מאטערסדארף - ווערסיע היסטאריע

תנא קמא: /* ביבליאגראפיע */

2025-11-10T03:12:02Z

ביבליאגראפיע

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 03:12, 10 נאוועמבער 2025
שורה 80:		שורה 80:
	==ביבליאגראפיע==		==ביבליאגראפיע==
	*{{היברובוקס\|יקותיאל יהודה גרינוואלד\|מצבת קודש\|7057\|מקום הוצאה=ניו יארק\|שנת הוצאה=תשי"ב}}		*{{היברובוקס\|יקותיאל יהודה גרינוואלד\|מצבת קודש\|7057\|מקום הוצאה=ניו יארק\|שנת הוצאה=תשי"ב}}
			*{{אוצר החכמה\|משה גולדשטיין\|מאמר שבע קהילות\|168148\|page=9\|שנת הוצאה=תשט"ו\|עמ=9–26}}
	*ר' יואל בונם טויסיג, '''מנהגי הקהילות''', תשס"ה		*ר' יואל בונם טויסיג, '''מנהגי הקהילות''', תשס"ה
	*שלמה שפיצר, '''קהילות אוסטריה''', תשע"ו		*שלמה שפיצר, '''קהילות אוסטריה''', תשע"ו

תנא קמא אין 00:29, 5 מאי 2025

2025-05-05T00:29:05Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 00:29, 5 מאי 2025
שורה 82:		שורה 82:
	*ר' יואל בונם טויסיג, '''מנהגי הקהילות''', תשס"ה		*ר' יואל בונם טויסיג, '''מנהגי הקהילות''', תשס"ה
	*שלמה שפיצר, '''קהילות אוסטריה''', תשע"ו		*שלמה שפיצר, '''קהילות אוסטריה''', תשע"ו
			*יצחק נחמן שטראה, '''קרית סופרים''': קטעים מפנקסי קהילת עתיקת היומין מאטערסדארף, תשע”ד
	<div class="mw-content-ltr">		<div class="mw-content-ltr">
	*Mayer-Benedek~~, A~~. (2017). ''[http://www.70haus.at/buch/juden/juden.pdf Jüdisches Mattersburg Leben und Vertreibung jüdischer Mitbürger]''.		*Anna Mayer-Benedek. (2017). ''[http://www.70haus.at/buch/juden/juden.pdf Jüdisches Mattersburg Leben und Vertreibung jüdischer Mitbürger]''.
	*Carole Garbuny Vogel, [https://carolegvogel.com/magazine-articles/constructing-a-town-wide-genealogy-jewish-mattersdorf-hungary-1698-1939/ Constructing a Town-Wide Genealogy: Jewish Mattersdorf, Hungary, 1698–1939]. ''Avotaynu'', April 1, 2007		*Carole Garbuny Vogel, [https://carolegvogel.com/magazine-articles/constructing-a-town-wide-genealogy-jewish-mattersdorf-hungary-1698-1939/ Constructing a Town-Wide Genealogy: Jewish Mattersdorf, Hungary, 1698–1939]. ''Avotaynu'', April 1, 2007
	</div>		</div>

תנא קמא אין 00:08, 5 מאי 2025

2025-05-05T00:08:44Z

זעט די חילוקים

תנא קמא: תנא קמא האט אריבערגעפירט בלאט דרעפט:מאטערסדארף צו מאטערסדארף אן לאזן א ווייטערפירונג

2025-04-21T23:39:09Z

תנא קמא האט אריבערגעפירט בלאט דרעפט:מאטערסדארף צו מאטערסדארף אן לאזן א ווייטערפירונג

→ עלטערע ווערסיע

רעוויזיע פון 23:39, 21 אפריל 2025

תנא קמא אין 23:38, 21 אפריל 2025

2025-04-21T23:38:56Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 23:38, 21 אפריל 2025
שורה 12:		שורה 12:
	מאטערסדארף איז געווען איינע פון די [[שבע קהילות]] אין בורגנלאנד, וואס זענען געווען בארימט פאר זייער פרומקייט און די בארימטע רבנים וואס זיי האָבן פּראדוצירט. די שטאט איז טראדיציאנעל געווען צעטיילט אין צוויי דיסטריקטן: Izraelita-Nagymarton ("אידישע נאדימארטאָן") און Keresztény Nagymarton ("קריסטליכע נאדימארטאָן").		מאטערסדארף איז געווען איינע פון די [[שבע קהילות]] אין בורגנלאנד, וואס זענען געווען בארימט פאר זייער פרומקייט און די בארימטע רבנים וואס זיי האָבן פּראדוצירט. די שטאט איז טראדיציאנעל געווען צעטיילט אין צוויי דיסטריקטן: Izraelita-Nagymarton ("אידישע נאדימארטאָן") און Keresztény Nagymarton ("קריסטליכע נאדימארטאָן").

	די אידישע גענגט איז געווען אַן [[אויטאנאמיע\|אויטאָנאָמע]] [[פאליטישע געמיינדען\|אַדמיניסטראַטיווע איינהייט]] פון 1694 ביז 1902, מיט אייגענע אדמיניסטראציע, געריכט, פאליציי און פייערלעשער. די אידישע פייערלעשער בריגאדע איז געווען זייער עפעקטיוו און האט אפט געגעבן הילף אפילו אין די שכנותדיגע דערפער. ביז 1902 איז די אידישע געגנט געווען א באזונדערע אדמיניסטראטיווע איינהייט{{הערה\|מאיר דויטש, [https://pitputim.me/2015/08/31/on-the-history-of-mattersdorf/ On the history of Mattersdorf] – pitputim}}.		די אידישע גענגט איז געווען אַן [[אויטאנאמיע\|אויטאָנאָמע]] [[פאליטישע געמיינדען\|אַדמיניסטראַטיווע איינהייט]] פון 1694 ביז 1902, מיט אייגענע אדמיניסטראציע, געריכט, פאליציי און פייערלעשער. די אידישע פייערלעשער בריגאדע איז געווען זייער עפעקטיוו און האט אפט געגעבן הילף אפילו אין די שכנותדיגע דערפער. ביז 1902 איז די אידישע געגנט געווען א באזונדערע אדמיניסטראטיווע איינהייט{{הערה\|שם=פטפט\|מאיר דויטש, [https://pitputim.me/2015/08/31/on-the-history-of-mattersdorf/ On the history of Mattersdorf] – pitputim}}.

	===פריע יארן און אונטער דער עסטערהאזי הערשאפט===		===פריע יארן און אונטער דער עסטערהאזי הערשאפט===
	אידן זענען געגלייבט זיך צו האבן באזעצט אין מאטערסדארף שוין בערך אין יאר 800 (ד'תק"ס) אדער 1222 (ד'תתקפ"ב). א פּלאטע אויף דער וואנט פון שול זאל האבן געוויזן אז עס איז געבויט געווארן אין 1354 (ה'קי"ד){{הערה\|שם=יודאיקע\|{{יודאיקה\|Yehouda Marton\|Mattersdorf\|לינק=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/mattersdorf}}\|כיוון=שמאל}}. לויט א לעגענדע, האבן זעקס ברידער, וועלכע זענען אנטלאפן פון שפּאניע אינעם 14טן אדער 15טן יארהונדערט, געגרינדעט די אידישע קהילה פון מאטערסדארף, און זיך שפּעטער גערופן מיטן נאמען שישא (פון ששה){{הערה\|[https://www.centropa.org/en/biography/lilli-tauber#My%20family%20background Lilli Tauber], Centropa}}. אלנפאלס, אידן האבן שוין געוואוינט דארט איידער די טערקן האבן איבערגענומען די געגנט אין 1526 (רפ"ז), ווען מאטערסדארף האט אריינגענומען פילע פליטים פון [[שאפראן\|שאָפּראָן]]. אין שכ"ט האבן געוואוינט דארט 67 אידן אין 11 הייזער{{הערה\|שם=יודאיקע}}.		אידן זענען געגלייבט זיך צו האבן באזעצט אין מאטערסדארף שוין בערך אין יאר 800 (ד'תק"ס) אדער 1222 (ד'תתקפ"ב). א פּלאטע אויף דער וואנט פון שול זאל האבן געוויזן אז עס איז געבויט געווארן אין 1354 (ה'קי"ד){{הערה\|שם=יודאיקע\|{{יודאיקה\|Yehouda Marton\|Mattersdorf\|לינק=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/mattersdorf}}\|כיוון=שמאל}}. לויט א לעגענדע, האבן זעקס ברידער, וועלכע זענען אנטלאפן פון שפּאניע אינעם 14טן אדער 15טן יארהונדערט, געגרינדעט די אידישע קהילה פון מאטערסדארף, און זיך שפּעטער גערופן מיטן נאמען שישא (פון ששה){{הערה\|[https://www.centropa.org/en/biography/lilli-tauber#My%20family%20background Lilli Tauber], Centropa\|כיוון=שמאל}}. אלנפאלס, אידן האבן שוין געוואוינט דארט איידער די טערקן האבן איבערגענומען די געגנט אין 1526 (רפ"ז), ווען מאטערסדארף האט אריינגענומען פילע פליטים פון [[שאפראן\|שאָפּראָן]]. אין שכ"ט האבן געוואוינט דארט 67 אידן אין 11 הייזער{{הערה\|שם=יודאיקע}}.

	<!-- די שטאט איז געווען אויפן וועג פון דער טערקישער אינוואזיע פון וויען און איז עטליכע מאל אויסגעפּלינדערט געווארן דורך די טערקן צווישן 1544 און 1671. -->אין 1622 (שפ"ב) איז די קהילה געקומען אונטער דער שוץ פון דער עסטערהאַזי פאמיליע, אונגארישע אדעל וואס זענען געווען געטריי צום עסטרייכישן האפסבורג מלוכה.		<!-- די שטאט איז געווען אויפן וועג פון דער טערקישער אינוואזיע פון וויען און איז עטליכע מאל אויסגעפּלינדערט געווארן דורך די טערקן צווישן 1544 און 1671. -->אין 1622 (שפ"ב) איז די קהילה געקומען אונטער דער שוץ פון דער עסטערהאַזי פאמיליע, אונגארישע אדעל וואס זענען געווען געטריי צום עסטרייכישן האפסבורג מלוכה.
שורה 22:		שורה 22:

	===יאר ת"ק ביזן חורבן===		===יאר ת"ק ביזן חורבן===
	אין תק"ד (1744) האבן דארט געוואוינט בערך 352 אידן אין 30 הייזער{{הערה\|שם=יודאיקע}}. זיי האבן זיך פארנומען מיט 45% האנדל, 23% האנטווערק, 21% סערוויסן, און 13% בילדונגס פאכן (שרייבער, לערער){{הערה\|Mayer-Benedek, A. (2017). ''[http://www.70haus.at/buch/juden/juden.pdf Jüdisches Mattersburg Leben und Vertreibung jüdischer Mitbürger]''.}}.		אין תק"ד (1744) האבן דארט געוואוינט בערך 352 אידן אין 30 הייזער{{הערה\|שם=יודאיקע\|כיוון=שמאל}}. זיי האבן זיך פארנומען מיט 45% האנדל, 23% האנטווערק, 21% סערוויסן, און 13% בילדונגס פאכן (שרייבער, לערער){{הערה\|Mayer-Benedek, A. (2017). ''[http://www.70haus.at/buch/juden/juden.pdf Jüdisches Mattersburg Leben und Vertreibung jüdischer Mitbürger]''.\|כיוון=שמאל}}.
	אין תק"ל זענען געווען רעגיסטרירט 179 אידישע משפחות; אין תקמ"ה זענען געווען בערך 767 מענטשן אין 43 הייזער. די אידן האבן געדארפט צאלן צינזן צו די שטעט שאפּראן און [[וויענער ניישטאדט\|וויענער ניישטאַדט]] פארן רעכט צו האנדלען אין זייערע גרעניצן{{הערה\|שם=יודאיקע}}.		אין תק"ל זענען געווען רעגיסטרירט 179 אידישע משפחות; אין תקמ"ה זענען געווען בערך 767 מענטשן אין 43 הייזער. די אידן האבן געדארפט צאלן צינזן צו די שטעט שאפּראן און [[וויענער ניישטאדט\|וויענער ניישטאַדט]] פארן רעכט צו האנדלען אין זייערע גרעניצן{{הערה\|שם=יודאיקע}}.

שורה 34:		שורה 34:
	[[טעקע:Mattersburg - Jüdischer Friedhof (03).jpg\|קליין\|מאפּע פון אידישן קווארטאל און בית-עולם אין מאטערסדארף. די וואולקע טייך איז געווען דער גרעניץ פונעם קווארטאל.]]		[[טעקע:Mattersburg - Jüdischer Friedhof (03).jpg\|קליין\|מאפּע פון אידישן קווארטאל און בית-עולם אין מאטערסדארף. די וואולקע טייך איז געווען דער גרעניץ פונעם קווארטאל.]]
	די הונדערטער-יאריגע אויטאנאמיע האט געשאפן א שטארקע קהל'ישע רעגירונג, וואס האט רעגולירט נישט נאר רעליגיעזע ענינים, נאר אויך עקאנאמישע און געזעלשאפטליכע ענינים. אין תס"ח איז אין מאטערסדארף פארגעקומען אַן אינטערעסאנטע דין תורה איבער א בחור יעקב, דער זון פון משה, א רייכער בירגער, וועלכער האט אלס אינגער בחור איבערגעגעבן א רינגל ("פינגרל") פאר א מיידל, און פאר א וויץ זיך אנגערופן "הרי את מקודשת לי". די פאל איז געשיקט געווארן צו רבי דוד אופנהיים, רב פון פּראג{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי דוד אופנהיים\|נשאל דוד\|1697\|page=686\|שנת הוצאה=תשל"ב\|מהדורה=רעדאגירט דורך יצחק דוב פעלד\|עמ=קיד–קיט\|אורח חיים סי' כג}}}}.		די הונדערטער-יאריגע אויטאנאמיע האט געשאפן א שטארקע קהל'ישע רעגירונג, וואס האט רעגולירט נישט נאר רעליגיעזע ענינים, נאר אויך עקאנאמישע און געזעלשאפטליכע ענינים. אין תס"ח איז אין מאטערסדארף פארגעקומען אַן אינטערעסאנטע דין תורה איבער א בחור יעקב, דער זון פון משה, א רייכער בירגער, וועלכער האט אלס אינגער בחור איבערגעגעבן א רינגל ("פינגרל") פאר א מיידל, און פאר א וויץ זיך אנגערופן "הרי את מקודשת לי". די פאל איז געשיקט געווארן צו רבי דוד אופנהיים, רב פון פּראג{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי דוד אופנהיים\|נשאל דוד\|1697\|page=686\|שנת הוצאה=תשל"ב\|מהדורה=רעדאגירט דורך יצחק דוב פעלד\|עמ=קיד–קיט\|אורח חיים סי' כג}}}}.
	די מאטערסדארפער ישיבה איז געווען בארימט און געצויגן תלמידים פון גאנץ אייראפּע.
			די מאטערסדארפער ישיבה איז געווען בארימט און געצויגן תלמידים פון גאנץ אייראפּע, צווישן זיי [[רבי שמחה בונם פון פשיסחא]], וועלכער האט געלערנט אין מאטערסדארף ביי רבי ירמיה. דעם ערשטן חדר־בנין איז געבויט געווארן אין 1883; אנהייב האט מען געלערנט אין שול און אין פּריוואטע הייזער{{הערה\|שם=פטפט}}.

	מאטערסדארף האט געהאט אירע אייגנארטיגע מנהגים. אין טאג פון א ברית איז מען אויפגעשטאנען פריער, און די מוהל, סנדק, און אבי הבן האבן אנגעטון א קיטל צום ברית{{הערה\|שמואל בדורו, געברענגט אין א [https://www.divreitorahofvien.com/uploads/4/6/2/7/462798/הליכות_ושיחות_קודש_פרשת_ויצא_תשעה_(1).#page=7pdf שמועס פון וויענער רב, ג' ויצא תשע"ה], מיט א טעם פון רבי ישכר דוב פון בעלזא.}}. רבי שמעון סופר דרוקט זיך אויס אז "אלע מנהגי ק"ק מאטערסדארף זענען לויט ותיקין קדושי עליונים הגאון בעל פנים מאירות, והגאון המקובל איש אלקים מורינו רבי גרשון חיות זצ"ל, והגאון המקובל האלקי מורינו רבי ליב בן הגאון רבי שמואל חיים ישעי' זצ"ל, והגאון הקדוש המקובל מורינו רבי בער חסיד זצ"ל, בנו של הגאון מוהר"ש חסיד בעל המחבר ספר תוספות חדשים על גליון המשניות, ואאמ"ו מאור הגולה זצ"ל זכותם יגן עלינו"{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי שמעון סופר\|מכתב סופר\|1039\|page=175\|באנד=ב\|לינק טעקסט=יו"ד סי' כח}}, אין א בריוו צו [[רבי יהודה לייב אייגער]]}}.		מאטערסדארף האט געהאט אירע אייגנארטיגע מנהגים. אין טאג פון א ברית איז מען אויפגעשטאנען פריער, און די מוהל, סנדק, און אבי הבן האבן אנגעטון א קיטל צום ברית{{הערה\|שמואל בדורו, געברענגט אין א [https://www.divreitorahofvien.com/uploads/4/6/2/7/462798/הליכות_ושיחות_קודש_פרשת_ויצא_תשעה_(1).#page=7pdf שמועס פון וויענער רב, ג' ויצא תשע"ה], מיט א טעם פון רבי ישכר דוב פון בעלזא.}}. רבי שמעון סופר דרוקט זיך אויס אז "אלע מנהגי ק"ק מאטערסדארף זענען לויט ותיקין קדושי עליונים הגאון בעל פנים מאירות, והגאון המקובל איש אלקים מורינו רבי גרשון חיות זצ"ל, והגאון המקובל האלקי מורינו רבי ליב בן הגאון רבי שמואל חיים ישעי' זצ"ל, והגאון הקדוש המקובל מורינו רבי בער חסיד זצ"ל, בנו של הגאון מוהר"ש חסיד בעל המחבר ספר תוספות חדשים על גליון המשניות, ואאמ"ו מאור הגולה זצ"ל זכותם יגן עלינו"{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי שמעון סופר\|מכתב סופר\|1039\|page=175\|באנד=ב\|לינק טעקסט=יו"ד סי' כח}}, אין א בריוו צו [[רבי יהודה לייב אייגער]]}}.
שורה 53:		שורה 54:
	*[[רבי צבי הירש חריף]] (תקס"ז–תק"ע)		*[[רבי צבי הירש חריף]] (תקס"ז–תק"ע)
	*רבי שמחה בונם גינז שלעזינגער (תק"ע–תקפ"ט), ברודער פון [[רבי עקיבא אייגער]]		*רבי שמחה בונם גינז שלעזינגער (תק"ע–תקפ"ט), ברודער פון [[רבי עקיבא אייגער]]
	*רבי מאיר פאפער (אלמאש; תקצ"א–		<!-- *רבי מאיר פאפער (אלמאש; תקצ"א–?)
	*[[רבי שמעון סופר]] (תר"ד–תר"כ), זון פון חתם סופר		-->*[[רבי שמעון סופר]] (תר"ד–תר"כ), זון פון חתם סופר
	*[[רבי שמואל עהרנפעלד]] ("חתן סופר"; תרל"ז–תרמ"ג), אייניקל פון חתם סופר		*[[רבי שמואל עהרנפעלד]] ("חתן סופר"; תרל"ז–תרמ"ג), אייניקל פון חתם סופר
	*זיין זון רבי שמחה בונם עהרנפעלד		*זיין זון רבי שמחה בונם עהרנפעלד
שורה 72:		שורה 73:
	== געאגראַפיע ==		== געאגראַפיע ==
	מאַטערסבורג געפינט זיך אין צפונ'דיגן טייל פון בורגנלאַנד, מזרח פון ווינער נוישטאָט, אין וואולקאַטאַל (Wulkatal).		מאַטערסבורג געפינט זיך אין צפונ'דיגן טייל פון בורגנלאַנד, מזרח פון ווינער נוישטאָט, אין וואולקאַטאַל (Wulkatal).
			<!--
	== באַוואוסטע פערזענליכקייטן ==		== באַוואוסטע פערזענליכקייטן ==
	*[[רבי שמחה בונם פון פשיסחא]], האט געלערנט אין מאטערסדארף ביי רבי ירמיה.		*ד"ר ריכאַרד בערשעלער (Richard Berczeller), אידישער דאקטער אין מאטערסדארף פאר דער צווייטער וועלט־מלחמה. א גאס אין מאטערסבורג איז גערופן געווארן נאך אים. -->
	*ד"ר ריכאַרד בערשעלער (Richard Berczeller), אידישער דאקטער אין מאטערסדארף פאר דער צווייטער וועלט־מלחמה. א גאס אין מאטערסבורג איז גערופן געווארן נאך אים.

	==ביבליאגראפיע==		==ביבליאגראפיע==

תנא קמא אין 00:19, 18 אפריל 2025

2025-04-18T00:19:46Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 00:19, 18 אפריל 2025
שורה 32:		שורה 32:

	===אידישע ווירטשאפט===		===אידישע ווירטשאפט===
	די הונדערטער-יאריגע אויטאנאמיע האט געשאפן א שטארקע קהל'ישע רעגירונג, וואס האט רעגולירט נישט נאר רעליגיעזע ענינים, נאר אויך עקאנאמישע און געזעלשאפטליכע ענינים.		[[טעקע:Mattersburg - Jüdischer Friedhof (03).jpg\|קליין\|מאפּע פון אידישן קווארטאל און בית-עולם אין מאטערסדארף. די וואולקע טייך איז געווען דער גרעניץ פונעם קווארטאל.]]
			די הונדערטער-יאריגע אויטאנאמיע האט געשאפן א שטארקע קהל'ישע רעגירונג, וואס האט רעגולירט נישט נאר רעליגיעזע ענינים, נאר אויך עקאנאמישע און געזעלשאפטליכע ענינים. אין תס"ח איז אין מאטערסדארף פארגעקומען אַן אינטערעסאנטע דין תורה איבער א בחור יעקב, דער זון פון משה, א רייכער בירגער, וועלכער האט אלס אינגער בחור איבערגעגעבן א רינגל ("פינגרל") פאר א מיידל, און פאר א וויץ זיך אנגערופן "הרי את מקודשת לי". די פאל איז געשיקט געווארן צו רבי דוד אופנהיים, רב פון פּראג{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי דוד אופנהיים\|נשאל דוד\|1697\|page=686\|שנת הוצאה=תשל"ב\|מהדורה=רעדאגירט דורך יצחק דוב פעלד\|עמ=קיד–קיט\|אורח חיים סי' כג}}}}.
	די מאטערסדארפער ישיבה איז געווען בארימט און געצויגן תלמידים פון גאנץ אייראפּע.		די מאטערסדארפער ישיבה איז געווען בארימט און געצויגן תלמידים פון גאנץ אייראפּע.

שורה 61:		שורה 62:
	[[טעקע:Mattersburg - Jüdischer Friedhof (01).jpg\|קליין\|בית החיים אין מאטערסדארף]]		[[טעקע:Mattersburg - Jüdischer Friedhof (01).jpg\|קליין\|בית החיים אין מאטערסדארף]]
	[[טעקע:Gedenkstätte zur Erinnerung an die ehemalige jüdische Gemeinde Mattersburg Gesamtansicht 03.jpg\|קליין\|דענקמאל אויף דעם פּלאץ פון די שול]]		[[טעקע:Gedenkstätte zur Erinnerung an die ehemalige jüdische Gemeinde Mattersburg Gesamtansicht 03.jpg\|קליין\|דענקמאל אויף דעם פּלאץ פון די שול]]
	אין 1938 האבן די ~~נאַציס~~ חרוב געמאכט די שול און אנדערע קהל'ישע אינסטיטוציעס ~~און~~ געשעדיגט דעם אידישן קווארטל. אַ טייל פון די קהילה האט עמיגרירט, און די איבריגע, בערך 100, זענען געווארן דעפּארטירט צו די פארניכטונגס־לאגערן.		אין 1938 האבן די נאציס חרוב געמאכט די שול און אנדערע קהל'ישע אינסטיטוציעס, געשעדיגט דעם אידישן קווארטל, און פארניכטעט פילע אידישע מציבות. א טייל פון די קהילה האט עמיגרירט, און די איבריגע, בערך 100, זענען געווארן דעפּארטירט צו די פארניכטונגס־לאגערן.

	די איבערבלייבענישן פון די אידישע געגנט איז שפּעטער חרוב געווארן דורכאויס מאדערניזירונג-פּראיעקטן, און ביז 1970 איז בלויז אַן אלטער בית-עולם איבערגעבליבן אלס זכר פון דער אלטער קהילה. בערך 7,000 דאקומענטן פון די קהילה-ארכיוון זענען פּרעזערווירט געווארן אין די צענטראלע שטאַט-אַרכיוון אין אייזענשטאַדט.		די איבערבלייבענישן פון די אידישע געגנט איז שפּעטער חרוב געווארן דורכאויס מאדערניזירונג-פּראיעקטן, און ביז 1970 איז בלויז אַן אלטער בית-עולם איבערגעבליבן אלס זכר פון דער אלטער קהילה. בערך 7,000 דאקומענטן פון די קהילה-ארכיוון זענען פּרעזערווירט געווארן אין די צענטראלע שטאַט-אַרכיוון אין אייזענשטאַדט.
שורה 88:		שורה 89:
	*[http://www.forschungsgesellschaft.at/routes/mattersburg.html Die jüdische Gemeinde Mattersburg]		*[http://www.forschungsgesellschaft.at/routes/mattersburg.html Die jüdische Gemeinde Mattersburg]
	*{{קהילה לינקס\|mattersburg}}		*{{קהילה לינקס\|mattersburg}}
			*[https://der-transkribierer.at/burgenland/juedischer-friedhof-mattersburg/galerie/ גאלעריע פון מציבות פון בית החיים אין מאטערסדארף], דער טראנסקיבירער
	*[http://www.wir-erinnern.at/ מיר עראינערן], וועבזייטל צו געדענקן די אידישע מאטערסדארף {{לינקשפראך\|דייטש}}		*[http://www.wir-erinnern.at/ מיר עראינערן], וועבזייטל צו געדענקן די אידישע מאטערסדארף {{לינקשפראך\|דייטש}}
	*[http://www.70haus.at/ 70er Haus]		*[http://www.70haus.at/ 70er Haus]

	==רעפערענצן==		==רעפערענצן==
	{{רעפערענצן}}		{{רעפערענצן}}

	[[he:מטרסבורג]]		[[he:מטרסבורג]]

תנא קמא אין 23:22, 17 אפריל 2025

2025-04-17T23:22:45Z

זעט די חילוקים

תנא קמא אין 20:25, 31 מערץ 2025

2025-03-31T20:25:50Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 20:25, 31 מערץ 2025
שורה 24:		שורה 24:
	א [[כאלערע\|כאָלערע]] עפּידעמיע אין 1830–1832 (תקצ"א–תקצ"ב) האט אויך געהאט א שווערן אפעקט אויף דער אידישער קהילה, וואס האט געפירט צו א רעדוקציע אין דער צאל איינוואוינער{{הערה\|Vogel, C. G. (2020). Mattersdorf, [https://carolegvogel.com/wp-content/uploads/2020/09/Mattersdorf-Article-With-Edits-2.pdf Hungary During Cholera, 1831–1832, And the 1836 Jewish Census Created in Its Wake]. ''Avotaynu, XXXVI''(2)\|כיוון=שמאל}}. אין תר"ח האבן געוואוינט אין דער שטאט 1,500 אידן (א דריטל פון דער גאנצער באפעלקערונג).		א [[כאלערע\|כאָלערע]] עפּידעמיע אין 1830–1832 (תקצ"א–תקצ"ב) האט אויך געהאט א שווערן אפעקט אויף דער אידישער קהילה, וואס האט געפירט צו א רעדוקציע אין דער צאל איינוואוינער{{הערה\|Vogel, C. G. (2020). Mattersdorf, [https://carolegvogel.com/wp-content/uploads/2020/09/Mattersdorf-Article-With-Edits-2.pdf Hungary During Cholera, 1831–1832, And the 1836 Jewish Census Created in Its Wake]. ''Avotaynu, XXXVI''(2)\|כיוון=שמאל}}. אין תר"ח האבן געוואוינט אין דער שטאט 1,500 אידן (א דריטל פון דער גאנצער באפעלקערונג).

	די הונדערטער-יאריגע אויטאנאמיע האט געשאפן א שטארקע קהל'ישע רעגירונג, וואס האט רעגולירט נישט נאר רעליגיעזע ענינים, נאר אויך עקאנאמישע און געזעלשאפטליכע ענינים. צווישן די ~~בארימטערבנים~~ וואס ~~האָבן~~ געדינט אין דער קהילה זענען געווען:		די הונדערטער-יאריגע אויטאנאמיע האט געשאפן א שטארקע קהל'ישע רעגירונג, וואס האט רעגולירט נישט נאר רעליגיעזע ענינים, נאר אויך עקאנאמישע און געזעלשאפטליכע ענינים.
			די מאטערסדארפער ישיבה איז געווען בארימט און געצויגן תלמידים פון גאנץ אייראפּע.

			מאטערסדארף האט געהאט אירע אייגנארטיגע מנהגים. אין טאג פון א ברית איז מען אויפגעשטאנען פריער, און די מוהל, סנדק, און אבי הבן האבן אנגעטון א קיטל צום ברית{{הערה\|שמואל בדורו, געברענגט אין א [https://www.divreitorahofvien.com/uploads/4/6/2/7/462798/הליכות_ושיחות_קודש_פרשת_ויצא_תשעה_(1).#page=7pdf שמועס פון וויענער רב, ג' ויצא תשע"ה], מיט א טעם פון רבי ישכר דוב פון בעלזא.}}. רבי שמעון סופר דרוקט זיך אויס אז "אלע מנהגי ק"ק מאטערסדארף זענען לויט ותיקין קדושי עליונים הגאון בעל פנים מאירות, והגאון המקובל איש אלקים מורינו רבי גרשון חיות זצ"ל, והגאון המקובל האלקי מורינו רבי ליב בן הגאון רבי שמואל חיים ישעי' זצ"ל, והגאון הקדוש המקובל מורינו רבי בער חסיד זצ"ל, בנו של הגאון מוהר"ש חסיד בעל המחבר ספר תוספות חדשים על גליון המשניות, ואאמ"ו מאור הגולה זצ"ל זכותם יגן עלינו"{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי שמעון סופר\|מכתב סופר\|1039\|page=175\|באנד=ב\|לינק טעקסט=יו"ד סי' כח}}, אין א בריוו צו [[רבי יהודה לייב אייגער]]}}.

			די שפראך וואס די אידן פון מאטערסדארף האבן גערעדט איז געווען אידיש, און זיי האבן גענוצט אידישע נעמען. מיט דער צייט האבן די מאטערסדארפער אידן אנגעהויבן רעדן דייטש אין שטוב אבער האבן געהאלטן די באנוץ פון אידישע נעמען ווייט אין דעם 19טן יארהונדערט אריין{{הערה\|1=זעט: ד. סטאלעק, "מאַטעריאַלן צום בורגנלענדער יידיש" אין [https://dn720203.ca.archive.org/0/items/nybc213656/nybc213656.pdf#page=149 פילאָלאָגישע שריפטן, באַנד 2], ווילנער פאַרלאַג פון ב. קלעצקין, 1928 זז' 265–279}}.

			די זעלבסטשטענדיגע אידישע קהילה איז ערשט אין מערץ 1902 (תרמ"ב) צוזאמענגעשטעלט געווארן מיט דער גוי'אישע מאַרק געמיינדע. אבער, די אידישע פייערלעשער האט געהאלטן איר אויטאנאמיע און איז געווען מער עפעקטיוו ווי די קריסטליכע פייערלעשער פון דער שטאט.
			פון דאן איז די צאל אידן געשרינקען צוליב עמיגראציע צו גרעסערע שטעט; אין 1902 זענען זיי געפאלן צו 752, און ביי די צייט פונעם אַנשלוס פון עסטרייך דורך דייטשלאנד (1938) צו 511.

			===רבנים===
			צווישן די בארימטע רבנים וואס האבן געדינט אין דער קהילה זענען געווען:
	*רבי יהודה לייב פראנקפורטער (רב בערך ת"צ–תצ"ז)		*רבי יהודה לייב פראנקפורטער (רב בערך ת"צ–תצ"ז)
	*זיין זון רבי נתן נטע פראנקפורטער (תק"ו–תקכ"ח)		*זיין זון רבי נתן נטע פראנקפורטער (תק"ו–תקכ"ח)
שורה 32:		שורה 43:
	*[[רבי משה סופר]] (חתם סופר; תקנ"ח–תקס"ז)		*[[רבי משה סופר]] (חתם סופר; תקנ"ח–תקס"ז)
	*[[רבי צבי הירש חריף]] (תקס"ז–תק"ע)		*[[רבי צבי הירש חריף]] (תקס"ז–תק"ע)
	*רבי שמחה בונם גינז שלעזינגער (תק"ע–תקפ"ט)		*רבי שמחה בונם גינז שלעזינגער (תק"ע–תקפ"ט), ברודער פון [[רבי עקיבא אייגער]]
	*רבי מאיר פאפער (אלמאש; תקצ"א–		*רבי מאיר פאפער (אלמאש; תקצ"א–
	*[[רבי שמעון סופר]] (תר"ד–תר"כ)		*[[רבי שמעון סופר]] (תר"ד–תר"כ), זון פון חתם סופר
	*[[רבי שמואל עהרנפעלד]] (תרל"ז–תרמ"ג)		*[[רבי שמואל עהרנפעלד]] ("חתן סופר"; תרל"ז–תרמ"ג), אייניקל פון חתם סופר
	~~די מאטערסדארפער ישיבה איז געווען בארימט און געצויגן תלמידים~~ פון ~~גאנץ אייראפּע.~~		*זיין זון רבי שמחה בונם עהרנפעלד
			* זיין זון רבי שמואל עהרנפעלד, לעצטער רב פון מאַטערסדאָרף (תרפ"ו–תרצ"ח) און גרינדער פון [[קרית מאטערסדארף]] אין ירושלים.
	מאטערסדארף האט געהאט אירע אייגנארטיגע מנהגים. אין טאג פון א ברית איז מען אויפגעשטאנען פריער, און די מוהל, סנדק, און אבי הבן האבן אנגעטון א קיטל צום ברית{{הערה\|שמואל ~~בדורו~~, ~~געברענגט אין א [https://www.divreitorahofvien.com/uploads/4/6/2/7/462798/הליכות_ושיחות_קודש_פרשת_ויצא_תשעה_(1).#page=7pdf שמועס פון וויענער~~ רב~~, ג' ויצא תשע"ה], מיט א טעם~~ פון ~~רבי ישכר דוב פון בעלזא.}}. רבי שמעון סופר דרוקט זיך אויס אז~~ "~~אלע מנהגי ק~~"ק מאטערסדארף זענען לויט ותיקין קדושי עליונים הגאון בעל פנים מאירות, והגאון המקובל איש אלקים מורינו רבי גרשון חיות זצ"ל, והגאון המקובל האלקי מורינו רבי ליב בן הגאון רבי שמואל חיים ישעי' זצ"ל, והגאון הקדוש המקובל מורינו רבי בער חסיד זצ"ל, בנו של הגאון מוהר"ש חסיד בעל המחבר ספר תוספות חדשים על גליון המשניות, ואאמ"ו מאור הגולה זצ"ל זכותם יגן עלינו"{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי שמעון סופר\|מכתב סופר\|1039\|page=175\|באנד=ב\|לינק טעקסט=יו"ד סי' כח}}, אין א בריוו צו [[~~רבי יהודה לייב אייגער~~]]~~}}.~~

	די שפראך וואס די אידן פון מאטערסדארף האבן גערעדט איז געווען אידיש, און זיי האבן גענוצט אידישע נעמען. מיט דער צייט האבן די מאטערסדארפער אידן אנגעהויבן רעדן דייטש אין שטוב אבער האבן געהאלטן די באנוץ פון אידישע נעמען ווייט אין דעם 19טן יארהונדערט אריין{{הערה\|1=זעט: ד. סטאלעק, "מאַטעריאַלן צום בורגנלענדער יידיש" אין [https://dn720203.ca.archive.org/0/items/nybc213656/nybc213656.pdf#page=149 פילאָלאָגישע שריפטן, באַנד 2], ווילנער פאַרלאַג פון ב. קלעצקין, 1928 זז' 265–279}}.

	די זעלבסטשטענדיגע אידישע קהילה איז ערשט אין מערץ 1902 (תרמ"ב) צוזאמענגעשטעלט געווארן מיט דער גוי'אישע מאַרק געמיינדע. אבער, די אידישע פייערלעשער האט געהאלטן איר אויטאנאמיע און איז געווען מער עפעקטיוו ווי די קריסטליכע פייערלעשער פון דער שטאט.
	~~פון דאן איז די צאל אידן געשרינקען צוליב עמיגראציע צו גרעסערע שטעט;~~ אין ~~1902 זענען זיי געפאלן צו 752, און ביי די צייט פונעם אַנשלוס פון עסטרייך דורך דייטשלאנד (1938) צו 511~~.

	===חורבן===		===חורבן===
שורה 61:		שורה 66:
	== באַוואוסטע פערזענליכקייטן ==		== באַוואוסטע פערזענליכקייטן ==
	*[[רבי שמחה בונם פון פשיסחא]], האט געלערנט אין מאטערסדארף ביי רבי ירמיה.		*[[רבי שמחה בונם פון פשיסחא]], האט געלערנט אין מאטערסדארף ביי רבי ירמיה.
	*רבי משה שרייבער (חתם סופר), פריער רב פון מאטערסדארף און שפּעטער פון פּרעשבורג.
	*רבי שמואל עהרנפעלד, לעצטער רב פון מאַטערסדאָרף און גרינדער פון קרית מאַטערסדאָרף אין ירושלים.
	*ד"ר ריכאַרד בערשעלער (Richard Berczeller), אידישער דאקטער אין מאטערסדארף פאר דער צווייטער וועלט־מלחמה. א גאס אין מאטערסבורג איז גערופן געווארן נאך אים.		*ד"ר ריכאַרד בערשעלער (Richard Berczeller), אידישער דאקטער אין מאטערסדארף פאר דער צווייטער וועלט־מלחמה. א גאס אין מאטערסבורג איז גערופן געווארן נאך אים.

תנא קמא: /* היסטאריע */ ע"פ מצבת קודש

2025-03-28T04:58:32Z

היסטאריע: ע"פ מצבת קודש

@@ שורה 24: / שורה 24: @@
 א [[כאלערע|כאָלערע]] עפּידעמיע אין 1830–1832 (תקצ"א–תקצ"ב) האט אויך געהאט א שווערן אפעקט אויף דער אידישער קהילה, וואס האט געפירט צו א רעדוקציע אין דער צאל איינוואוינער{{הערה|Vogel, C. G. (2020). Mattersdorf, [https://carolegvogel.com/wp-content/uploads/2020/09/Mattersdorf-Article-With-Edits-2.pdf Hungary During Cholera, 1831–1832, And the 1836 Jewish Census Created in Its Wake]. ''Avotaynu, XXXVI''(2)|כיוון=שמאל}}. אין תר"ח האבן געוואוינט אין דער שטאט 1,500 אידן (א דריטל פון דער גאנצער באפעלקערונג).
-די הונדערטער-יאריגע אויטאנאמיע האט געשאפן א שטארקע קהל'ישע רעגירונג, וואס האט רעגולירט נישט נאר רעליגיעזע ענינים, נאר אויך עקאנאמישע און געזעלשאפטליכע ענינים. צווישן די בארימטערבנים וואס האָבן געדינט אין דער קהילה זענען געווען [[רבי גרשון חיות|רבי גרשון ב"ר אברהם חיות]], [[רבי ירמיה מאטערסדארף]], [[רבי יששכר בער בלאך|רבי יששכר בער ב"ר שמשון בלאך]], [[רבי משה סופר]] (חתם סופר) און [[רבי שמעון סופר]]. די מאטערסדארפער ישיבה איז געווען בארימט און געצויגן תלמידים פון גאנץ אייראפּע.
+די הונדערטער-יאריגע אויטאנאמיע האט געשאפן א שטארקע קהל'ישע רעגירונג, וואס האט רעגולירט נישט נאר רעליגיעזע ענינים, נאר אויך עקאנאמישע און געזעלשאפטליכע ענינים. צווישן די בארימטערבנים וואס האָבן געדינט אין דער קהילה זענען געווען:
 מאטערסדארף האט געהאט אירע אייגנארטיגע מנהגים. אין טאג פון א ברית איז מען אויפגעשטאנען פריער, און די מוהל, סנדק, און אבי הבן האבן אנגעטון א קיטל צום ברית{{הערה|שמואל בדורו, געברענגט אין א [https://www.divreitorahofvien.com/uploads/4/6/2/7/462798/הליכות_ושיחות_קודש_פרשת_ויצא_תשעה_(1).#page=7pdf שמועס פון וויענער רב, ג' ויצא תשע"ה], מיט א טעם פון רבי ישכר דוב פון בעלזא.}}. רבי שמעון סופר דרוקט זיך אויס אז "אלע מנהגי ק"ק מאטערסדארף זענען לויט ותיקין קדושי עליונים הגאון בעל פנים מאירות, והגאון המקובל איש אלקים מורינו רבי גרשון חיות זצ"ל, והגאון המקובל האלקי מורינו רבי ליב בן הגאון רבי שמואל חיים ישעי' זצ"ל, והגאון הקדוש המקובל מורינו רבי בער חסיד זצ"ל, בנו של הגאון מוהר"ש חסיד בעל המחבר ספר תוספות חדשים על גליון המשניות, ואאמ"ו מאור הגולה זצ"ל זכותם יגן עלינו"{{הערה|{{היברובוקס|רבי שמעון סופר|מכתב סופר|1039|page=175|באנד=ב|לינק טעקסט=יו"ד סי' כח}}, אין א בריוו צו [[רבי יהודה לייב אייגער]]}}.

תנא קמא: /* ביבליאגראפיע */

2025-03-20T01:40:19Z

ביבליאגראפיע

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 01:40, 20 מערץ 2025
שורה 55:		שורה 55:
	==ביבליאגראפיע==		==ביבליאגראפיע==
	*{{היברובוקס\|יקותיאל יהודה גרינוואלד\|מצבת קודש\|7057\|מקום הוצאה=ניו יארק\|שנת הוצאה=תשי"ב}}		*{{היברובוקס\|יקותיאל יהודה גרינוואלד\|מצבת קודש\|7057\|מקום הוצאה=ניו יארק\|שנת הוצאה=תשי"ב}}
	*		<div class="mw-content-ltr">
	Mayer-Benedek, A. (2017). ''[http://www.70haus.at/buch/juden/juden.pdf Jüdisches Mattersburg Leben und Vertreibung jüdischer Mitbürger]''.		*Mayer-Benedek, A. (2017). ''[http://www.70haus.at/buch/juden/juden.pdf Jüdisches Mattersburg Leben und Vertreibung jüdischer Mitbürger]''.
	*		*Vogel, C. G., & Stroh, Y. N. (2007, April 1). [https://carolegvogel.com/magazine-articles/constructing-a-town-wide-genealogy-jewish-mattersdorf-hungary-1698-1939/ Constructing a Town-Wide Genealogy: Jewish Mattersdorf, Hungary, 1698–1939]. ''Avotaynu''
	Vogel, C. G., & Stroh, Y. N. (2007, April 1). [https://carolegvogel.com/magazine-articles/constructing-a-town-wide-genealogy-jewish-mattersdorf-hungary-1698-1939/ Constructing a Town-Wide Genealogy: Jewish Mattersdorf, Hungary, 1698–1939]. ''Avotaynu''		</div>

	==דרויסנדיגע לינקס==		==דרויסנדיגע לינקס==