט דער [[ענגלאנד\|ענגלישער]] פילאזאף [[דזשאן דאלטאן]] פארגעשלאגן אז עלעמענטן זענען קלייטשיקע סאלידע באלן צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען. דאלטאן האט געהאלטן אז אלע אטאמען פון א געוויסן עלעמענט האבן דעם זעלבן מאַס. ער האט געטענה'ט אז פארבינדונגען ווען אטאמען פון מער ווי איין עלעמענט ווערן פארבונדן. לויט דאלטאן, אין א געוויסער פארבינדונג פארבינדן זיך די אטאמען פון דער פארבינדונג'ס עלעמענטן שטענדיג אין דעם זעלבן אופן. דאלטאָן גענוצט די אטאמישע דעה כדי מסביר צו זיין פארוואס עלעמענטן שטענדיק ווירקן זיך אין פראָפאָרציעס פון [[גאנצע צאל\|גאנצע צאלן]]. למשל ס'געפינט זיך צוויי סארטן [[בלעכזויער\|בלעכזויערקייטן]]: איינער איז 88.1% [[בלעך]] און 11.9% [[זויערשטאף]] דער צווייטער איז 78.7% בלעך און 21.3% זויערשטאף. דאס מיינט אז ווען מברענט 100 גראם בלעך וועט זיך צוזאמענבונדן אי מיט 13.5 ג. אי מיט 27 ג. זויערשטאף. די פראפארציע פון אט די צוויי נומערס איז 1:2. אזוי געפינט מען אין אלגעמיין און עס איז אנגענומען אלץ חוק אין כעמיע אונטערן נאמען [[חוק פון פילפאך פראפארציעס\|חוק פון פילפאך פראָפאָרציעס]] אדער דאלטאנס געזעץ.<ref>Andrew G. van Melsen (1952) From Atomos to Atom. Mineola NY: Dover Publications ISBN 978-0-486-49584-2</ref> נאכדעם איז די אטאמישע טעאריע ברייט אנגענומען געווארן אין וויסנשאפטליכער וועלט וואו מ'האט גענומען קלערען וועלכע [[פעריאדישע טאבעלע\|עלעמענטן]] זענען פאראן און וואס די איז דער שייכות צווישן זיי.

	אין 1827, האט דער בריטישער וויסנשאפטלער [[ראבערט ברוין]] געקוקט אויף קערנדלעך פון [[בלומענשטויב]] אין וואסער אונטער זיין מיקראסקאפ. האט ער באמערקט אז די שטויב־קערנדלעך זענען אויס אזוי טאנצנדיק. ברוין האט אויסגעניצט דאלטאנ'ס אטאמען־טעאריע צו באשרייבן פורעמס וויאזוי זיי באוועגן זיך. דאס ווערט אנגערופן [[ברוין־באוועגונג\|''ברוין־באוועגונג'']]. אין יאר 1905 האט [[אלבערט איינשטיין]] באוויזן מיט מאטעמאטיק אז די באוועגונגען וואס זען אויס לכאורה שלעגיש זענען זיי גורם די רעאקציעס פון די אטאמען, און אזוי האט ער באוויזן איבערגעצייגט דאס מציאות פון אטאמען.<ref>{{cite web\|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|title=Brownian motion - a history\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2007-12-18\|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218061408/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|url-status=dead}}</ref> אין 1869 האט דער רוסלענדישער וויסנשאפטלער [[דמיטרי מענדלעעוו]] פארעפנטלעכט די ערשטע ווערסיע פון דער [[פעריאדישע טאבעלע\|פעריאדישער טאבעלע]]. די פעריאדישע טאבעלע צעטיילט עלעמענטן אין גרופעס לויט זייער [[אטאם נומער\|אטאם־נומער]] (ד"ה וויפיל [[פראטאן\|פראטאנען]] זיי האבן . געווענליך האט אן אטאם אזויפיל [[עלעקטראן\|עלעקטראנען]] ווי פראטאנען). עלעמענטן וואס געפינען זיך אין דעם זעלבן זייל, אדער פעריאד, האבן ענלעכע אייגנשאפטן. צום ביישפיל, [[העליום]], [[נעאן]], [[ארגאן (עלעמענט)\|ארגאן]], [[קריפטאן]] און [[קסענאן]] זענען אלע אין דעם זעלבן פעריאד (אין דעם זעלבן זייל פון דער פעריאדשיער טאבעלע און האבן ענלעכע אייגנשאפטן: זיי זענען אלע [[גאז\|גאזן]] מיט נישט קיין קאליר אויך נישט קיין גערוך, ווי זיי אלע האבן נישט די מעגלעכקייט זיך צו פארבינדן מיט אנדערע אטאמען און שאפן פארבינדונגען. מען רופט זיי אלע די [[איידעלער גאז\|איידעלע גאזן]].<ref name="Brief" />		אין 1827, האט דער בריטישער וויסנשאפטלער [[ראבערט ברוין]] געקוקט אויף קערנדלעך פון [[בלומענשטויב]] אין וואסער אונטער זיין מיקראסקאפ. האט ער באמערקט אז די שטויב־קערנדלעך זענען אויס אזוי טאנצנדיק. ברוין האט אויסגעניצט דאלטאנ'ס אטאמען־טעאריע צו באשרייבן פורעמס וויאזוי זיי באוועגן זיך. דאס ווערט אנגערופן [[ברוין־באוועגונג\|''ברוין־באוועגונג'']]. אין יאר 1905 האט [[אלבערט איינשטיין]] באוויזן מיט מאטעמאטיק אז די באוועגונגען וואס זען אויס לכאורה שלעגיש זענען זיי גורם די רעאקציעס פון די אטאמען, און אזוי האט ער באוויזן איבערגעצייגט דאס מציאות פון אטאמען.<ref>{{cite web\|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|title=Brownian motion - a history\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2007-12-18\|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218061408/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|url-status=dead}}</ref> אין 1869 האט דער רוסלענדישער וויסנשאפטלער [[דמיטרי מענדלעעוו]] פארעפנטלעכט די ערשטע ווערסיע פון דער [[פעריאדישע טאבעלע\|פעריאדישער טאבעלע]]. די פעריאדישע טאבעלע צעטיילט עלעמענטן אין גרופעס לויט זייער [[אטאם נומער\|אטאם־נומער]] (ד"ה וויפיל [[פראטאן\|פראטאנען]] זיי האבן . געווענליך האט אן אטאם אזויפיל [[עלעקטראן\|עלעקטראנען]] ווי פראטאנען). עלעמענטן וואס געפינען זיך אין דעם זעלבן זייל, אדער פעריאד, האבן ענלעכע אייגנשאפטן. צום ביישפיל, [[העליום]], [[נעאן]], [[ארגאן (עלעמענט)\|ארגאן]], [[קריפטאן]] און [[קסענאן]] זענען אלע אין דעם זעלבן פעריאד (אין דעם זעלבן זייל פון דער פעריאדשיער טאבעלע און האבן ענלעכע אייגנשאפטן: זיי זענען אלע [[גאז\|גאזן]] מיט נישט קיין קאליר אויך נישט קיין גערוך, ווי זיי אלע האבן נישט די מעגלעכקייט זיך צו פארבינדן מיט אנדערע אטאמען און שאפן פארבינדונגען. מען רופט זיי אלע די [[איידעלער גאז\|איידעלע גאזן]].<ref name="Brief" />

צמא לדעת: החלפת טקסט – "הונדרעט" ב־"הונדערט"

2023-01-01T20:32:29Z

החלפת טקסט – "הונדרעט" ב־"הונדערט"

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 20:32, 1 יאנואר 2023
שורה 11:		שורה 11:
	דער דעה (ס'איז נאך נישט געווען א [[טעאריע\|וויסנשאפטליכער טעאריע]] לויט דער מאדערנער באדייטונג) אז מאטעריע באשטייט זיך פון אומטיילבאר יחידים איז גאר אן אלטער און האט זיך דערשיינט אין די אור-אלטע ציוויליזאציעס פון גריכנלאנד און אינדיע. אין דער אמאליגער גריכישער שפראך מיינט דאס ווארט אטאמאס "אומטיילבאר". דער [[פילאזאף]] [[דעמאקריטוס\|דעמאָקריטוס]] האט שטארק געהאלטן פון א מין אטאמישע טעאריע און עפיקורוס האט דאס אויך צעשפרייט. אין [[מיטל אלטער\|מיטל-אלטער]] איז זייער דעה פון אטאמיסם פארשוואונן געווארן פון [[מערב-אייראפע]] אבער האט איבערגעלעבט ביי עטליכע [[איסלאמישע]] [[פילאזאף\|פילאזאפן]].		דער דעה (ס'איז נאך נישט געווען א [[טעאריע\|וויסנשאפטליכער טעאריע]] לויט דער מאדערנער באדייטונג) אז מאטעריע באשטייט זיך פון אומטיילבאר יחידים איז גאר אן אלטער און האט זיך דערשיינט אין די אור-אלטע ציוויליזאציעס פון גריכנלאנד און אינדיע. אין דער אמאליגער גריכישער שפראך מיינט דאס ווארט אטאמאס "אומטיילבאר". דער [[פילאזאף]] [[דעמאקריטוס\|דעמאָקריטוס]] האט שטארק געהאלטן פון א מין אטאמישע טעאריע און עפיקורוס האט דאס אויך צעשפרייט. אין [[מיטל אלטער\|מיטל-אלטער]] איז זייער דעה פון אטאמיסם פארשוואונן געווארן פון [[מערב-אייראפע]] אבער האט איבערגעלעבט ביי עטליכע [[איסלאמישע]] [[פילאזאף\|פילאזאפן]].

	אין פערצנטן ~~יארהונדרעט~~ איז אנפלעקט געווארן פונדאסניי עטליכע ביכער וואס באהאנדלען זיך מיט אטאמיזם, אבער די דעה איז געווען צו פיל איינגענומען מיט די דעות פון עפיקורוס און דעריבער האט מען זיי געהאלטן פאר [[אפיקורסות]] (לויטן קריסליכער געמיין). פונדעסוועגן איז עס אנגענומען געווארן מיט עטליכע שינוים ביי א טייל פון דער שפעטערדיקער וויסנשאפטליכער קהילה ובתוכם [[אייזיק ניוטאן]] און [[ראבערט באָיל\|ראָבערט בויל]].		אין פערצנטן יארהונדערט איז אנפלעקט געווארן פונדאסניי עטליכע ביכער וואס באהאנדלען זיך מיט אטאמיזם, אבער די דעה איז געווען צו פיל איינגענומען מיט די דעות פון עפיקורוס און דעריבער האט מען זיי געהאלטן פאר [[אפיקורסות]] (לויטן קריסליכער געמיין). פונדעסוועגן איז עס אנגענומען געווארן מיט עטליכע שינוים ביי א טייל פון דער שפעטערדיקער וויסנשאפטליכער קהילה ובתוכם [[אייזיק ניוטאן]] און [[ראבערט באָיל\|ראָבערט בויל]].

	אין 1777 האט דער [[פראנצויזן\|פראנצויזישער]] כעמיקער [[אנטואן לאוואזיער]] דעפינירט צום ערשטן מאל דעם טערמין ''עלעמענט''. ער האט געזאגט אז אן [[כעמישער עלעמענט\|עלעמענט]] איז יעדער גרונטלעכער סובסטאנץ וואס מען קען נישט צעטיילן אין אנדערע סובסטאנצן מיט די מעטאדן פון כעמיע. א סובסטאנץ וואס מען קען יא צעטיילן ווערט גערופן א [[כעמישע פארבינדונג\|פארבינדונג]].<ref name="Brief">{{cite web\|url=http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/a%20brief%20history%20of%20the%20atom.htm\|title=A Brief History of the Atom\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2009-12-09\|archive-url=https://web.archive.org/web/20091209032321/http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/A%20Brief%20History%20of%20the%20Atom.htm\|url-status=dead}}</ref>		אין 1777 האט דער [[פראנצויזן\|פראנצויזישער]] כעמיקער [[אנטואן לאוואזיער]] דעפינירט צום ערשטן מאל דעם טערמין ''עלעמענט''. ער האט געזאגט אז אן [[כעמישער עלעמענט\|עלעמענט]] איז יעדער גרונטלעכער סובסטאנץ וואס מען קען נישט צעטיילן אין אנדערע סובסטאנצן מיט די מעטאדן פון כעמיע. א סובסטאנץ וואס מען קען יא צעטיילן ווערט גערופן א [[כעמישע פארבינדונג\|פארבינדונג]].<ref name="Brief">{{cite web\|url=http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/a%20brief%20history%20of%20the%20atom.htm\|title=A Brief History of the Atom\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2009-12-09\|archive-url=https://web.archive.org/web/20091209032321/http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/A%20Brief%20History%20of%20the%20Atom.htm\|url-status=dead}}</ref>

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 10:50, 26 אקטאבער 2023
שורה 1:		שורה 1:
	{{דעסקריפציע\|\|ענגליש=smallest unit of a chemical element\|העב=היחידה הקטנה ביותר של יסוד כימי\|דייטש=Grundbaustein der Materie\|}}		{{דעסקריפציע\|\|ענגליש = smallest unit of a chemical element\|העב=היחידה הקטנה ביותר של יסוד כימי\|דייטש=Grundbaustein der Materie\|}}
	[[Image:Helium atom QM.svg\|300px\|לינקס\|העליום אטאם גרונט מצב]]		[[Image:Helium atom QM.svg\|300px\|לינקס\|העליום אטאם גרונט מצב]]
	דער '''אטאם''' איז דער קלענסטער באשטאנדטייל פון [[מאטעריאל]] וואס איז אומטיילבאר אין א כעמישער רעאקציע. יעדער [[סאלידער קערפער]], [[פליסיקייט\|פליסיגקייט]], [[גאז]] און [[פלאזמע]] באשטייט זיך פון נייטראלע אדער [[יאנען\|יאניזירטע]] אטאמען. אטאמען זענען זייער קליין—די טיפישע גרויס פון אן אטאם איז 100 [[מעטער\|פיקאמעטער]]. מ'קאן ריכטיג נישט באשרייבן די [[באוועגונג\|באוועגונגען]] און [[אייגנטום\|אייגנטומען]] פון זאכן אויף אזא קליין שאל מיט [[קלאסישע מעכאניק\|קלאסישער מעכאניק]] און מ'דארף נוצן [[קוואנטן-מעכאניק]] כדי צו פארשטיין און פאראויסזאגן זייערע אויפפירונגען.		דער '''אטאם''' איז דער קלענסטער באשטאנדטייל פון [[מאטעריאל]] וואס איז אומטיילבאר אין א כעמישער רעאקציע. יעדער [[סאלידער קערפער]], [[פליסיקייט\|פליסיגקייט]], [[גאז]] און [[פלאזמע]] באשטייט זיך פון נייטראלע אדער [[יאנען\|יאניזירטע]] אטאמען. אטאמען זענען זייער קליין—די טיפישע גרויס פון אן אטאם איז 100 [[מעטער\|פיקאמעטער]]. מ'קאן ריכטיג נישט באשרייבן די [[באוועגונג\|באוועגונגען]] און [[אייגנטום\|אייגנטומען]] פון זאכן אויף אזא קליין שאל מיט [[קלאסישע מעכאניק\|קלאסישער מעכאניק]] און מ'דארף נוצן [[קוואנטן-מעכאניק]] כדי צו פארשטיין און פאראויסזאגן זייערע אויפפירונגען.

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 00:01, 2 יאנואר 2023
שורה 13:		שורה 13:
	אין פערצנטן יארהונדערט איז אנפלעקט געווארן פונדאסניי עטליכע ביכער וואס באהאנדלען זיך מיט אטאמיזם, אבער די דעה איז געווען צו פיל איינגענומען מיט די דעות פון עפיקורוס און דעריבער האט מען זיי געהאלטן פאר [[אפיקורסות]] (לויטן קריסליכער געמיין). פונדעסוועגן איז עס אנגענומען געווארן מיט עטליכע שינוים ביי א טייל פון דער שפעטערדיקער וויסנשאפטליכער קהילה ובתוכם [[אייזיק ניוטאן]] און [[ראבערט באָיל\|ראָבערט בויל]].		אין פערצנטן יארהונדערט איז אנפלעקט געווארן פונדאסניי עטליכע ביכער וואס באהאנדלען זיך מיט אטאמיזם, אבער די דעה איז געווען צו פיל איינגענומען מיט די דעות פון עפיקורוס און דעריבער האט מען זיי געהאלטן פאר [[אפיקורסות]] (לויטן קריסליכער געמיין). פונדעסוועגן איז עס אנגענומען געווארן מיט עטליכע שינוים ביי א טייל פון דער שפעטערדיקער וויסנשאפטליכער קהילה ובתוכם [[אייזיק ניוטאן]] און [[ראבערט באָיל\|ראָבערט בויל]].

	אין 1777 האט דער [[פראנצויזן\|פראנצויזישער]] כעמיקער [[אנטואן לאוואזיער]] דעפינירט צום ערשטן מאל דעם טערמין ''עלעמענט''. ער האט געזאגט אז אן [[כעמישער עלעמענט\|עלעמענט]] איז יעדער ~~גרונטלעכער~~ סובסטאנץ וואס מען קען נישט צעטיילן אין אנדערע סובסטאנצן מיט די מעטאדן פון כעמיע. א סובסטאנץ וואס מען קען יא צעטיילן ווערט גערופן א [[כעמישע פארבינדונג\|פארבינדונג]].<ref name="Brief">{{cite web\|url=http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/a%20brief%20history%20of%20the%20atom.htm\|title=A Brief History of the Atom\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2009-12-09\|archive-url=https://web.archive.org/web/20091209032321/http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/A%20Brief%20History%20of%20the%20Atom.htm\|url-status=dead}}</ref>		אין 1777 האט דער [[פראנצויזן\|פראנצויזישער]] כעמיקער [[אנטואן לאוואזיער]] דעפינירט צום ערשטן מאל דעם טערמין ''עלעמענט''. ער האט געזאגט אז אן [[כעמישער עלעמענט\|עלעמענט]] איז יעדער גרונטליכער סובסטאנץ וואס מען קען נישט צעטיילן אין אנדערע סובסטאנצן מיט די מעטאדן פון כעמיע. א סובסטאנץ וואס מען קען יא צעטיילן ווערט גערופן א [[כעמישע פארבינדונג\|פארבינדונג]].<ref name="Brief">{{cite web\|url=http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/a%20brief%20history%20of%20the%20atom.htm\|title=A Brief History of the Atom\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2009-12-09\|archive-url=https://web.archive.org/web/20091209032321/http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/A%20Brief%20History%20of%20the%20Atom.htm\|url-status=dead}}</ref>

	אין 1803 האט דער [[ענגלאנד\|ענגלישער]] פילאזאף [[דזשאן דאלטאן]] פארגעשלאגן אז עלעמענטן זענען קלייטשיקע סאלידע באלן צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען. דאלטאן האט געהאלטן אז אלע אטאמען פון א געוויסן עלעמענט האבן דעם זעלבן מאַס. ער האט געטענה'ט אז פארבינדונגען ווען אטאמען פון מער ווי איין עלעמענט ווערן פארבונדן. לויט דאלטאן, אין א געוויסער פארבינדונג פארבינדן זיך די אטאמען פון דער פארבינדונג'ס עלעמענטן שטענדיג אין דעם זעלבן אופן. דאלטאָן גענוצט די אטאמישע דעה כדי מסביר צו זיין פארוואס עלעמענטן שטענדיק ווירקן זיך אין פראָפאָרציעס פון [[גאנצע צאל\|גאנצע צאלן]]. למשל ס'געפינט זיך צוויי סארטן [[בלעכזויער\|בלעכזויערקייטן]]: איינער איז 88.1% [[בלעך]] און 11.9% [[זויערשטאף]] דער צווייטער איז 78.7% בלעך און 21.3% זויערשטאף. דאס מיינט אז ווען מברענט 100 גראם בלעך וועט זיך צוזאמענבונדן אי מיט 13.5 ג. אי מיט 27 ג. זויערשטאף. די פראפארציע פון אט די צוויי נומערס איז 1:2. אזוי געפינט מען אין אלגעמיין און עס איז אנגענומען אלץ חוק אין כעמיע אונטערן נאמען [[חוק פון פילפאך פראפארציעס\|חוק פון פילפאך פראָפאָרציעס]] אדער דאלטאנס געזעץ.<ref>Andrew G. van Melsen (1952) From Atomos to Atom. Mineola NY: Dover Publications ISBN 978-0-486-49584-2</ref> נאכדעם איז די אטאמישע טעאריע ברייט אנגענומען געווארן אין ~~וויסנשאפטלעכער~~ וועלט וואו מ'האט גענומען קלערען וועלכע [[פעריאדישע טאבעלע\|עלעמענטן]] זענען פאראן און וואס די איז דער שייכות צווישן זיי.		אין 1803 האט דער [[ענגלאנד\|ענגלישער]] פילאזאף [[דזשאן דאלטאן]] פארגעשלאגן אז עלעמענטן זענען קלייטשיקע סאלידע באלן צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען. דאלטאן האט געהאלטן אז אלע אטאמען פון א געוויסן עלעמענט האבן דעם זעלבן מאַס. ער האט געטענה'ט אז פארבינדונגען ווען אטאמען פון מער ווי איין עלעמענט ווערן פארבונדן. לויט דאלטאן, אין א געוויסער פארבינדונג פארבינדן זיך די אטאמען פון דער פארבינדונג'ס עלעמענטן שטענדיג אין דעם זעלבן אופן. דאלטאָן גענוצט די אטאמישע דעה כדי מסביר צו זיין פארוואס עלעמענטן שטענדיק ווירקן זיך אין פראָפאָרציעס פון [[גאנצע צאל\|גאנצע צאלן]]. למשל ס'געפינט זיך צוויי סארטן [[בלעכזויער\|בלעכזויערקייטן]]: איינער איז 88.1% [[בלעך]] און 11.9% [[זויערשטאף]] דער צווייטער איז 78.7% בלעך און 21.3% זויערשטאף. דאס מיינט אז ווען מברענט 100 גראם בלעך וועט זיך צוזאמענבונדן אי מיט 13.5 ג. אי מיט 27 ג. זויערשטאף. די פראפארציע פון אט די צוויי נומערס איז 1:2. אזוי געפינט מען אין אלגעמיין און עס איז אנגענומען אלץ חוק אין כעמיע אונטערן נאמען [[חוק פון פילפאך פראפארציעס\|חוק פון פילפאך פראָפאָרציעס]] אדער דאלטאנס געזעץ.<ref>Andrew G. van Melsen (1952) From Atomos to Atom. Mineola NY: Dover Publications ISBN 978-0-486-49584-2</ref> נאכדעם איז די אטאמישע טעאריע ברייט אנגענומען געווארן אין וויסנשאפטליכער וועלט וואו מ'האט גענומען קלערען וועלכע [[פעריאדישע טאבעלע\|עלעמענטן]] זענען פאראן און וואס די איז דער שייכות צווישן זיי.

	אין 1827, האט דער בריטישער וויסנשאפטלער [[ראבערט ברוין]] געקוקט אויף קערנדלעך פון [[בלומענשטויב]] אין וואסער אונטער זיין מיקראסקאפ. האט ער באמערקט אז די שטויב־קערנדלעך זענען אויס אזוי טאנצנדיק. ברוין האט אויסגעניצט דאלטאנ'ס אטאמען־טעאריע צו באשרייבן פורעמס וויאזוי זיי באוועגן זיך. דאס ווערט אנגערופן [[ברוין־באוועגונג\|''ברוין־באוועגונג'']]. אין יאר 1905 האט [[אלבערט איינשטיין]] באוויזן מיט מאטעמאטיק אז די באוועגונגען וואס זען אויס לכאורה שלעגיש זענען זיי גורם די רעאקציעס פון די אטאמען, און אזוי האט ער באוויזן איבערגעצייגט דאס מציאות פון אטאמען.<ref>{{cite web\|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|title=Brownian motion - a history\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2007-12-18\|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218061408/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|url-status=dead}}</ref> אין 1869 האט דער רוסלענדישער וויסנשאפטלער [[דמיטרי מענדלעעוו]] פארעפנטלעכט די ערשטע ווערסיע פון דער [[פעריאדישע טאבעלע\|פעריאדישער טאבעלע]]. די פעריאדישע טאבעלע צעטיילט עלעמענטן אין גרופעס לויט זייער [[אטאם נומער\|אטאם־נומער]] (ד"ה וויפיל [[פראטאן\|פראטאנען]] זיי האבן . געווענליך האט אן אטאם אזויפיל [[עלעקטראן\|עלעקטראנען]] ווי פראטאנען). עלעמענטן וואס געפינען זיך אין דעם זעלבן זייל, אדער פעריאד, האבן ענלעכע אייגנשאפטן. צום ביישפיל, [[העליום]], [[נעאן]], [[ארגאן (עלעמענט)\|ארגאן]], [[קריפטאן]] און [[קסענאן]] זענען אלע אין דעם זעלבן פעריאד (אין דעם זעלבן זייל פון דער פעריאדשיער טאבעלע און האבן ענלעכע אייגנשאפטן: זיי זענען אלע [[גאז\|גאזן]] מיט נישט קיין קאליר אויך נישט קיין גערוך, ווי זיי אלע האבן נישט די מעגלעכקייט זיך צו פארבינדן מיט אנדערע אטאמען און שאפן פארבינדונגען. מען רופט זיי אלע די [[איידעלער גאז\|איידעלע גאזן]].<ref name="Brief" />		אין 1827, האט דער בריטישער וויסנשאפטלער [[ראבערט ברוין]] געקוקט אויף קערנדלעך פון [[בלומענשטויב]] אין וואסער אונטער זיין מיקראסקאפ. האט ער באמערקט אז די שטויב־קערנדלעך זענען אויס אזוי טאנצנדיק. ברוין האט אויסגעניצט דאלטאנ'ס אטאמען־טעאריע צו באשרייבן פורעמס וויאזוי זיי באוועגן זיך. דאס ווערט אנגערופן [[ברוין־באוועגונג\|''ברוין־באוועגונג'']]. אין יאר 1905 האט [[אלבערט איינשטיין]] באוויזן מיט מאטעמאטיק אז די באוועגונגען וואס זען אויס לכאורה שלעגיש זענען זיי גורם די רעאקציעס פון די אטאמען, און אזוי האט ער באוויזן איבערגעצייגט דאס מציאות פון אטאמען.<ref>{{cite web\|url=http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|title=Brownian motion - a history\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2007-12-18\|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218061408/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html\|url-status=dead}}</ref> אין 1869 האט דער רוסלענדישער וויסנשאפטלער [[דמיטרי מענדלעעוו]] פארעפנטלעכט די ערשטע ווערסיע פון דער [[פעריאדישע טאבעלע\|פעריאדישער טאבעלע]]. די פעריאדישע טאבעלע צעטיילט עלעמענטן אין גרופעס לויט זייער [[אטאם נומער\|אטאם־נומער]] (ד"ה וויפיל [[פראטאן\|פראטאנען]] זיי האבן . געווענליך האט אן אטאם אזויפיל [[עלעקטראן\|עלעקטראנען]] ווי פראטאנען). עלעמענטן וואס געפינען זיך אין דעם זעלבן זייל, אדער פעריאד, האבן ענלעכע אייגנשאפטן. צום ביישפיל, [[העליום]], [[נעאן]], [[ארגאן (עלעמענט)\|ארגאן]], [[קריפטאן]] און [[קסענאן]] זענען אלע אין דעם זעלבן פעריאד (אין דעם זעלבן זייל פון דער פעריאדשיער טאבעלע און האבן ענלעכע אייגנשאפטן: זיי זענען אלע [[גאז\|גאזן]] מיט נישט קיין קאליר אויך נישט קיין גערוך, ווי זיי אלע האבן נישט די מעגלעכקייט זיך צו פארבינדן מיט אנדערע אטאמען און שאפן פארבינדונגען. מען רופט זיי אלע די [[איידעלער גאז\|איידעלע גאזן]].<ref name="Brief" />

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 20:32, 1 יאנואר 2023
שורה 11:		שורה 11:
	דער דעה (ס'איז נאך נישט געווען א [[טעאריע\|וויסנשאפטליכער טעאריע]] לויט דער מאדערנער באדייטונג) אז מאטעריע באשטייט זיך פון אומטיילבאר יחידים איז גאר אן אלטער און האט זיך דערשיינט אין די אור-אלטע ציוויליזאציעס פון גריכנלאנד און אינדיע. אין דער אמאליגער גריכישער שפראך מיינט דאס ווארט אטאמאס "אומטיילבאר". דער [[פילאזאף]] [[דעמאקריטוס\|דעמאָקריטוס]] האט שטארק געהאלטן פון א מין אטאמישע טעאריע און עפיקורוס האט דאס אויך צעשפרייט. אין [[מיטל אלטער\|מיטל-אלטער]] איז זייער דעה פון אטאמיסם פארשוואונן געווארן פון [[מערב-אייראפע]] אבער האט איבערגעלעבט ביי עטליכע [[איסלאמישע]] [[פילאזאף\|פילאזאפן]].		דער דעה (ס'איז נאך נישט געווען א [[טעאריע\|וויסנשאפטליכער טעאריע]] לויט דער מאדערנער באדייטונג) אז מאטעריע באשטייט זיך פון אומטיילבאר יחידים איז גאר אן אלטער און האט זיך דערשיינט אין די אור-אלטע ציוויליזאציעס פון גריכנלאנד און אינדיע. אין דער אמאליגער גריכישער שפראך מיינט דאס ווארט אטאמאס "אומטיילבאר". דער [[פילאזאף]] [[דעמאקריטוס\|דעמאָקריטוס]] האט שטארק געהאלטן פון א מין אטאמישע טעאריע און עפיקורוס האט דאס אויך צעשפרייט. אין [[מיטל אלטער\|מיטל-אלטער]] איז זייער דעה פון אטאמיסם פארשוואונן געווארן פון [[מערב-אייראפע]] אבער האט איבערגעלעבט ביי עטליכע [[איסלאמישע]] [[פילאזאף\|פילאזאפן]].

	אין פערצנטן ~~יארהונדרעט~~ איז אנפלעקט געווארן פונדאסניי עטליכע ביכער וואס באהאנדלען זיך מיט אטאמיזם, אבער די דעה איז געווען צו פיל איינגענומען מיט די דעות פון עפיקורוס און דעריבער האט מען זיי געהאלטן פאר [[אפיקורסות]] (לויטן קריסליכער געמיין). פונדעסוועגן איז עס אנגענומען געווארן מיט עטליכע שינוים ביי א טייל פון דער שפעטערדיקער וויסנשאפטליכער קהילה ובתוכם [[אייזיק ניוטאן]] און [[ראבערט באָיל\|ראָבערט בויל]].		אין פערצנטן יארהונדערט איז אנפלעקט געווארן פונדאסניי עטליכע ביכער וואס באהאנדלען זיך מיט אטאמיזם, אבער די דעה איז געווען צו פיל איינגענומען מיט די דעות פון עפיקורוס און דעריבער האט מען זיי געהאלטן פאר [[אפיקורסות]] (לויטן קריסליכער געמיין). פונדעסוועגן איז עס אנגענומען געווארן מיט עטליכע שינוים ביי א טייל פון דער שפעטערדיקער וויסנשאפטליכער קהילה ובתוכם [[אייזיק ניוטאן]] און [[ראבערט באָיל\|ראָבערט בויל]].

	אין 1777 האט דער [[פראנצויזן\|פראנצויזישער]] כעמיקער [[אנטואן לאוואזיער]] דעפינירט צום ערשטן מאל דעם טערמין ''עלעמענט''. ער האט געזאגט אז אן [[כעמישער עלעמענט\|עלעמענט]] איז יעדער גרונטלעכער סובסטאנץ וואס מען קען נישט צעטיילן אין אנדערע סובסטאנצן מיט די מעטאדן פון כעמיע. א סובסטאנץ וואס מען קען יא צעטיילן ווערט גערופן א [[כעמישע פארבינדונג\|פארבינדונג]].<ref name="Brief">{{cite web\|url=http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/a%20brief%20history%20of%20the%20atom.htm\|title=A Brief History of the Atom\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2009-12-09\|archive-url=https://web.archive.org/web/20091209032321/http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/A%20Brief%20History%20of%20the%20Atom.htm\|url-status=dead}}</ref>		אין 1777 האט דער [[פראנצויזן\|פראנצויזישער]] כעמיקער [[אנטואן לאוואזיער]] דעפינירט צום ערשטן מאל דעם טערמין ''עלעמענט''. ער האט געזאגט אז אן [[כעמישער עלעמענט\|עלעמענט]] איז יעדער גרונטלעכער סובסטאנץ וואס מען קען נישט צעטיילן אין אנדערע סובסטאנצן מיט די מעטאדן פון כעמיע. א סובסטאנץ וואס מען קען יא צעטיילן ווערט גערופן א [[כעמישע פארבינדונג\|פארבינדונג]].<ref name="Brief">{{cite web\|url=http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/a%20brief%20history%20of%20the%20atom.htm\|title=A Brief History of the Atom\|access-date=2009-11-30\|archive-date=2009-12-09\|archive-url=https://web.archive.org/web/20091209032321/http://www.cerritos.edu/ladkins/a106/A%20Brief%20History%20of%20the%20Atom.htm\|url-status=dead}}</ref>