רבי מנחם שלם - ווערסיע היסטאריע

שווערמער: צוגעלייגט קאַטעגאָריע:המכלול ארטיקלען דורך HotCat

2025-12-14T19:45:26Z

צוגעלייגט קאַטעגאָריע:המכלול ארטיקלען דורך HotCat

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 19:45, 14 דעצעמבער 2025
שורה 42:		שורה 42:
	[[ק:אידישע פילאזאפן]]		[[ק:אידישע פילאזאפן]]
	[[קאַטעגאָריע:פראג]]		[[קאַטעגאָריע:פראג]]
			[[קאַטעגאָריע:המכלול ארטיקלען]]
	[[en:Menahem ben Jacob Shalem]]		[[en:Menahem ben Jacob Shalem]]

תנא קמא אין 02:22, 14 דעצעמבער 2025

2025-12-14T02:22:35Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 02:22, 14 דעצעמבער 2025
שורה 1:		שורה 1:
			{{דעסקריפציע\|אריסטאטעלישער פילאזאף אין די ה'ק' יארן פּראג}}
	{{אישיות רבנית		{{אישיות רבנית
	\| געבורט דאטום = אומבאַקאַנט (בערך 1340–1390)		\| געבורט דאטום = אומבאַקאַנט (בערך 1340–1390)
שורה 35:		שורה 36:
	*Milan Žonca, 2021, "[https://publications.cuni.cz/bitstream/handle/20.500.14178/1844/169694653139751.pdf Menaḥem ben Jacob Shalem and the Study of Philosophy in Late Medieval Prague]", ''Studying the Arts in Late Medieval Bohemia: Production, Reception and Transmission of Knowledge'', ed. by Ota Pavlíček, Turnhout, 2021 (Studia Artistarum, 48), p. 27–47		*Milan Žonca, 2021, "[https://publications.cuni.cz/bitstream/handle/20.500.14178/1844/169694653139751.pdf Menaḥem ben Jacob Shalem and the Study of Philosophy in Late Medieval Prague]", ''Studying the Arts in Late Medieval Bohemia: Production, Reception and Transmission of Knowledge'', ed. by Ota Pavlíček, Turnhout, 2021 (Studia Artistarum, 48), p. 27–47
	*Visi, T. (2025). ''Philosophers on the Periphery of Ashkenaz''. Leiden, The Netherlands: Brill.		*Visi, T. (2025). ''Philosophers on the Periphery of Ashkenaz''. Leiden, The Netherlands: Brill.

			== רעפערענצן ==
			{{רעפערענצן}}

			[[ק:אידישע פילאזאפן]]
			[[קאַטעגאָריע:פראג]]
	[[en:Menahem ben Jacob Shalem]]		[[en:Menahem ben Jacob Shalem]]

תנא קמא: תנא קמא האט אריבערגעפירט בלאט רוי:רבי מנחם בן יעקב שלם צו רבי מנחם שלם אן לאזן א ווייטערפירונג

2025-12-14T02:17:19Z

תנא קמא האט אריבערגעפירט בלאט רוי:רבי מנחם בן יעקב שלם צו רבי מנחם שלם אן לאזן א ווייטערפירונג

→ עלטערע ווערסיע	רעוויזיע פון 02:17, 14 דעצעמבער 2025
(קיין אונטערשייד)

תנא קמא אין 02:17, 14 דעצעמבער 2025

2025-12-14T02:17:03Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 02:17, 14 דעצעמבער 2025
שורה 22:		שורה 22:
	פיל פון זיין מחשבה האט זיך געדרייט ארום די כוחות פון די כוכבים ומזלות וואס מישן זיך אריין אין דער וועלט ("עולם השפל"). מצד אחד האט ר' מנחם געהאלטן אז די באוועגונג פון די הימלישע קערפערס שאפן השפעות אויף א מעכאנישן וועג; מצד שני האט ער געגלייבט אז די "רוחות" פון די כוכבים האבן א סימפאטיע צו מענטשן, ספעציעל צו פילאזאפן, און זיי ווארענען זיי פון סכנות דורך חלומות און מראות{{הערה\|Visi, Tamás. 2009. The emergence of philosophy in Ashkenazic contexts – The case of Czech lands in the early fifteenth century. In ''Science and philosophy in Ashkenazi culture: Rejection, toleration, and accommodation'', ed. Gad Freudenthal, 13–315. in ''Simon Dubnow Institute Yearbook'' 8 (2009): 213–243.}}.		פיל פון זיין מחשבה האט זיך געדרייט ארום די כוחות פון די כוכבים ומזלות וואס מישן זיך אריין אין דער וועלט ("עולם השפל"). מצד אחד האט ר' מנחם געהאלטן אז די באוועגונג פון די הימלישע קערפערס שאפן השפעות אויף א מעכאנישן וועג; מצד שני האט ער געגלייבט אז די "רוחות" פון די כוכבים האבן א סימפאטיע צו מענטשן, ספעציעל צו פילאזאפן, און זיי ווארענען זיי פון סכנות דורך חלומות און מראות{{הערה\|Visi, Tamás. 2009. The emergence of philosophy in Ashkenazic contexts – The case of Czech lands in the early fifteenth century. In ''Science and philosophy in Ashkenazi culture: Rejection, toleration, and accommodation'', ed. Gad Freudenthal, 13–315. in ''Simon Dubnow Institute Yearbook'' 8 (2009): 213–243.}}.

	ר' מנחם האט געגלייבט אז א דביקות פונעם מענטשליכן שכל אינעם "שכל הפועל" (Active Intellect) איז מעגליך, און אז אזא דביקות, איינמאל עס קומט צושטאנד, שיצט דעם מענטש פון שעדליכע השפעות פון די מזלות. אזוי ארום, דורך יאגן זיך נאך שכליות'דיגע שלימות, קען א מענטש זיך ראטעווען פונעם גורל וואס איז באשטימט געווארן דורך די הימלישע באוועגונגען. גייענדיג אין די פוס-טריט פון דער רמב"ם-טראדיציע, האט שלם געטענה'ט אז דאס לערנען ספרי פילאזאפיע קען ברענגען דעם מענטש צו דער אויסלייזנדער שלימות השכל; פון דער אנדערער זייט, אנדערש ווי זיינע חברים ר' יו"ט מילהויזן און ר' אביגדור קרא, האט ער געהאלטן אז לימוד הקבלה איז גארנישט ווערט (עפ"ל). ר' מנחם האט אויך געטענה'ט אז "משיח ~~(בן יוסף?)~~" און "אליהו הנביא"~~, וואס ווערן דערמאנט אין די מקורות אלס פארגייער פונעם משיח,~~ האבן "אלעגארישע" (משל-ארטיגע) באדייטן: ~~דער ערשטער (~~משיח) איז א משל אויף דעם אויסלייזנדן דביקות פונעם מענטשליכן שכל אינעם שכל הפועל, און ~~דער צווייטער (~~אליהו) איז א רמז אויף דער גייסטיגער-שכליות'דיגער אנטוויקלונג וואס קומט פאר דעם{{הערה\|1=Visi 2011}}.		ר' מנחם האט געגלייבט אז א דביקות פונעם מענטשליכן שכל אינעם "שכל הפועל" (Active Intellect) איז מעגליך, און אז אזא דביקות, איינמאל עס קומט צושטאנד, שיצט דעם מענטש פון שעדליכע השפעות פון די מזלות. אזוי ארום, דורך יאגן זיך נאך שכליות'דיגע שלימות, קען א מענטש זיך ראטעווען פונעם גורל וואס איז באשטימט געווארן דורך די הימלישע באוועגונגען. גייענדיג אין די פוס-טריט פון דער רמב"ם-טראדיציע, האט שלם געטענה'ט אז דאס לערנען ספרי פילאזאפיע קען ברענגען דעם מענטש צו דער אויסלייזנדער שלימות השכל; פון דער אנדערער זייט, אנדערש ווי זיינע חברים ר' יו"ט מילהויזן און ר' אביגדור קרא, האט ער געהאלטן אז לימוד הקבלה איז גארנישט ווערט (עפ"ל). ר' מנחם האט פארדאמט דאס גלייבן אין [[גלגול]] הנשמות אלס א טעות. ר' מנחם האט אויך געטענה'ט אז "משיח" און "אליהו הנביא" האבן "אלעגארישע" (משל-ארטיגע) באדייטן: משיח איז א משל אויף דעם אויסלייזנדן דביקות פונעם מענטשליכן שכל אינעם שכל הפועל, און אליהו איז א רמז אויף דער גייסטיגער-שכליות'דיגער אנטוויקלונג וואס קומט פאר דעם{{הערה\|1=Visi 2011}}.

	==זיין לעגאַט==		==זיין לעגאַט==

תנא קמא אין 02:07, 14 דעצעמבער 2025

2025-12-14T02:07:45Z

זעט די חילוקים

תנא קמא אין 21:11, 12 דעצעמבער 2025

2025-12-12T21:11:58Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 21:11, 12 דעצעמבער 2025
שורה 2:		שורה 2:

	== ביאגראפיע און אקטיוויטעטן ==		== ביאגראפיע און אקטיוויטעטן ==
	די גענויע דאטומס פון זיין געבורט און פטירה זענען אומבאקאנט. אין יאר ה'קע"ג איז ער געווען א דיין אינעם פראגער בית דין צוזאמען מיט [[רבי יום טוב ליפמאן מילהויזן]] און [[רבי אביגדור קרא]]. מען נעמט אן אז זיינע איבערגעבליבענע ספרים האט ער פארפאסט אין פראג. עס איז דא א השערה אז ער איז אמאל געפארן קיין ירושלים און דעריבער האט ער זיך צוגעגעבן דעם נאמען "שלם"{{הערה\|1=Reiner 1984; Yuval 1989; Davis 1993}}, כאָטש עס איז מעגליך אַז ער האָט דאָס געירשנט פון זיין פאָטער, רבי יעקב{{הערה\|1=Žonca 2021; Visi 2023}}. אין א בריוו-אויסטויש וואס ער האט געהאט מיט [[רבי אברהם קלויזנער]] (דער בעל "מנהגים"), א וויכטיגער רב און פוסק אין וויען סוף 14טן יארהונדערט, ווערט ער אנגערופן "מנחם אגלער". דער נאמען "אגלער" קען ווייזן אז ער שטאמט פון אקוויליע (Aquileia, אין דייטש: אגלאר) אין צפון-מזרח איטאליע{{הערה\|קופפער 1973}}.		די גענויע דאטומס פון זיין געבורט און פטירה זענען אומבאקאנט. אין יאר ה'קע"ג איז ער געווען א דיין אינעם פראגער בית דין צוזאמען מיט [[רבי יום טוב ליפמאן מילהויזן]] און [[רבי אביגדור קרא]]. מען נעמט אן אז זיינע איבערגעבליבענע ספרים האט ער פארפאסט אין פראג. עס איז דא א השערה אז ער איז אמאל געפארן קיין ירושלים און דעריבער האט ער זיך צוגעגעבן דעם נאמען "שלם"{{הערה\|1=Reiner, Elchanan. 1984. Bein Ashkenaz li-Yerushalayim: Hakhamim asheknaziim be-Eretz Yisrael aharei ‘ha-mavet ha-shahor’ (Between Ashkenaz and Jerusalem: Ashkenazic Scholars in Eretz-Israel after the “Black Death”). ''Shalem'' 4(1984): 27–62.; Yuval, Israel J. 1989. ''Hakhamim be-doram: ha-manhigut ha-ruhanit shel yehudei Germania be-shilhei yemei ha-beinayim (Scholars in their time: The religious leadership of German Jewry in the Late Middle Ages)''. Jerusalem: Magness.; Davis 1993}}, כאָטש עס איז מעגליך אַז ער האָט דאָס געירשנט פון זיין פאָטער, רבי יעקב{{הערה\|1=Žonca 2021; Visi 2023}}. אין א בריוו-אויסטויש וואס ער האט געהאט מיט [[רבי אברהם קלויזנער]] (דער בעל "מנהגים"), א וויכטיגער רב און פוסק אין וויען סוף 14טן יארהונדערט, ווערט ער אנגערופן "מנחם אגלער". דער נאמען "אגלער" קען ווייזן אז ער שטאמט פון אקוויליע (Aquileia, אין דייטש: אגלאר) אין צפון-מזרח איטאליע{{הערה\|קופפער 1973}}.

	ר' מנחם שלם און זיין חבר, ר' אביגדור קרא, האבן זיך גערופן איינער דעם צווייטן "מיין ברודער" אין זייערע כתבים. דער אויסדרוק ווייזט אויף א נאנטע באציאונג, אבער מען טאר דאס נישט נעמען כפשוטו: למעשה האבן זיי געהאט אנדערע טאטעס און עס איז נישטא קיין שום סיבה צו גלייבן אז זיי זענען געווען משפחה. פונדעסטוועגן, צוליב דעם טיטול, האבן געוויסע היינטיגע היסטאריקער אים בטעות גערופן "מנחם קרא", טראץ דעם וואס דער נאמען ווערט נישט געברענגט אין קיין שום פריערדיגער מקור.		ר' מנחם שלם און זיין חבר, ר' אביגדור קרא, האבן זיך גערופן איינער דעם צווייטן "מיין ברודער" אין זייערע כתבים. דער אויסדרוק ווייזט אויף א נאנטע באציאונג, אבער מען טאר דאס נישט נעמען כפשוטו: למעשה האבן זיי געהאט אנדערע טאטעס און עס איז נישטא קיין שום סיבה צו גלייבן אז זיי זענען געווען משפחה. פונדעסטוועגן, צוליב דעם טיטול, האבן געוויסע היינטיגע היסטאריקער אים בטעות גערופן "מנחם קרא", טראץ דעם וואס דער נאמען ווערט נישט געברענגט אין קיין שום פריערדיגער מקור.
שורה 9:		שורה 9:

	==זיינע חיבורים און מחשבה==		==זיינע חיבורים און מחשבה==
	ר' מנחם שלם האט איבערגעלאזט פיר עיקר חיבורים: 1) "כתב היחוד ודרך החיים" א פילאזאפישער זאמלונג וואס באהאנדלט קלאסישע טעמעס פון דער מיטל-אלטערליכער אידישער פילאזאפיע, ווי למשל שלימות השכל, נבואה, און הוכחות אויף מציאות הבורא און איבער [[השארת הנפש]]{{הערה\|אוניווערזיטעט פון אקספארד, [[באדלעיאן ביבליאטעק]], MS Opp. 585; [https://www.nli.org.il/en/manuscripts/NNL_ALEPH990000687110205171/NLI The Palatina Library, Cod. Parm. 2478 (רל"ד)]; [https://www.nli.org.il/en/manuscripts/NNL_ALEPH990000691170205171/NLI The Russian State Library Ms. Guenzburg 275 Turin National University Library Ms. A VI 34 F47583]}}; 2) א סעריע הגהות אויף [[משה נרבוני]]'ס פירוש אויפן "[[מורה נבוכים]]" פונעם רמב"ם (עס אנטהאלט אויך ר' מנחם'ס הגהות אויף [[אל-גאזאלי]]'ס "כונות הפילוסופים" (مقاصد الفلاسفة), א טעקסט וואס איז געווארן פּאפּולער צווישן אידישע געלערנטע אינעם פערצנטן יארהונדערט אלס א גוטע זאמלונג פון פארשידענע פילאזאפישע מיינונגען){{הערה\|1=אוניווערזיטעט פון אקספארד, באדלעיאן ביבליאטעק, MS Opp. 573}}; 3) א בריוו צו ר' אברהם קלויזנער, רב פון וויען, איבער עניני פילאזאפיע און אמונה; און 4) א פראגמענט פון א ויכוח קעגן דער קריסטליכער גלויבן פונעם "דריי-אייניגקייט"{{הערה\|זעט קופפער 1973; תלמג' 1980; שמערוק 1981; פאר אנדערע, קלענערע חיבורים, זעט תלמג' ~~1983~~}}.		ר' מנחם שלם האט איבערגעלאזט פיר עיקר חיבורים: 1) "כתב היחוד ודרך החיים" א פילאזאפישער זאמלונג וואס באהאנדלט קלאסישע טעמעס פון דער מיטל-אלטערליכער אידישער פילאזאפיע, ווי למשל שלימות השכל, נבואה, און הוכחות אויף מציאות הבורא און איבער [[השארת הנפש]]{{הערה\|אוניווערזיטעט פון אקספארד, [[באדלעיאן ביבליאטעק]], MS Opp. 585; [https://www.nli.org.il/en/manuscripts/NNL_ALEPH990000687110205171/NLI The Palatina Library, Cod. Parm. 2478 (רל"ד)]; [https://www.nli.org.il/en/manuscripts/NNL_ALEPH990000691170205171/NLI The Russian State Library Ms. Guenzburg 275 Turin National University Library Ms. A VI 34 F47583]}}; 2) א סעריע הגהות אויף [[משה נרבוני]]'ס פירוש אויפן "[[מורה נבוכים]]" פונעם רמב"ם (עס אנטהאלט אויך ר' מנחם'ס הגהות אויף [[אל-גאזאלי]]'ס "כונות הפילוסופים" (مقاصد الفلاسفة), א טעקסט וואס איז געווארן פּאפּולער צווישן אידישע געלערנטע אינעם פערצנטן יארהונדערט אלס א גוטע זאמלונג פון פארשידענע פילאזאפישע מיינונגען){{הערה\|1=אוניווערזיטעט פון אקספארד, באדלעיאן ביבליאטעק, MS Opp. 573}}; 3) א בריוו צו ר' אברהם קלויזנער, רב פון וויען, איבער עניני פילאזאפיע און אמונה; און 4) א פראגמענט פון א ויכוח קעגן דער קריסטליכער גלויבן פונעם "דריי-אייניגקייט"{{הערה\|זעט קופפער 1973; תלמג' 1980; שמערוק 1981; פאר אנדערע, קלענערע חיבורים, זעט אפרים תלמג', "מכתבי ר' אביגדור קרא ור' מנחם שלם", אין הגות ומעשה: ספר זכרון לשמעון ראבידוביץ במלאת עשרים וחמש שנים למותו, תשמ"ג, עו. אברהם גרינבוים און Alfred Ivry, עמ' 43–52. תל אביב: טשעריקאווער.}}.

	פיל פון זיין מחשבה האט זיך געדרייט ארום די כוחות פון די כוכבים ומזלות וואס מישן זיך אריין אין דער וועלט ("עולם השפל"). מצד אחד האט ר' מנחם געהאלטן אז די באוועגונג פון די הימלישע קערפערס שאפן השפעות אויף א מעכאנישן וועג; מצד שני האט ער געגלייבט אז די "רוחות" פון די כוכבים האבן א סימפאטיע צו מענטשן, ספעציעל צו פילאזאפן, און זיי ווארענען זיי פון סכנות דורך חלומות און מראות{{הערה\|1=Visi 2009}}.		פיל פון זיין מחשבה האט זיך געדרייט ארום די כוחות פון די כוכבים ומזלות וואס מישן זיך אריין אין דער וועלט ("עולם השפל"). מצד אחד האט ר' מנחם געהאלטן אז די באוועגונג פון די הימלישע קערפערס שאפן השפעות אויף א מעכאנישן וועג; מצד שני האט ער געגלייבט אז די "רוחות" פון די כוכבים האבן א סימפאטיע צו מענטשן, ספעציעל צו פילאזאפן, און זיי ווארענען זיי פון סכנות דורך חלומות און מראות{{הערה\|1=Visi 2009}}.
שורה 19:		שורה 19:

	==ביבליאגראפיע==		==ביבליאגראפיע==
	*אפרים קופפר, "לדמותה התרבותית של יהודות אשכנז וחכמיה במאות הי״ד-הט״ו", תרביץ מב (תשל"ב-תשל״ג), עמ' 147-113.		*אפרים קופפר, 1973, "לדמותה התרבותית של יהודות אשכנז וחכמיה במאות הי״ד-הט״ו", תרביץ מב (תשל"ב-תשל״ג), עמ' 147-113.
			*תלמג', אפרים. 1980. ויכוח אנטי נוצרי במזרח אירופה בסגנון הפולמוס בספרד – כ"י יחיד. קרית ספר נו (תשמ"א): 369–372.
	*הרב יהודה זייבלד, "[https://imhm.blogspot.com/2022/03/blog-post.html פירוש יוסף המשכיל למורה נבוכים – חוג קראי של לומדי מורה נבוכים ומפרשיו בביזנטיון]", גילוי מילתא בעלמא, מאי 5, 2022		*הרב יהודה זייבלד, "[https://imhm.blogspot.com/2022/03/blog-post.html פירוש יוסף המשכיל למורה נבוכים – חוג קראי של לומדי מורה נבוכים ומפרשיו בביזנטיון]", גילוי מילתא בעלמא, מאי 5, 2022
	*Milan Žonca, "[https://publications.cuni.cz/bitstream/handle/20.500.14178/1844/169694653139751.pdf Menaḥem ben Jacob Shalem and the Study of Philosophy in Late Medieval Prague]", ''Studying the Arts in Late Medieval Bohemia: Production, Reception and Transmission of Knowledge'', ed. by Ota Pavlíček, Turnhout, 2021 (Studia Artistarum, 48), p. 27–47		*Milan Žonca, "[https://publications.cuni.cz/bitstream/handle/20.500.14178/1844/169694653139751.pdf Menaḥem ben Jacob Shalem and the Study of Philosophy in Late Medieval Prague]", ''Studying the Arts in Late Medieval Bohemia: Production, Reception and Transmission of Knowledge'', ed. by Ota Pavlíček, Turnhout, 2021 (Studia Artistarum, 48), p. 27–47

	[[en:Menahem ben Jacob Shalem]]		[[en:Menahem ben Jacob Shalem]]

תנא קמא אין 20:54, 12 דעצעמבער 2025

2025-12-12T20:54:54Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 20:54, 12 דעצעמבער 2025
שורה 2:		שורה 2:

	== ביאגראפיע און אקטיוויטעטן ==		== ביאגראפיע און אקטיוויטעטן ==
	די גענויע דאטומס פון זיין געבורט און פטירה זענען אומבאקאנט. אין יאר ה'קע"ג איז ער געווען א דיין אינעם פראגער בית דין צוזאמען מיט [[רבי יום טוב ליפמאן מילהויזן]] און [[רבי אביגדור קרא]]. מען נעמט אן אז זיינע איבערגעבליבענע ספרים האט ער פארפאסט אין פראג. עס איז דא א השערה אז ער איז אמאל געפארן קיין ירושלים און דעריבער האט ער זיך צוגעגעבן דעם נאמען "שלם"{{הערה\|1=Reiner 1984; Yuval 1989; Davis 1993}}, כאָטש עס איז מעגליך אַז ער האָט דאָס געירשנט פון ~~זײן~~ פאָטער, רבי יעקב{{הערה\|1=Žonca 2021; Visi 2023}}. אין א בריוו-אויסטויש וואס ער האט געהאט מיט [[רבי אברהם קלויזנער]] (דער בעל "מנהגים"), א וויכטיגער רב און פוסק אין וויען סוף 14טן יארהונדערט, ווערט ער אנגערופן "מנחם אגלער". דער נאמען "אגלער" קען ווייזן אז ער שטאמט פון אקוויליע (Aquileia, אין דייטש: אגלאר) אין צפון-מזרח איטאליע{{הערה\|קופפער 1973}}.		די גענויע דאטומס פון זיין געבורט און פטירה זענען אומבאקאנט. אין יאר ה'קע"ג איז ער געווען א דיין אינעם פראגער בית דין צוזאמען מיט [[רבי יום טוב ליפמאן מילהויזן]] און [[רבי אביגדור קרא]]. מען נעמט אן אז זיינע איבערגעבליבענע ספרים האט ער פארפאסט אין פראג. עס איז דא א השערה אז ער איז אמאל געפארן קיין ירושלים און דעריבער האט ער זיך צוגעגעבן דעם נאמען "שלם"{{הערה\|1=Reiner 1984; Yuval 1989; Davis 1993}}, כאָטש עס איז מעגליך אַז ער האָט דאָס געירשנט פון זיין פאָטער, רבי יעקב{{הערה\|1=Žonca 2021; Visi 2023}}. אין א בריוו-אויסטויש וואס ער האט געהאט מיט [[רבי אברהם קלויזנער]] (דער בעל "מנהגים"), א וויכטיגער רב און פוסק אין וויען סוף 14טן יארהונדערט, ווערט ער אנגערופן "מנחם אגלער". דער נאמען "אגלער" קען ווייזן אז ער שטאמט פון אקוויליע (Aquileia, אין דייטש: אגלאר) אין צפון-מזרח איטאליע{{הערה\|קופפער 1973}}.

	ר' מנחם שלם און זיין חבר, ר' אביגדור קרא, האבן זיך גערופן איינער דעם צווייטן "מיין ברודער" אין זייערע כתבים. דער אויסדרוק ווייזט אויף א נאנטע באציאונג, אבער מען טאר דאס נישט נעמען כפשוטו: למעשה האבן זיי געהאט אנדערע טאטעס און עס איז נישטא קיין שום סיבה צו גלייבן אז זיי זענען געווען משפחה. פונדעסטוועגן, צוליב דעם טיטול, האבן געוויסע היינטיגע היסטאריקער אים בטעות גערופן "מנחם קרא", טראץ דעם וואס דער נאמען ווערט נישט געברענגט אין קיין שום פריערדיגער מקור.		ר' מנחם שלם און זיין חבר, ר' אביגדור קרא, האבן זיך גערופן איינער דעם צווייטן "מיין ברודער" אין זייערע כתבים. דער אויסדרוק ווייזט אויף א נאנטע באציאונג, אבער מען טאר דאס נישט נעמען כפשוטו: למעשה האבן זיי געהאט אנדערע טאטעס און עס איז נישטא קיין שום סיבה צו גלייבן אז זיי זענען געווען משפחה. פונדעסטוועגן, צוליב דעם טיטול, האבן געוויסע היינטיגע היסטאריקער אים בטעות גערופן "מנחם קרא", טראץ דעם וואס דער נאמען ווערט נישט געברענגט אין קיין שום פריערדיגער מקור.
שורה 9:		שורה 9:

	==זיינע חיבורים און מחשבה==		==זיינע חיבורים און מחשבה==
	ר' מנחם שלם האט איבערגעלאזט פיר עיקר חיבורים: 1) "כתב ~~הייחוד~~ ודרך החיים" א פילאזאפישער זאמלונג וואס באהאנדלט קלאסישע טעמעס פון דער מיטל-אלטערליכער אידישער פילאזאפיע, ווי למשל שלימות השכל, נבואה, און הוכחות אויף מציאות הבורא און איבער [[השארת הנפש]]; 2) א סעריע הגהות אויף [[משה נרבוני]]'ס פירוש אויפן "[[מורה נבוכים]]" פונעם רמב"ם; 3) א בריוו צו ר' אברהם קלויזנער, רב פון וויען, איבער עניני פילאזאפיע און אמונה; און 4) א פראגמענט פון א ויכוח קעגן דער קריסטליכער גלויבן פונעם "דריי-אייניגקייט"{{הערה\|זעט קופפער 1973; תלמג' 1980; שמערוק 1981; פאר אנדערע, קלענערע חיבורים, זעט תלמג' 1983}}.		ר' מנחם שלם האט איבערגעלאזט פיר עיקר חיבורים: 1) "כתב היחוד ודרך החיים" א פילאזאפישער זאמלונג וואס באהאנדלט קלאסישע טעמעס פון דער מיטל-אלטערליכער אידישער פילאזאפיע, ווי למשל שלימות השכל, נבואה, און הוכחות אויף מציאות הבורא און איבער [[השארת הנפש]]{{הערה\|אוניווערזיטעט פון אקספארד, [[באדלעיאן ביבליאטעק]], MS Opp. 585; [https://www.nli.org.il/en/manuscripts/NNL_ALEPH990000687110205171/NLI The Palatina Library, Cod. Parm. 2478 (רל"ד)]; [https://www.nli.org.il/en/manuscripts/NNL_ALEPH990000691170205171/NLI The Russian State Library Ms. Guenzburg 275 Turin National University Library Ms. A VI 34 F47583]}}; 2) א סעריע הגהות אויף [[משה נרבוני]]'ס פירוש אויפן "[[מורה נבוכים]]" פונעם רמב"ם (עס אנטהאלט אויך ר' מנחם'ס הגהות אויף [[אל-גאזאלי]]'ס "כונות הפילוסופים" (مقاصد الفلاسفة), א טעקסט וואס איז געווארן פּאפּולער צווישן אידישע געלערנטע אינעם פערצנטן יארהונדערט אלס א גוטע זאמלונג פון פארשידענע פילאזאפישע מיינונגען){{הערה\|1=אוניווערזיטעט פון אקספארד, באדלעיאן ביבליאטעק, MS Opp. 573}}; 3) א בריוו צו ר' אברהם קלויזנער, רב פון וויען, איבער עניני פילאזאפיע און אמונה; און 4) א פראגמענט פון א ויכוח קעגן דער קריסטליכער גלויבן פונעם "דריי-אייניגקייט"{{הערה\|זעט קופפער 1973; תלמג' 1980; שמערוק 1981; פאר אנדערע, קלענערע חיבורים, זעט תלמג' 1983}}.

	פיל פון זיין מחשבה האט זיך געדרייט ארום די כוחות פון די כוכבים ומזלות וואס מישן זיך אריין אין דער וועלט ("עולם השפל"). מצד אחד האט ר' מנחם געהאלטן אז די באוועגונג פון די הימלישע קערפערס שאפן השפעות אויף א מעכאנישן וועג; מצד שני האט ער געגלייבט אז די "רוחות" פון די כוכבים האבן א סימפאטיע צו מענטשן, ספעציעל צו פילאזאפן, און זיי ווארענען זיי פון סכנות דורך חלומות און מראות{{הערה\|1=Visi 2009}}.		פיל פון זיין מחשבה האט זיך געדרייט ארום די כוחות פון די כוכבים ומזלות וואס מישן זיך אריין אין דער וועלט ("עולם השפל"). מצד אחד האט ר' מנחם געהאלטן אז די באוועגונג פון די הימלישע קערפערס שאפן השפעות אויף א מעכאנישן וועג; מצד שני האט ער געגלייבט אז די "רוחות" פון די כוכבים האבן א סימפאטיע צו מענטשן, ספעציעל צו פילאזאפן, און זיי ווארענען זיי פון סכנות דורך חלומות און מראות{{הערה\|1=Visi 2009}}.
שורה 15:		שורה 15:
	ר' מנחם האט געגלייבט אז א דביקות פונעם מענטשליכן שכל אינעם "שכל הפועל" (Active Intellect) איז מעגליך, און אז אזא דביקות, איינמאל עס קומט צושטאנד, שיצט דעם מענטש פון שעדליכע השפעות פון די מזלות. אזוי ארום, דורך יאגן זיך נאך שכליות'דיגע שלימות, קען א מענטש זיך ראטעווען פונעם גורל וואס איז באשטימט געווארן דורך די הימלישע באוועגונגען. גייענדיג אין די פוס-טריט פון דער רמב"ם-טראדיציע, האט שלם געטענה'ט אז דאס לערנען ספרי פילאזאפיע קען ברענגען דעם מענטש צו דער אויסלייזנדער שלימות השכל; פון דער אנדערער זייט, אנדערש ווי זיינע חברים ר' יו"ט מילהויזן און ר' אביגדור קרא, האט ער געהאלטן אז לימוד הקבלה איז גארנישט ווערט (עפ"ל). ר' מנחם האט אויך געטענה'ט אז "משיח (בן יוסף?)" און "אליהו הנביא", וואס ווערן דערמאנט אין די מקורות אלס פארגייער פונעם משיח, האבן "אלעגארישע" (משל-ארטיגע) באדייטן: דער ערשטער (משיח) איז א משל אויף דעם אויסלייזנדן דביקות פונעם מענטשליכן שכל אינעם שכל הפועל, און דער צווייטער (אליהו) איז א רמז אויף דער גייסטיגער-שכליות'דיגער אנטוויקלונג וואס קומט פאר דעם{{הערה\|1=Visi 2011}}.		ר' מנחם האט געגלייבט אז א דביקות פונעם מענטשליכן שכל אינעם "שכל הפועל" (Active Intellect) איז מעגליך, און אז אזא דביקות, איינמאל עס קומט צושטאנד, שיצט דעם מענטש פון שעדליכע השפעות פון די מזלות. אזוי ארום, דורך יאגן זיך נאך שכליות'דיגע שלימות, קען א מענטש זיך ראטעווען פונעם גורל וואס איז באשטימט געווארן דורך די הימלישע באוועגונגען. גייענדיג אין די פוס-טריט פון דער רמב"ם-טראדיציע, האט שלם געטענה'ט אז דאס לערנען ספרי פילאזאפיע קען ברענגען דעם מענטש צו דער אויסלייזנדער שלימות השכל; פון דער אנדערער זייט, אנדערש ווי זיינע חברים ר' יו"ט מילהויזן און ר' אביגדור קרא, האט ער געהאלטן אז לימוד הקבלה איז גארנישט ווערט (עפ"ל). ר' מנחם האט אויך געטענה'ט אז "משיח (בן יוסף?)" און "אליהו הנביא", וואס ווערן דערמאנט אין די מקורות אלס פארגייער פונעם משיח, האבן "אלעגארישע" (משל-ארטיגע) באדייטן: דער ערשטער (משיח) איז א משל אויף דעם אויסלייזנדן דביקות פונעם מענטשליכן שכל אינעם שכל הפועל, און דער צווייטער (אליהו) איז א רמז אויף דער גייסטיגער-שכליות'דיגער אנטוויקלונג וואס קומט פאר דעם{{הערה\|1=Visi 2011}}.

	==~~איבערגעבונג און אפּקלייב פון זיינע ווערק~~==		==זיין לעגאַט==
	~~די איבערלעבענע כתבי־יד~~ פון ~~ר' מנחם~~ שלם'ס ווערק זענען ~~רעלאטיוו ווייניג באמערקט געווארן ביז לעצטנס~~. ~~צוויי כתבי־יד וואס אנטהאלטן א גרויסן טייל פון ר' מנחם'ס ווערק~~, ~~נעמליך א זאמלונג~~ פון ~~פארשידענע פילאזאפישע טעקסטן (אוניווערזיטעט פון אקספארד~~, [~~[באדלעיאן ביבליאטעק]], MS Opp~~. ~~585) און~~ א ~~קאפּיע פון נרבוני~~'~~ס קאמענטאר אויפן "מורה נבוכים~~" ~~מיט הגהות פון ר' מנחם (אוניווערזיטעט פון אקספארד, באדלעיאן ביבליאטעק, MS Opp~~. ~~573)~~, ~~זענען געשריבן געווארן דורך דעם זעלבן שרייבער, ירוחם בן שלמה פישל~~. ~~דער כתב־יד MS Oxford, Bodleian Library, Opp~~. ~~585 איז אפּגעשריבן געווארן צווישן 1465 און 1467~~ אין די ~~שטעטלעך יאראסלאוו (Jarosław) און סאנדאמיערז (Sandomierz). אויסער נרבוני'ס קאמענטאר מיט ר' מנחם'ס הגהות~~, ~~אנטהאלט עס אויך ר' מנחם'ס הגהות אויף~~ [[~~אל-גאזאלי~~]]'ס "כונות הפילוסופים" (مقاصد الفلاسفة), א טעקסט וואס איז געווארן פּאפּולער צווישן אידישע געלערנטע אינעם פערצנטן יארהונדערט אלס א גוטע זאמלונג פון פארשידענע פילאזאפישע מיינונגען.		רוב פון שלם'ס ווערק זענען פארבליבן אין כתבי-יד ביזן היינטיגן טאג. איין איינצלנער סופר, ירוחם בן שלמה פישל, האט איבערגעשריבן רוב פון די רעלעוואנטע כתבי-יד אין דער צווייטער העלפט פונעם 15טן יארהונדערט אין קליין-פוילן{{הערה\|בית-אריה, מלאכי. 1981. "[https://bookreader.nli.org.il/NliBookViewer/?ie_pid=IE45651537#page/n0/mode/2up הערה להערתו של ח' שמרוק למאמרו של א. תלמג']". קרית ספר נו, תשמ"א: 750.}}. שלם ווערט ציטירט אין א רבנישן ויכוח איבער די מעגליכקייט פון גלגול נשמות אין יאר 1466 אין קאנדיע, [[כרתי]]{{הערה\|קופפר 1973; אויף דער ויכוח זעלבסט, זעט Ogren, Brian. 2009. ''Renaissance and rebirth: Reincarnation in early modern Italian Kabbalah''. Leiden/Boston: Brill.}}. צי זיינע ווערק האבן געהאט א השפעה אויף די אידישע דענקער פונעם 16טן יארהונדערט, אדער צי מען קען רעדן פון א קייט פון "אידישער ראציאנאליזם" (חקירה) ביי די אשכנזישע אידן סוף מיטל-אלטער, איז א דעבאטירטע פראגע ביי די פארשער{{הערה\|1=זעט קופפר 1973; Davis 1993; Fishman, David. 1997. Rabbi Moshe Isserles and the study of science among Polish rabbis. ''Science in Context'' 10(1997): 571–588; Reiner, Elchanan. 1997. The attitude of Ashkenazi society to the new science in the sixteenth century. ''Science in Context'' 10(1997): 589–603; Visi 2011}}.

	~~צוויי טעקסטן איבערגעזעצט~~ אויף ~~רוטעניש פון העברעיש~~, ~~נעמליך יוהאנעס דע סאַקראָבאָסקאָ'ס "De sphaera" און רמב"ם'ס "מאמר ההגיון"~~, ~~זענען איינגעשלאסן אין ר~~' ~~יהודה בן יעקב~~'~~ס כתב־יד וואס אנטהאלט ר~~' ~~מנחם~~'~~ס הגהות~~ אויף ~~נרבוני. אל-גאזאלי'ס "כונות הפילוסופים"~~, ~~וואס איז אויך טיילווייז איבערגעזעצט געווארן אויף רוטעניש~~ פון ~~העברעאיש מיטן נאמען~~ "~~די בוך גערופן לאגיק~~" (~~Logika of the Judaizers~~), ~~געפינט זיך אין ירוחם בן שלמה~~'~~ס אקספארד כתב־יד מיט ר~~' ~~מנחם~~'~~ס קאמענטארן~~. לויט משה טויבע, האט דער סלאווישער איבערזעצער פון דער "לאגיק" ווארשיינליך גענוצט א "זייער נאנטן אור-עלטערן" פון דעם אקספארד כתב־יד אלס זיין מאדעל. דער איבערזעצער איז געווען א געלערנטער איד מיט אן אימפּאזאנטער קענטעניס פון מיטל־עלטערליכער פילאזאפיע, וועלכער האט אפט צוגעלייגט ערקלערונגען אין זיין איבערזעצונג.

	~~בשעת דער אינטערעס אינעם שטודירן דעם "מורה נבוכים", באגלייט מיט סודות~~'דיגע קאָמענטאַרן און אנדערע פילאזאפישע טעקסטן, איז געווען טעטיג אין די געגנטן מזרח פון פּראג, אין קליין פּוילן, במהלך פופצנטן יארהונדערט, לויט די איבערלעבענע כתבי־יד, איז אויך דא באווייז אז זיין איינפלוס אויף דער "הויפּטשטראם" אשכנזישער קולטור איז געווען פיל מער באַגרענעצט ווי קופּפער האט פארגעשלאגן.

	==ביבליאגראפיע==		==ביבליאגראפיע==

תנא קמא אין 20:15, 12 דעצעמבער 2025

2025-12-12T20:15:26Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 20:15, 12 דעצעמבער 2025
שורה 1:		שורה 1:
	'''רבי מנחם בן יעקב שלם''', ~~באקאנט~~ אויך ~~ווי~~ '''רבי מנחם אגלער''', איז געווען א ~~אידישער~~ למדן און פילאזאף וואס איז געווען טעטיג אין פּראג אין ~~אנהייב פופצנטן~~ יארהונדערט~~, ארום יאר ה' קע"ג (1413)~~. ער ווערט אנגעזען דורך עטליכע געלערנטע ווי דער ערשטער אידישער אינטעלעקטואל אין מיטל אלטערליכן אשכנז וואס מען קען אים רופן א "פילאזאף" אָן איבערטרייבן.		'''רבי מנחם בן יעקב שלם''', אויך באוואוסט אלס '''רבי מנחם אגלער''' (און אמאל בטעות אנגערופן "ר' מנחם קרא"; געב' בערך ה'ק'–ה'ק"ל; נפ' נאָך ה'קע"ג), איז געווען א למדן און אַריסטאָטעלישער פילאזאף וואס איז געווען טעטיג אין [[פראג\|פּראג]] אין שפּעטן 14טן און פריען 15טן יארהונדערט. ער ווערט אנגעזען דורך עטליכע געלערנטע ווי דער ערשטער אידישער אינטעלעקטואל אין מיטל אלטערליכן אשכנז וואס מען קען אים רופן א "פילאזאף" אָן איבערטרייבן.

	== ביאגראפיע און אקטיוויטעטן ==		== ביאגראפיע און אקטיוויטעטן ==
	~~רבי מנחם בן יעקב שלם האט געלעבט רוב~~ זיין ~~לעבן אין פּראג, וואו עס~~ זענען ~~ווארשיינליך פארפאסט געווארן זיינע ווערק~~. ער ~~איז~~ געווען א ~~מיטגליד פון~~ בית דין ~~אין פּראג,~~ צוזאמען מיט [[רבי יום טוב ליפמאן מילהויזן~~\|רבי יום טוב ליפּמאַן מיהלהויזן~~]] און [[רבי אביגדור קרא]].		די גענויע דאטומס פון זיין געבורט און פטירה זענען אומבאקאנט. אין יאר ה'קע"ג איז ער געווען א דיין אינעם פראגער בית דין צוזאמען מיט [[רבי יום טוב ליפמאן מילהויזן]] און [[רבי אביגדור קרא]]. מען נעמט אן אז זיינע איבערגעבליבענע ספרים האט ער פארפאסט אין פראג. עס איז דא א השערה אז ער איז אמאל געפארן קיין ירושלים און דעריבער האט ער זיך צוגעגעבן דעם נאמען "שלם"{{הערה\|1=Reiner 1984; Yuval 1989; Davis 1993}}, כאָטש עס איז מעגליך אַז ער האָט דאָס געירשנט פון זײן פאָטער, רבי יעקב{{הערה\|1=Žonca 2021; Visi 2023}}. אין א בריוו-אויסטויש וואס ער האט געהאט מיט [[רבי אברהם קלויזנער]] (דער בעל "מנהגים"), א וויכטיגער רב און פוסק אין וויען סוף 14טן יארהונדערט, ווערט ער אנגערופן "מנחם אגלער". דער נאמען "אגלער" קען ווייזן אז ער שטאמט פון אקוויליע (Aquileia, אין דייטש: אגלאר) אין צפון-מזרח איטאליע{{הערה\|קופפער 1973}}.

	ר' מנחם ~~האט קארעספּאנדירט מיט [[רבי אברהם קלויזנער]]~~, א פירנדער רבנישער אויטאריטעט פון דער נידער־עסטרייכישער שולע אין די לעצטע צענדליגער יארן פונעם פערצנטן יארהונדערט. ר' ~~אברהם האט געבעטן ר' מנחם'ען פאר שריפטליכע אינסטרוקציעס וועגן די~~ "~~טיפע סודות… וואס א מענטש דארף וויסן~~" ~~בנוגע די הויפּט פּרינציפּן פון ג־טליכער איינהייט~~. ~~ר' אברהמ'ס פראגע איז ארויסגעקומען פון זיין באגעגעניש מיט סתירה'דיגע סטעיטמענטס אין פארשידענע טעקסטן וועגן~~ דער ~~נאטור פון דער פאָרעם פון ג־ט וואס~~ איז ~~אנטפּלעקט געווארן~~ צו ~~נביאים~~. ~~ער האט ציטירט [[רב סעדיה גאון]]~~, ~~רמב"ם~~, ~~דעם מחבר פון~~ "~~שיר היחוד~~", ~~און [[רבי אברהם אבן עזרא]] (~~וואס האבן געהאלטן אז די זעאונגען זענען באשאפן און אומקערפּערליך) פונאיינזייט, און פון אנדער זייט די מער ליטעראלע און אנטראָפּאָמאָרפישע אינטערפּרעטאציעס פון רבי אלחנן בן יקר פון לאנדאן און [[רבי משה תקו]], צוויי אשכנזישע תלמידי חכמים פון דרייצנטן יארהונדערט{{הערה\|קופפר א, לדמותה התרבותית של יהדות אשכנז וחכמיה במאות הי״ד-הט״ו, תרביץ, 42, תשלג, ז' 134–135.}}.		ר' מנחם שלם און זיין חבר, ר' אביגדור קרא, האבן זיך גערופן איינער דעם צווייטן "מיין ברודער" אין זייערע כתבים. דער אויסדרוק ווייזט אויף א נאנטע באציאונג, אבער מען טאר דאס נישט נעמען כפשוטו: למעשה האבן זיי געהאט אנדערע טאטעס און עס איז נישטא קיין שום סיבה צו גלייבן אז זיי זענען געווען משפחה. פונדעסטוועגן, צוליב דעם טיטול, האבן געוויסע היינטיגע היסטאריקער אים בטעות גערופן "מנחם קרא", טראץ דעם וואס דער נאמען ווערט נישט געברענגט אין קיין שום פריערדיגער מקור.

	~~==פילאזאפישע מיינונגען און ווערק==~~		אין איינע פון זיינע שריפטן דערמאנט ר' מנחם חזיונות וואס ער האט בייגעוואוינט בשעת ער איז געזעצן אין תפיסה ביי די קריסטן. ליידער ווייסט מען נישט מער איבער דעם אינצידענט{{הערה\|זעט קופפער 1973}}.
	איינע פון ~~רבי~~ מנחם שלם'ס הויפּט ווערק איז א סופּערקאמענטאר (א פירוש אויף א פירוש) אויף [[משה נרבוני]]'ס פירוש אויף רמב"ם'ס [[מורה נבוכים]]. נרבוני'ס קאמענטאר איז ~~פארענדיגט געווארן~~ אין ~~סאָריאַ, שפּאניע אין 1362~~. ר' מנחם'ס שריפטן און הערות אויף כתבי־יד שפּיגלען אפּ די שטעלונגען און פּראקטיקן וואס זענען פארבונדן מיטן שטודירן דעם ~~"מורה נבוכים"~~.

	ער האט ~~געהאט א טיפן אינטערעס אין רמב~~"~~ם'ס פילאזאפיע, און זיין ארבעט גיט אונז~~ א ~~פארשטענדעניש~~ פון דער ~~ראלע פון~~ פילאזאפיע ~~אין שפּעט מיטל־עלטערליכן אשכנז'ישער קולטור. ער ווערט באטראכט~~ ווי איינער פון די הויפּט פיגורן וואס זענען געווען פארנומען מיטן פארשפּרייטן פילאזאפישע קענטעניס אין פופצנטן יארהונדערט אשכנז, ~~לויט~~ [[~~אפרים קופפער\|אפרים קופּפער~~]]'ס ~~ארטיקל וואס איז פּובליקירט געווארן אין 1972. אבער קופּפער~~'~~ס טעזיס איז ברייט אנגעצווייפלט~~ און ~~קריטיקירט געווארן~~.		==זיינע חיבורים און מחשבה==
			ר' מנחם שלם האט איבערגעלאזט פיר עיקר חיבורים: 1) "כתב הייחוד ודרך החיים" א פילאזאפישער זאמלונג וואס באהאנדלט קלאסישע טעמעס פון דער מיטל-אלטערליכער אידישער פילאזאפיע, ווי למשל שלימות השכל, נבואה, און הוכחות אויף מציאות הבורא און איבער [[השארת הנפש]]; 2) א סעריע הגהות אויף [[משה נרבוני]]'ס פירוש אויפן "[[מורה נבוכים]]" פונעם רמב"ם; 3) א בריוו צו ר' אברהם קלויזנער, רב פון וויען, איבער עניני פילאזאפיע און אמונה; און 4) א פראגמענט פון א ויכוח קעגן דער קריסטליכער גלויבן פונעם "דריי-אייניגקייט"{{הערה\|זעט קופפער 1973; תלמג' 1980; שמערוק 1981; פאר אנדערע, קלענערע חיבורים, זעט תלמג' 1983}}.

	~~ר' מנחם שלם~~ האט זיך פארנומען מיט א קאנצענטרירטן שטודירן פון פילאזאפישע טעקסטן סיי פון אידישן און סיי פון נישט-אידישן אריגין, איינשליסנדיג די ~~ווערק~~ פון ~~[[אריסטו]] און זיינע שפּעטערדיגע קאמענטאטארן. ער האט געלערנט~~ די ~~טעקסטן אין העברעאישע איבערזעצונגען~~ וואס ~~זענען פּראדוצירט געווארן צענדליגער יארן פריער, מערסטנס~~ אין ~~[[פּראווענצע\|פּראָווענס]]~~. ער האט ~~דיסקוטירט פילאזאפישע עקזעגעזע מיט אנדערע און געפּרואווט צו דעפינירן~~ די ~~באציאונג צווישן פילאזאפישער און וויסנשאפטלעכער קענטעניס פונאיינזייט, און~~ די ~~קענטעניס וואס איז באקומען דורך אידישע מסורה, איינשליסנדיג~~ די ~~מיסטישע און סודות'דיגע מסורה באקאנט אלס קבלה,~~ פון ~~אנדער זייט. ער איז אויך געווען אינטערעסירט אין פארשפּרייטן פילאזאפישע קענטעניס~~ צו ~~זיינע צייטלער. ער האט אפילו געשריבן טעקסטן וואס זענען געווידמעט~~ צו ~~דעטאלירטע ערקלערונג~~ פון ~~פילאזאפישע מאטיוון~~ און ~~צו אויספארשן די באציאונג צווישן אריסטאָטעלישער פילאזאפיע און טראדיציאנעלער אידישער רעליגיעזער פּראקטיק~~.		פיל פון זיין מחשבה האט זיך געדרייט ארום די כוחות פון די כוכבים ומזלות וואס מישן זיך אריין אין דער וועלט ("עולם השפל"). מצד אחד האט ר' מנחם געהאלטן אז די באוועגונג פון די הימלישע קערפערס שאפן השפעות אויף א מעכאנישן וועג; מצד שני האט ער געגלייבט אז די "רוחות" פון די כוכבים האבן א סימפאטיע צו מענטשן, ספעציעל צו פילאזאפן, און זיי ווארענען זיי פון סכנות דורך חלומות און מראות{{הערה\|1=Visi 2009}}.

	~~זיינע מוסטערן פון פילאזאפישן שטודיום זענען געווען באאיינפלוסט דורך די סודות~~'~~דיגע איבערגעבונג פון מיסטישע טעקסטן~~, ~~ווי אויך דורך די אקומולאטיווע~~, ~~גלאָס-אריענטירטע מעטאדן~~ פון ~~הלכה'דיגן שטודיום~~. ~~ענליך צו זייער טראדיציאנעלן צוגאנג צו אויטאריטעטיווע טעקסטן פון אידישן רעליגיעזן געזעץ~~, ~~האבן אשכנז~~'~~ישע געלערנטע וואס זענען געווען אינטערעסירט אין פילאזאפישן שטודיום קאנצענטרירט אויף~~ א ~~קליין צאל פון קאַנאָנישע טעקסטן~~ וואס ~~זענען פּראדוצירט געוואָרן~~ דורך ~~אנערקענטע אויטאריטעטן ווי רמב"ם און זיינע שפּעטערדיגע מפרשים, און האבן פארשפּרייט~~ די ~~טעקסטן צוזאמען מיט קאָמענטאַרן וואס ערקלערן און בארייכערן זייער אינהאלט~~.		ר' מנחם האט געגלייבט אז א דביקות פונעם מענטשליכן שכל אינעם "שכל הפועל" (Active Intellect) איז מעגליך, און אז אזא דביקות, איינמאל עס קומט צושטאנד, שיצט דעם מענטש פון שעדליכע השפעות פון די מזלות. אזוי ארום, דורך יאגן זיך נאך שכליות'דיגע שלימות, קען א מענטש זיך ראטעווען פונעם גורל וואס איז באשטימט געווארן דורך די הימלישע באוועגונגען. גייענדיג אין די פוס-טריט פון דער רמב"ם-טראדיציע, האט שלם געטענה'ט אז דאס לערנען ספרי פילאזאפיע קען ברענגען דעם מענטש צו דער אויסלייזנדער שלימות השכל; פון דער אנדערער זייט, אנדערש ווי זיינע חברים ר' יו"ט מילהויזן און ר' אביגדור קרא, האט ער געהאלטן אז לימוד הקבלה איז גארנישט ווערט (עפ"ל). ר' מנחם האט אויך געטענה'ט אז "משיח (בן יוסף?)" און "אליהו הנביא", וואס ווערן דערמאנט אין די מקורות אלס פארגייער פונעם משיח, האבן "אלעגארישע" (משל-ארטיגע) באדייטן: דער ערשטער (משיח) איז א משל אויף דעם אויסלייזנדן דביקות פונעם מענטשליכן שכל אינעם שכל הפועל, און דער צווייטער (אליהו) איז א רמז אויף דער גייסטיגער-שכליות'דיגער אנטוויקלונג וואס קומט פאר דעם{{הערה\|1=Visi 2011}}.

	~~ער האט באוויזן וויכטיגע מאטיוון וואס קומען ווידער ארויף~~ אין זיינע שריפטן. אין איינע פון זיינע הגהות אויף דעם "מורה נבוכים" האט ער אויך אנגעוויזן אויף א באזונדערן מאמר וואס ער האט געשריבן וועגן השגחה פרטית.

	~~==קאנטעקסט אין אַשכּנזישער קולטור==~~
	די ~~רבנישע קולטור אין בעהמען האט אנגעהויבן צו פאלן פון מיטעלן דרייצנטן יארהונדערט ווייטער. אבער א קליינע גרופּע~~ פון ~~אידישע לייענער און געלערנטע וואס זענען געווען אינטערעסירט אין אריסטאָטעלישער פילאזאפיע, בפארט דורך~~ דער ~~מיטלונג פון~~ רמב"ם, ~~איז אנטשטאנען אין פּראג ארום~~ דער ~~ווענדונג~~ פון ~~פופצנטן יארהונדערט.~~

	~~אין אלגעמיין~~, ~~האבן מיטל־עלטערליכע אשכנזישע אידן מערסטנס געפעלט צוטריט צו פילאזאפישע שריפטן~~ ווי דער "מורה נבוכים", אדער זענען זיי געווען אומאינטערעסירט. פילאזאפיע איז אפט מאל אנגעזען געווארן אלס א געפאר פאר אידישער רעליגיעזקייט.

	~~טראץ דעם כללית'דיגן קאנטעקסט, זענען~~ ר' מנחם'ס קאלעגן אינעם פּראגער בית דין אויך געווען פארנומען מיט אינטעלעקטועלע אונטערנעמונגען וואס האבן אנגערירט פילאזאפיע. ר' יום טוב ליפּמאן מילהויזן~~, א מיטגליד פונעם זעלבן בית דין ווי ר' מנחם שלם~~ און ר' אביגדור קרא, האט ~~אויך שטודירט רמב~~"~~ם'דיגע פילאזאפישע טעקסטן~~. מילהויזן האט אונטערגעשטראכן די וויכטיגקייט פון דאקטרינע אין אידישקייט. מילהויזן האט געשריבן א פירוש אויף קבלה וואס איז געווען א רעאקציע צו ר' מנחם ~~שלם, מיטן נאמען~~ "~~קודש הילולים~~", ~~געשריבן~~ אין ~~פארעם פון א לאנגן בריוו געשריבן צו ר' מנחם. ר' אביגדור האט געשריבן א ווערק מיטן נאמען~~ "~~אבן ספיר~~" ~~וואס האט געפּרואווט צו פארגלייכן סתירות צווישן קבלה~~ און ~~פילאזאפיע. ר' אביגדור האט אויך געשריבן~~ א ~~פּיוט~~ אויף ~~די דרייצן עיקרי אמונה~~.

	==איבערגעבונג און אפּקלייב פון זיינע ווערק==		==איבערגעבונג און אפּקלייב פון זיינע ווערק==

תנא קמא: בס"ד

2025-05-08T23:09:39Z

בס"ד

נייער בלאַט

'''רבי מנחם בן יעקב שלם''', באקאנט אויך ווי '''רבי מנחם אגלער''', איז געווען א אידישער למדן און פילאזאף וואס איז געווען טעטיג אין פּראג אין אנהייב פופצנטן יארהונדערט, ארום יאר ה' קע"ג (1413). ער ווערט אנגעזען דורך עטליכע געלערנטע ווי דער ערשטער אידישער אינטעלעקטואל אין מיטל אלטערליכן אשכנז וואס מען קען אים רופן א "פילאזאף" אָן איבערטרייבן.

== ביאגראפיע און אקטיוויטעטן ==
רבי מנחם בן יעקב שלם האט געלעבט רוב זיין לעבן אין פּראג, וואו עס זענען ווארשיינליך פארפאסט געווארן זיינע ווערק. ער איז געווען א מיטגליד פון בית דין אין פּראג, צוזאמען מיט [[רבי יום טוב ליפמאן מילהויזן|רבי יום טוב ליפּמאַן מיהלהויזן]] און [[רבי אביגדור קרא]].

ר' מנחם האט קארעספּאנדירט מיט [[רבי אברהם קלויזנער]], א פירנדער רבנישער אויטאריטעט פון דער נידער־עסטרייכישער שולע אין די לעצטע צענדליגער יארן פונעם פערצנטן יארהונדערט. ר' אברהם האט געבעטן ר' מנחם'ען פאר שריפטליכע אינסטרוקציעס וועגן די "טיפע סודות… וואס א מענטש דארף וויסן" בנוגע די הויפּט פּרינציפּן פון ג־טליכער איינהייט. ר' אברהמ'ס פראגע איז ארויסגעקומען פון זיין באגעגעניש מיט סתירה'דיגע סטעיטמענטס אין פארשידענע טעקסטן וועגן דער נאטור פון דער פאָרעם פון ג־ט וואס איז אנטפּלעקט געווארן צו נביאים. ער האט ציטירט [[רב סעדיה גאון]], רמב"ם, דעם מחבר פון "שיר היחוד", און [[רבי אברהם אבן עזרא]] (וואס האבן געהאלטן אז די זעאונגען זענען באשאפן און אומקערפּערליך) פונאיינזייט, און פון אנדער זייט די מער ליטעראלע און אנטראָפּאָמאָרפישע אינטערפּרעטאציעס פון רבי אלחנן בן יקר פון לאנדאן און [[רבי משה תקו]], צוויי אשכנזישע תלמידי חכמים פון דרייצנטן יארהונדערט{{הערה|קופפר א, לדמותה התרבותית של יהדות אשכנז וחכמיה במאות הי״ד-הט״ו, תרביץ, 42, תשלג, ז' 134–135.}}.

==פילאזאפישע מיינונגען און ווערק==
איינע פון רבי מנחם שלם'ס הויפּט ווערק איז א סופּערקאמענטאר (א פירוש אויף א פירוש) אויף [[משה נרבוני]]'ס פירוש אויף רמב"ם'ס [[מורה נבוכים]]. נרבוני'ס קאמענטאר איז פארענדיגט געווארן אין סאָריאַ, שפּאניע אין 1362. ר' מנחם'ס שריפטן און הערות אויף כתבי־יד שפּיגלען אפּ די שטעלונגען און פּראקטיקן וואס זענען פארבונדן מיטן שטודירן דעם "מורה נבוכים".

ער האט געהאט א טיפן אינטערעס אין רמב"ם'ס פילאזאפיע, און זיין ארבעט גיט אונז א פארשטענדעניש פון דער ראלע פון פילאזאפיע אין שפּעט מיטל־עלטערליכן אשכנז'ישער קולטור. ער ווערט באטראכט ווי איינער פון די הויפּט פיגורן וואס זענען געווען פארנומען מיטן פארשפּרייטן פילאזאפישע קענטעניס אין פופצנטן יארהונדערט אשכנז, לויט [[אפרים קופפער|אפרים קופּפער]]'ס ארטיקל וואס איז פּובליקירט געווארן אין 1972. אבער קופּפער'ס טעזיס איז ברייט אנגעצווייפלט און קריטיקירט געווארן.

ר' מנחם שלם האט זיך פארנומען מיט א קאנצענטרירטן שטודירן פון פילאזאפישע טעקסטן סיי פון אידישן און סיי פון נישט-אידישן אריגין, איינשליסנדיג די ווערק פון [[אריסטו]] און זיינע שפּעטערדיגע קאמענטאטארן. ער האט געלערנט די טעקסטן אין העברעאישע איבערזעצונגען וואס זענען פּראדוצירט געווארן צענדליגער יארן פריער, מערסטנס אין [[פּראווענצע|פּראָווענס]]. ער האט דיסקוטירט פילאזאפישע עקזעגעזע מיט אנדערע און געפּרואווט צו דעפינירן די באציאונג צווישן פילאזאפישער און וויסנשאפטלעכער קענטעניס פונאיינזייט, און די קענטעניס וואס איז באקומען דורך אידישע מסורה, איינשליסנדיג די מיסטישע און סודות'דיגע מסורה באקאנט אלס קבלה, פון אנדער זייט. ער איז אויך געווען אינטערעסירט אין פארשפּרייטן פילאזאפישע קענטעניס צו זיינע צייטלער. ער האט אפילו געשריבן טעקסטן וואס זענען געווידמעט צו דעטאלירטע ערקלערונג פון פילאזאפישע מאטיוון און צו אויספארשן די באציאונג צווישן אריסטאָטעלישער פילאזאפיע און טראדיציאנעלער אידישער רעליגיעזער פּראקטיק.

זיינע מוסטערן פון פילאזאפישן שטודיום זענען געווען באאיינפלוסט דורך די סודות'דיגע איבערגעבונג פון מיסטישע טעקסטן, ווי אויך דורך די אקומולאטיווע, גלאָס-אריענטירטע מעטאדן פון הלכה'דיגן שטודיום. ענליך צו זייער טראדיציאנעלן צוגאנג צו אויטאריטעטיווע טעקסטן פון אידישן רעליגיעזן געזעץ, האבן אשכנז'ישע געלערנטע וואס זענען געווען אינטערעסירט אין פילאזאפישן שטודיום קאנצענטרירט אויף א קליין צאל פון קאַנאָנישע טעקסטן וואס זענען פּראדוצירט געוואָרן דורך אנערקענטע אויטאריטעטן ווי רמב"ם און זיינע שפּעטערדיגע מפרשים, און האבן פארשפּרייט די טעקסטן צוזאמען מיט קאָמענטאַרן וואס ערקלערן און בארייכערן זייער אינהאלט.

ער האט באוויזן וויכטיגע מאטיוון וואס קומען ווידער ארויף אין זיינע שריפטן. אין איינע פון זיינע הגהות אויף דעם "מורה נבוכים" האט ער אויך אנגעוויזן אויף א באזונדערן מאמר וואס ער האט געשריבן וועגן השגחה פרטית.

==קאנטעקסט אין אַשכּנזישער קולטור==
די רבנישע קולטור אין בעהמען האט אנגעהויבן צו פאלן פון מיטעלן דרייצנטן יארהונדערט ווייטער. אבער א קליינע גרופּע פון אידישע לייענער און געלערנטע וואס זענען געווען אינטערעסירט אין אריסטאָטעלישער פילאזאפיע, בפארט דורך דער מיטלונג פון רמב"ם, איז אנטשטאנען אין פּראג ארום דער ווענדונג פון פופצנטן יארהונדערט.

אין אלגעמיין, האבן מיטל־עלטערליכע אשכנזישע אידן מערסטנס געפעלט צוטריט צו פילאזאפישע שריפטן ווי דער "מורה נבוכים", אדער זענען זיי געווען אומאינטערעסירט. פילאזאפיע איז אפט מאל אנגעזען געווארן אלס א געפאר פאר אידישער רעליגיעזקייט.

טראץ דעם כללית'דיגן קאנטעקסט, זענען ר' מנחם'ס קאלעגן אינעם פּראגער בית דין אויך געווען פארנומען מיט אינטעלעקטועלע אונטערנעמונגען וואס האבן אנגערירט פילאזאפיע. ר' יום טוב ליפּמאן מילהויזן, א מיטגליד פונעם זעלבן בית דין ווי ר' מנחם שלם און ר' אביגדור קרא, האט אויך שטודירט רמב"ם'דיגע פילאזאפישע טעקסטן. מילהויזן האט אונטערגעשטראכן די וויכטיגקייט פון דאקטרינע אין אידישקייט. מילהויזן האט געשריבן א פירוש אויף קבלה וואס איז געווען א רעאקציע צו ר' מנחם שלם, מיטן נאמען "קודש הילולים", געשריבן אין פארעם פון א לאנגן בריוו געשריבן צו ר' מנחם. ר' אביגדור האט געשריבן א ווערק מיטן נאמען "אבן ספיר" וואס האט געפּרואווט צו פארגלייכן סתירות צווישן קבלה און פילאזאפיע. ר' אביגדור האט אויך געשריבן א פּיוט אויף די דרייצן עיקרי אמונה.

==איבערגעבונג און אפּקלייב פון זיינע ווערק==
די איבערלעבענע כתבי־יד פון ר' מנחם שלם'ס ווערק זענען רעלאטיוו ווייניג באמערקט געווארן ביז לעצטנס. צוויי כתבי־יד וואס אנטהאלטן א גרויסן טייל פון ר' מנחם'ס ווערק, נעמליך א זאמלונג פון פארשידענע פילאזאפישע טעקסטן (אוניווערזיטעט פון אקספארד, [[באדלעיאן ביבליאטעק]], MS Opp. 585) און א קאפּיע פון נרבוני'ס קאמענטאר אויפן "מורה נבוכים" מיט הגהות פון ר' מנחם (אוניווערזיטעט פון אקספארד, באדלעיאן ביבליאטעק, MS Opp. 573), זענען געשריבן געווארן דורך דעם זעלבן שרייבער, ירוחם בן שלמה פישל. דער כתב־יד MS Oxford, Bodleian Library, Opp. 585 איז אפּגעשריבן געווארן צווישן 1465 און 1467 אין די שטעטלעך יאראסלאוו (Jarosław) און סאנדאמיערז (Sandomierz). אויסער נרבוני'ס קאמענטאר מיט ר' מנחם'ס הגהות, אנטהאלט עס אויך ר' מנחם'ס הגהות אויף [[אל-גאזאלי]]'ס "כונות הפילוסופים" (مقاصد الفلاسفة), א טעקסט וואס איז געווארן פּאפּולער צווישן אידישע געלערנטע אינעם פערצנטן יארהונדערט אלס א גוטע זאמלונג פון פארשידענע פילאזאפישע מיינונגען.

צוויי טעקסטן איבערגעזעצט אויף רוטעניש פון העברעיש, נעמליך יוהאנעס דע סאַקראָבאָסקאָ'ס "De sphaera" און רמב"ם'ס "מאמר ההגיון", זענען איינגעשלאסן אין ר' יהודה בן יעקב'ס כתב־יד וואס אנטהאלט ר' מנחם'ס הגהות אויף נרבוני. אל-גאזאלי'ס "כונות הפילוסופים", וואס איז אויך טיילווייז איבערגעזעצט געווארן אויף רוטעניש פון העברעאיש מיטן נאמען "די בוך גערופן לאגיק" (Logika of the Judaizers), געפינט זיך אין ירוחם בן שלמה'ס אקספארד כתב־יד מיט ר' מנחם'ס קאמענטארן. לויט משה טויבע, האט דער סלאווישער איבערזעצער פון דער "לאגיק" ווארשיינליך גענוצט א "זייער נאנטן אור-עלטערן" פון דעם אקספארד כתב־יד אלס זיין מאדעל. דער איבערזעצער איז געווען א געלערנטער איד מיט אן אימפּאזאנטער קענטעניס פון מיטל־עלטערליכער פילאזאפיע, וועלכער האט אפט צוגעלייגט ערקלערונגען אין זיין איבערזעצונג.

בשעת דער אינטערעס אינעם שטודירן דעם "מורה נבוכים", באגלייט מיט סודות'דיגע קאָמענטאַרן און אנדערע פילאזאפישע טעקסטן, איז געווען טעטיג אין די געגנטן מזרח פון פּראג, אין קליין פּוילן, במהלך פופצנטן יארהונדערט, לויט די איבערלעבענע כתבי־יד, איז אויך דא באווייז אז זיין איינפלוס אויף דער "הויפּטשטראם" אשכנזישער קולטור איז געווען פיל מער באַגרענעצט ווי קופּפער האט פארגעשלאגן.

==ביבליאגראפיע==
*אפרים קופפר, "לדמותה התרבותית של יהודות אשכנז וחכמיה במאות הי״ד-הט״ו", תרביץ מב (תשל"ב-תשל״ג), עמ' 147-113.
*הרב יהודה זייבלד, "[https://imhm.blogspot.com/2022/03/blog-post.html פירוש יוסף המשכיל למורה נבוכים – חוג קראי של לומדי מורה נבוכים ומפרשיו בביזנטיון]", גילוי מילתא בעלמא, מאי 5, 2022
*Milan Žonca, "[https://publications.cuni.cz/bitstream/handle/20.500.14178/1844/169694653139751.pdf Menaḥem ben Jacob Shalem and the Study of Philosophy in Late Medieval Prague]", ''Studying the Arts in Late Medieval Bohemia: Production, Reception and Transmission of Knowledge'', ed. by Ota Pavlíček, Turnhout, 2021 (Studia Artistarum, 48), p. 27–47

[[en:Menahem ben Jacob Shalem]]