כדרלעומר - ווערסיע היסטאריע

תנא קמא אין 18:02, 31 אקטאבער 2025

2025-10-31T18:02:28Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 18:02, 31 אקטאבער 2025
שורה 4:		שורה 4:

	== געשיכטע אין דער תורה ==		== געשיכטע אין דער תורה ==
	דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף קעניגן פון כיכר הירדן, ברע מלך [[סדום]], ברשע מלך [[עמורה]], שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, און דעם קעניג פון בלע, האבן געדינט כדרלעומר'ן צוועלף יאר (דאס הייסט, זיי האבן געצאלט ~~שטײער~~{{הערה\|פארגלייכט {{תנ"ך\|מלכים ב\|יח\|ז}}{{מקור\|צו דער פארגלייך}}}}), און אין דעם דרייצנטן יאר האבן זיי רעבעלירט קעגן אים. אין דעם פערצנטן יאר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.		דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף קעניגן פון כיכר הירדן, ברע מלך [[סדום]], ברשע מלך [[עמורה]], שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, און דעם קעניג פון בלע, האבן געדינט כדרלעומר'ן צוועלף יאר (דאס הייסט, זיי האבן געצאלט שטייער{{הערה\|פארגלייכט {{תנ"ך\|מלכים ב\|יח\|ז}}{{מקור\|צו דער פארגלייך}}}}), און אין דעם דרייצנטן יאר האבן זיי רעבעלירט קעגן אים. אין דעם פערצנטן יאר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.
	די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.		די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.
	ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.		ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.
שורה 10:		שורה 10:
	פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|ה}}}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}}}. דעריבער האלטן טייל מפרשים (ווי רד"ק) אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.		פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|ה}}}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}}}. דעריבער האלטן טייל מפרשים (ווי רד"ק) אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.
	פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל (וואס לויט חז"ל איז נמרוד) אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייב קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. רש"י ערקלערט אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, איז ער "נכנס בעובי הקורה", דאס הייסט זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. אנדערע זאגן אז אמרפל איז געווען דער חשוב'סטער אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד, אבער מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין שפיץ{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.		פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל (וואס לויט חז"ל איז נמרוד) אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייב קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. רש"י ערקלערט אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, איז ער "נכנס בעובי הקורה", דאס הייסט זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. אנדערע זאגן אז אמרפל איז געווען דער חשוב'סטער אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד, אבער מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין שפיץ{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.

	מלכי־צדק (שם), דער קעניג פון שָׁלֵם, איז אַרויסגעקומען אַנטקעגן אברהם נאָכן באַזיגן פון כדרלעומר, מיט ברויט און וויין. טייל מדרשים זאָגן, אַז מלכי־צדק האָט מיט דעם געוויזן אַז ער טראָגט נישט קיין האס קעגן אברהם פאר דעם וואָס ער האָט געהרגעט זײנע קינדער, וואָס עילם (כדרלעומר) איז געווען אַ זון פון שם{{הערה\|פסיקתא זוטרתא (לקח טוב), בראשית יד, יח}}. ג-ט האט געזאגט פאר אברם ער זאל נישט מורא האבן פון די קללה פון שם{{הערה\|{{רבה\|בראשית\|מד\|ז\|מפרש=עץ יוסף}}}}.

	==אויסלייג פונעם נאמען "כדרלעומר"==		==אויסלייג פונעם נאמען "כדרלעומר"==
	לויט דער גמרא ווערט דער נאמען געשריבן "כדר לעומר" מיט צוויי ווערטער אבער דווקא אויף דער זעלבע שורה{{הערה\|{{בבלי\|חולין\|סה\|א}}}}, אבער ~~איו~~ דער [[מסורה (טעקסט)\|מסורה]] ווערט עס געשריבן אין איין ווארט{{הערה\|זעט {{~~היברובוקס~~\|\|מנחת שי\|~~14036~~\|~~בראשית~~ יד א~~\|page=10~~}}.}}. אזוי אויך אויב עס איז נוגע צו שרייבן דעם נאמען אין א גט, שרייבט מען "כדרלעומר"{{הערה\|{{היברובוקס\|\|בית שמואל\|9728\|שמות אנשים, אות כ'\|page=69}}.}}. אויב א סופר ~~שרײבט~~ דעם נאָמען אין ~~צװײ~~ שורות, איז דער גט פּסול{{הערה\|[https://www.sefaria.org/Teshuvot_haRashba_Meyuchas_LehaRamban.148 תשובות הרשב"א מיוחס להרמב"ן סי' קמח]}}.		לויט דער גמרא ווערט דער נאמען געשריבן "כדר לעומר" מיט צוויי ווערטער אבער דווקא אויף דער זעלבע שורה{{הערה\|{{בבלי\|חולין\|סה\|א}}}}, אבער לויט דער אנגענומענער [[מסורה (טעקסט)\|מסורה]] ווערט עס געשריבן אין איין ווארט{{הערה\|זעט {{תא שמע\|1032\|מנחת שי\|בראשית\|יד\|א}}.}}. אזוי אויך אויב עס איז נוגע צו שרייבן דעם נאמען אין א גט, שרייבט מען "כדרלעומר"{{הערה\|{{היברובוקס\|\|בית שמואל\|9728\|שמות אנשים, אות כ'\|page=69}}.}}. אויב א סופר שרייבט דעם נאָמען אין צוויי שורות, איז דער גט פּסול{{הערה\|[https://www.sefaria.org/Teshuvot_haRashba_Meyuchas_LehaRamban.148 תשובות הרשב"א מיוחס להרמב"ן סי' קמח]}}.

	==אידענטיטעט==		==אידענטיטעט==
שורה 21:		שורה 19:
	[[קיילשריפט]] אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה\|כיוון=שמאל\|{{אנצ יהודית\|4283\|Chedorlaomer\|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די שפּעטע בבלישע לעגענדעס (די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן") אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה\|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז פּינטשעס'נס באהויפטונג אנגענומען צו זיין א טעות אין דעשיפרירונג, און דער נאָמען איז וואַרשיינליך {{רנ\|קוטיר-נאַכונטע\|2}} {{משמאל לימין\|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה\|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}.		[[קיילשריפט]] אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה\|כיוון=שמאל\|{{אנצ יהודית\|4283\|Chedorlaomer\|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די שפּעטע בבלישע לעגענדעס (די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן") אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה\|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז פּינטשעס'נס באהויפטונג אנגענומען צו זיין א טעות אין דעשיפרירונג, און דער נאָמען איז וואַרשיינליך {{רנ\|קוטיר-נאַכונטע\|2}} {{משמאל לימין\|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה\|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}.

	עס זענען פארהאן פארשער וואס אידענטיפיצירן כדרלעומר מיט {{רנ\|קוטיר-נאַכונטע\|1}}{{הערה\|[[#ארצי\|ארצי]] 1993; [[#פייפר\|פייפר]] כדרלעמר.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}, אן עילמשער קעניג וואס האט אנגעגריפן און באזיגט כאַמוראַבי'ס זון און נאכפאלגער שאַמשו-אילונאַ. אנדערע אידעטיפיצירן כדרלעומר מיט כדור-מאבוק (Kudur-Mabuk) אן עילמישער מיליטער-מאן וואס האט איינגענומען לאַרסאַ און געקרוינט אלס קעניג זיין זון [[וארד-סין]] (וועלכער ווערט אידענטיפיצירט מיט [[אריוך]]).		עס זענען פארהאן פארשער וואס אידענטיפיצירן כדרלעומר מיט {{רנ\|קוטיר-נאַכונטע\|1}}{{הערה\|[[#ארצי\|ארצי]] 1993; [[#פייפר\|פייפר]] כדרלעמר.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}, אן עילמשער קעניג וואס האט אנגעגריפן און באזיגט כאַמוראַבי'ס זון און נאכפאלגער שאַמשו-אילונאַ. אנדערע אידעטיפיצירן כדרלעומר מיט כדור-מאבוק (Kudur-Mabuk) אן עילמישער מיליטער-מאן וואס האט איינגענומען לאַרסאַ און געקרוינט אלס קעניג זיין זון [[וארד-סין]] (וועלכער ווערט אידענטיפיצירט מיט [[אריוך]]).
	עילם'ס מאַכט איז פאַקטיש פאַרשפּרייט געווען מערב צו מעסאָפּאָטאַמיע אין דער אַלטער בבלישער צייט (אַרום 2000–ב' אלפים), און עס זענען דאָ אַרכעאָלאָגישע שפּורן פון עילמישער קאָנטראָל איבער שטחים אין [[כנען]].{{הערה\|פירוש הרב דוד צבי הופמן, [https://mg.alhatorah.org/Parshan/R._David_Zvi_Hoffmann/Bereshit/14 בראשית יד, א, הערה 12].}}{{הערה\|שם=רוזניק}}{{הערה\|כיוון=שמאל\|Donald A. MacKenzie, (1915), ''[http://www.sacred-texts.com/ane/mba/mba17.htm Myths of Babylonia and Assyria]''.}}.		עילם'ס מאַכט איז פאַקטיש פאַרשפּרייט געווען מערב צו מעסאָפּאָטאַמיע אין דער אַלטער בבלישער צייט (אַרום 2000–ב' אלפים), און עס זענען דאָ אַרכעאָלאָגישע שפּורן פון עילמישער קאָנטראָל איבער שטחים אין [[כנען]]{{הערה\|פירוש הרב דוד צבי הופמן, [https://mg.alhatorah.org/Parshan/R._David_Zvi_Hoffmann/Bereshit/14 בראשית יד, א, הערה 12].}}{{הערה\|שם=רוזניק}}{{הערה\|כיוון=שמאל\|Donald A. MacKenzie, (1915), ''[http://www.sacred-texts.com/ane/mba/mba17.htm Myths of Babylonia and Assyria]''.}}.

	[[יוסף בן מתתיהו]] שרייבט אז די פיר קעניגן, אריינגערעכנט כדרלעומר, זענען געווען [[אשור]]ישער גענערעלער{{הערה\|{{יוספוס\|קדמוניות היהודים\|א\|ט}}.}}. ענליך שרייבט דער אברבנאל אז "די אלע האבן געקעניגט אין געגנטער פון אשור"{{הערה\|אברבנאל, בראשית יד, א.}}. רב סעדיה גאון שרייבט אז כדרלעומר איז געווען דער קעניג פון כוזיסטאן {{העב\|ח'וזסתאן}}, א געגנט דרום-מזרח פון דער היינטיגער איראן{{הערה\|{{על התורה\|רב סעדיה גאון\|תפסיר לבראשית פרק יד פסוק א\|R._Saadia_Gaon_Tafsir_Arabic/Bereshit/14.1#m7e0n6}}}}		[[יוסף בן מתתיהו]] שרייבט אז די פיר קעניגן, אריינגערעכנט כדרלעומר, זענען געווען [[אשור]]ישער גענערעלער{{הערה\|{{יוספוס\|קדמוניות היהודים\|א\|ט}}.}}. ענליך שרייבט דער אברבנאל אז "די אלע האבן געקעניגט אין געגנטער פון אשור"{{הערה\|אברבנאל, בראשית יד, א.}}. רב סעדיה גאון שרייבט אז כדרלעומר איז געווען דער קעניג פון כוזיסטאן {{העב\|ח'וזסתאן}}, א געגנט דרום-מזרח פון דער היינטיגער איראן{{הערה\|{{על התורה\|רב סעדיה גאון\|תפסיר לבראשית פרק יד פסוק א\|R._Saadia_Gaon_Tafsir_Arabic/Bereshit/14.1#m7e0n6}}}}
שורה 28:		שורה 26:
	== אין מדרש ==		== אין מדרש ==
	אין [[מדרש רבה]] שטייט אז די פיר מלכים זענען מרמז קעגן די פיר גרויסע אימפּעריעס וואס וועלן אויפשטיין אויף דער וועלט, און אידענטיפיצירט כדרלעומר מיט [[מדי\|מָדַי]]{{הערה\|{{מדרש רבה\|בראשית\|מב\|ד}}.}}; דאס שטימט מיט חז"ל אנדערשוואו אז עילם איז מדי{{הערה\|{{רבה\|שמות\|טו\|טז}}. פירוש מהרז"ו אויף בראשית רבה מב.}}. אבער דער רמב"ן ברענגט דעם מדרש אנדערש, אז כדרלעומר איז מרמז אויף [[אוראלט גריכנלאנד\|יָוָן]]{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=רמב"ן}}.}}.		אין [[מדרש רבה]] שטייט אז די פיר מלכים זענען מרמז קעגן די פיר גרויסע אימפּעריעס וואס וועלן אויפשטיין אויף דער וועלט, און אידענטיפיצירט כדרלעומר מיט [[מדי\|מָדַי]]{{הערה\|{{מדרש רבה\|בראשית\|מב\|ד}}.}}; דאס שטימט מיט חז"ל אנדערשוואו אז עילם איז מדי{{הערה\|{{רבה\|שמות\|טו\|טז}}. פירוש מהרז"ו אויף בראשית רבה מב.}}. אבער דער רמב"ן ברענגט דעם מדרש אנדערש, אז כדרלעומר איז מרמז אויף [[אוראלט גריכנלאנד\|יָוָן]]{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=רמב"ן}}.}}.

			טייל מדרשים זאָגן, אַז מיט דעם וואס מלכי־צדק (שם), דער קעניג פון שָׁלֵם, איז אַרויסגעקומען אַנטקעגן אברהם נאָכן באַזיגן פון כדרלעומר, מיט ברויט און וויין, האָט ער געוויזן אַז ער טראָגט נישט קיין האס קעגן אברהם פאר דעם וואָס ער האָט געהרגעט זיינע קינדער, וואָס עילם (כדרלעומר) איז געווען אַ זון פון שם{{הערה\|פסיקתא זוטרתא (לקח טוב), בראשית יד, יח}}. ג-ט האט געזאגט פאר אברם ער זאל נישט מורא האבן פון די קללה פון שם{{הערה\|{{רבה\|בראשית\|מד\|ז\|מפרש=עץ יוסף}}}}. (אין ספר הישר איז אבער משמע אז כדרלעומר איז פון די בני חם{{הערה\|{{ספר הישר\|נח\|יח}}}}.

			לויט'ן [[ספר הישר]] איז כדרלעומר אָריגינעל געווען אַ גענעראַל פון [[נמרוד]] מלך שנער. נאָך דער פאַרשפּרייטונג פון די מענטשן פון דור הפלגה, האָט כדרלעומר מורד געווען קעגן זיין האַר נמרוד, און האָט זיך דערקלערט מלך איבער עילם.
			אין דעם [[יארן ב' אלפים - ב'צ"ט\|10טן יאָר]] פון אברם'ס וואוינונג אין כנען, האָט נמרוד מאָביליזירט 7,000 מאַן, און כדרלעומר 5,000 מאַן, און זיי האָבן געפירט אַ ביטערע שלאַכט אין טאָל פון בבל. אין דער דאָזיגער מלחמה האָט נמרוד געליטן אַ גרויסע מפלה, פאַרלוירן אַרום 600 מאַן, אַריינגערעכנט זיין זון מרדון, און איז אַנטלאָפן צו זיין לאַנד אין גרויס שאַנדע. נאָך דער נצחון איז כדרלעומר געווארן דער העכערער, און נמרוד איז געווען אונטערטעניג אונטער כדרלעומר'ן אַ לאַנגע צייט. דערנאָך האָט כדרלעומר געשלאָסן אַ בונד מיט אריוך און תדעל, און אַלע האָבן זיך צוגעהערט צו זיין וואָרט.
			נאָכן באַזיגן נמרוד'ן, האָבן אַלע מלכים אין יענער געגנט געדינט כדרלעומר'ן 12 יאָר צייט, און האָבן אים געצאָלט יערליך צינז.
			אין דעם 13טן יאָר פון זיין הערשאַפט האבן די איינוואוינער פון סדום און עמורה און די אַרומיגע שטעט מורד געווען קעגן כדרלעומר'ן{{הערה\|{{ספר הישר\|נח\|כט}}}}. אמרפל/נמרוד איז דאן געצווינגענערהייט געקומען העלפן כדרלעומר אין זיין קאמף מיט די פינף מלכים{{הערה\|{{ספר הישר\|לך לך\|ז}}}}.

	== ביבליאגראפיע ==		== ביבליאגראפיע ==

שווערמער: /* געשיכטע אין דער תורה */

2025-10-01T02:10:33Z

געשיכטע אין דער תורה

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 02:10, 1 אקטאבער 2025
שורה 4:		שורה 4:

	== געשיכטע אין דער תורה ==		== געשיכטע אין דער תורה ==
	דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף קעניגן פון כיכר הירדן, ברע מלך [[סדום]], ברשע מלך [[עמורה]], שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, און דעם קעניג פון בלע, האבן געדינט כדרלעומר'ן צוועלף יאר (~~דאָס~~ הייסט, זיי ~~האָבן געצאָלט~~ שטײער{{הערה\|פארגלייכט {{תנ"ך\|מלכים ב\|יח\|ז}}}}), און אין דעם דרייצנטן יאר האבן זיי רעבעלירט קעגן אים. אין דעם פערצנטן יאר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.		דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף קעניגן פון כיכר הירדן, ברע מלך [[סדום]], ברשע מלך [[עמורה]], שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, און דעם קעניג פון בלע, האבן געדינט כדרלעומר'ן צוועלף יאר (דאס הייסט, זיי האבן געצאלט שטײער{{הערה\|פארגלייכט {{תנ"ך\|מלכים ב\|יח\|ז}}{{מקור\|צו דער פארגלייך}}}}), און אין דעם דרייצנטן יאר האבן זיי רעבעלירט קעגן אים. אין דעם פערצנטן יאר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.
	די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.		די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.
	ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.		ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.

	פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|ה}}}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}}}. דעריבער האלטן טייל מפרשים (ווי רד"ק) אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.		פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|ה}}}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}}}. דעריבער האלטן טייל מפרשים (ווי רד"ק) אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.
	פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל (וואס לויט חז"ל איז נמרוד) אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייב קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. רש"י ערקלערט אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, איז ער "נכנס בעובי הקורה", דאס הייסט זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. אנדערע זאגן אז אמרפל איז געווען דער חשוב'סטער אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד, ~~אָבער~~ מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין ~~שפּיץ~~{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.		פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל (וואס לויט חז"ל איז נמרוד) אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייב קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. רש"י ערקלערט אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, איז ער "נכנס בעובי הקורה", דאס הייסט זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. אנדערע זאגן אז אמרפל איז געווען דער חשוב'סטער אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד, אבער מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין שפיץ{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.

	מלכי־צדק (שם), דער קעניג פון שָׁלֵם, איז אַרויסגעקומען אַנטקעגן אברהם נאָכן באַזיגן פון כדרלעומר, מיט ברויט און וויין. טייל מדרשים זאָגן, אַז מלכי־צדק האָט מיט דעם געוויזן אַז ער טראָגט נישט קיין ~~האַס~~ קעגן אברהם ~~פאַר~~ דעם וואָס ער האָט געהרגעט זײנע קינדער, וואָס עילם (כדרלעומר) איז געווען אַ זון פון שם{{הערה\|פסיקתא זוטרתא (לקח טוב), בראשית יד, יח}}. ג-ט האט געזאגט פאר אברם ער זאל נישט מורא האבן פון די קללה פון שם{{הערה\|{{רבה\|בראשית\|מד\|ז\|מפרש=עץ יוסף}}}}.		מלכי־צדק (שם), דער קעניג פון שָׁלֵם, איז אַרויסגעקומען אַנטקעגן אברהם נאָכן באַזיגן פון כדרלעומר, מיט ברויט און וויין. טייל מדרשים זאָגן, אַז מלכי־צדק האָט מיט דעם געוויזן אַז ער טראָגט נישט קיין האס קעגן אברהם פאר דעם וואָס ער האָט געהרגעט זײנע קינדער, וואָס עילם (כדרלעומר) איז געווען אַ זון פון שם{{הערה\|פסיקתא זוטרתא (לקח טוב), בראשית יד, יח}}. ג-ט האט געזאגט פאר אברם ער זאל נישט מורא האבן פון די קללה פון שם{{הערה\|{{רבה\|בראשית\|מד\|ז\|מפרש=עץ יוסף}}}}.

	==אויסלייג פונעם נאמען "כדרלעומר"==		==אויסלייג פונעם נאמען "כדרלעומר"==

תנא קמא אין 00:37, 1 אקטאבער 2025

2025-10-01T00:37:31Z

שווערמער: מהיכי תיתי קאאליציע? מהיכי תיתי שטאט-שטאט?

2025-09-30T18:51:48Z

מהיכי תיתי קאאליציע? מהיכי תיתי שטאט-שטאט?

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 18:51, 30 סעפטעמבער 2025
שורה 1:		שורה 1:
	{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}		{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}
	[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|קליין\|לינקס\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]		[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|קליין\|לינקס\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]
	'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין סעפּטואגינטא: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], ~~וועלכער~~ ווערט ~~דערמאנט~~ אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} ~~אלס טייל פון א קאָאַליציע פון פיר קעניגן, וועלכע האָבן זיך פאראייניגט~~ צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין ~~כדרלעמר~~ אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].		'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין סעפּטואגינטא: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], איבער וועמען עס ווערט דערציילט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} ווי ער האט געקומען צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין אים אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].

	== געשיכטע אין דער תורה ==		== געשיכטע אין דער תורה ==
	דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין ~~די תורה,~~ אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף ~~[[שטאָט-שטאַט]] מלכים~~ פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, ~~האָבן~~ געדינט כדרלעומר'ן ~~פאַר~~ צוועלף ~~יאָר~~, און אין דעם דרייצנטן ~~יאָר האָבן~~ זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן ~~יאָר~~, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.		דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף קעניגן פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, האבן געדינט כדרלעומר'ן צוועלף יאר, און אין דעם דרייצנטן יאר האבן זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן יאר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.
	די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.		די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.
	ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.		ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.

תנא קמא אין 18:01, 30 סעפטעמבער 2025

2025-09-30T18:01:09Z

תנא קמא אין 17:01, 30 סעפטעמבער 2025

2025-09-30T17:01:23Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 17:01, 30 סעפטעמבער 2025
שורה 1:		שורה 1:
	{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}		{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}
	[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg~~\|220px~~\|קליין\|~~שמאל~~\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]		[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|קליין\|לינקס\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]
	'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין תרגום השבעים: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], וועלכער ווערט דערמאנט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} אלס טייל פון א קאָאַליציע פון פיר קעניגן, וועלכע האָבן זיך פאראייניגט צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעמר אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].		'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין תרגום השבעים: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], וועלכער ווערט דערמאנט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} אלס טייל פון א קאָאַליציע פון פיר קעניגן, וועלכע האָבן זיך פאראייניגט צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעמר אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].

	== געשיכטע אין דער תורה ==		== געשיכטע אין דער תורה ==
	די געשיכטע פון כדרלעומר געפינט זיך אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. די פינף [[שטאָט-שטאַט]] מלכים פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, האָבן געדינט כדרלעומר'ן פאַר צוועלף יאָר, און אין דעם דרייצנטן יאָר האָבן זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן יאָר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, און ~~חורים~~, ווי אויך די [[עמלק]]ים ~~און אמוריים~~.		די געשיכטע פון כדרלעומר געפינט זיך אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. די פינף [[שטאָט-שטאַט]] מלכים פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, האָבן געדינט כדרלעומר'ן פאַר צוועלף יאָר, און אין דעם דרייצנטן יאָר האָבן זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן יאָר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.
	די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.		די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.
	ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט ~~זיי~~ באזיגט ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.		ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.

	פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד}}: שְׁתֵּים עֶשְׂרֵה שָׁנָה עָבְדוּ אֶת כְּדָרְלָעֹמֶר וגו', {{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד\|אן=פרק}}: וּבְאַרְבַּע עֶשְׂרֵה שָׁנָה בָּא כְדָרְלָעֹמֶר וְהַמְּלָכִים אֲשֶׁר אִתּוֹ וגו'}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}: אֵת כְּדָרְלָעֹמֶר מֶלֶךְ עֵילָם וְתִדְעָל מֶלֶךְ גּוֹיִם וְאַמְרָפֶל מֶלֶךְ שִׁנְעָר וְאַרְיוֹךְ מֶלֶךְ אֶלָּסָר וגו'.}}. דעריבער האלטן טייל אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.		פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד}}: שְׁתֵּים עֶשְׂרֵה שָׁנָה עָבְדוּ אֶת כְּדָרְלָעֹמֶר וגו', {{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד\|אן=פרק}}: וּבְאַרְבַּע עֶשְׂרֵה שָׁנָה בָּא כְדָרְלָעֹמֶר וְהַמְּלָכִים אֲשֶׁר אִתּוֹ וגו'}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}: אֵת כְּדָרְלָעֹמֶר מֶלֶךְ עֵילָם וְתִדְעָל מֶלֶךְ גּוֹיִם וְאַמְרָפֶל מֶלֶךְ שִׁנְעָר וְאַרְיוֹךְ מֶלֶךְ אֶלָּסָר וגו'.}}. דעריבער האלטן טייל אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.
			פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייבן קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער, ווי רש"י און אנדערע זאגן טאקע{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. טייל ערקלערן אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, האט ער זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. אנדערע זאגן אז אמרפל איז געווען דער חשוב'סטער אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד, אָבער מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין שפּיץ{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.

	פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייבן קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער, און ווי רש"י און אנדערע זאגן טאקע{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. טייל ערקלערן אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, האט ער זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. טייל זאגן אז אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד איז אמרפל געווען אין שפיץ, און מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין שפיץ{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.		==אויסלייג פונעם נאמען "כדרלעומר"==

	=="כדרלעומר" ~~אין הלכה~~==
	לויט דער גמרא{{הערה\|{{בבלי\|חולין\|סה\|א}}}} ווערט דער נאמען געשריבן "כדר לעומר" מיט צוויי ווערטער אבער אויף דער זעלבע שורה, אבער לויט אונזער [[מסורה (טעקסט)\|מסורה]] ווערט עס געשריבן אין איין ווארט{{הערה\|זעט {{היברובוקס\|\|מנחת שי\|14036\|בראשית יד א\|page=10}}.}}. אזוי אויך אויב עס איז נוגע צו שרייבן דעם נאמען אין א גט, שרייבט מען "כדרלעומר"{{הערה\|{{היברובוקס\|\|בית שמואל\|9728\|שמות אנשים, אות כ'\|page=69}}.}}.		לויט דער גמרא{{הערה\|{{בבלי\|חולין\|סה\|א}}}} ווערט דער נאמען געשריבן "כדר לעומר" מיט צוויי ווערטער אבער אויף דער זעלבע שורה, אבער לויט אונזער [[מסורה (טעקסט)\|מסורה]] ווערט עס געשריבן אין איין ווארט{{הערה\|זעט {{היברובוקס\|\|מנחת שי\|14036\|בראשית יד א\|page=10}}.}}. אזוי אויך אויב עס איז נוגע צו שרייבן דעם נאמען אין א גט, שרייבט מען "כדרלעומר"{{הערה\|{{היברובוקס\|\|בית שמואל\|9728\|שמות אנשים, אות כ'\|page=69}}.}}.

שורה 20:		שורה 19:
	קיילשריפט אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה\|כיוון=שמאל\|{{אנצ יהודית\|4283\|Chedorlaomer\|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן" אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה\|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז אנגענומען אז וואס פינטשעס האט געליינט אלס "קודור-לאגאמאר" איז באמת קוטיר-נאַכונטע {{רוימישע נומערן\|2}} {{משמאל לימין\|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה\|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}.		קיילשריפט אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה\|כיוון=שמאל\|{{אנצ יהודית\|4283\|Chedorlaomer\|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן" אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה\|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז אנגענומען אז וואס פינטשעס האט געליינט אלס "קודור-לאגאמאר" איז באמת קוטיר-נאַכונטע {{רוימישע נומערן\|2}} {{משמאל לימין\|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה\|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}.

	פארהאן פארשער וואס אידענטיפיצירן כדרלעומר מיט קוטיר-נאַכונטע {{רוימישע נומערן\|1}}{{הערה\|[[#ארצי\|ארצי]] 1993; [[#פייפר\|פייפר]] כדרלעמר.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}, אן עילמשער קעניג וואס האט אנגעגריפן און באזיגט כאַמוראַבי'ס זון און נאכפאלגער שאַמשו-אילונאַ. אנדערע אידעטיפיצירן כדרלעומר מיט כדור-מאבוק (Kudur-Mabuk) אן עילמישער מיליטער-מאן וואס האט איינגענומען לאַרסאַ און געקרוינט אלס קעניג זיין זון [[וארד-סין]] (וועלכער ווערט אידענטיפיצירט מיט [[אריוך]]). פארהאן ראיות אז די הערשאפט פון לאַרסאַ האט זיך געצויגן ביז סיריע און ארץ ישראל{{הערה\|{{אוצר החכמה\|רבי דוד צבי הופמאן\|פירושי הרב דוד צבי הופמן\|14523\|באנד=א (בראשית א)\|מקום הוצאה=בני ברק\|שנת הוצאה=תשכ"ט}}.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}{{הערה\|כיוון=שמאל\|[http://www.sacred-texts.com/ane/mba/mba17.htm ~~{{כ}}~~''Myths of Babylonia and Assyria - The Golden Age of Babylonia''].}}.		פארהאן פארשער וואס אידענטיפיצירן כדרלעומר מיט קוטיר-נאַכונטע {{רוימישע נומערן\|1}}{{הערה\|[[#ארצי\|ארצי]] 1993; [[#פייפר\|פייפר]] כדרלעמר.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}, אן עילמשער קעניג וואס האט אנגעגריפן און באזיגט כאַמוראַבי'ס זון און נאכפאלגער שאַמשו-אילונאַ. אנדערע אידעטיפיצירן כדרלעומר מיט כדור-מאבוק (Kudur-Mabuk) אן עילמישער מיליטער-מאן וואס האט איינגענומען לאַרסאַ און געקרוינט אלס קעניג זיין זון [[וארד-סין]] (וועלכער ווערט אידענטיפיצירט מיט [[אריוך]]). פארהאן ראיות אז די הערשאפט פון לאַרסאַ האט זיך געצויגן ביז סיריע און ארץ ישראל{{הערה\|{{אוצר החכמה\|רבי דוד צבי הופמאן\|פירושי הרב דוד צבי הופמן\|14523\|באנד=א (בראשית א)\|מקום הוצאה=בני ברק\|שנת הוצאה=תשכ"ט}}.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}{{הערה\|כיוון=שמאל\|[http://www.sacred-texts.com/ane/mba/mba17.htm ''Myths of Babylonia and Assyria - The Golden Age of Babylonia''].}}.

	[[יוסף בן מתתיהו]] שרייבט אז די פיר קעניגן, אריינגערעכנט ~~תדעל~~, זענען געווען [[אשור]]ישער גענערעלער{{הערה\|{{יוספוס\|קדמוניות היהודים\|א\|ט}}.}}. ענליך שרייבט דער אברבנאל אז "די אלע האבן געקעניגט אין געגנטער פון אשור"{{הערה\|אברבנאל, בראשית יד, א.}}. רב סעדיה גאון שרייבט אז כדרלעומר איז געווען דער קעניג פון כוזיסטאן {{העב\|ח'וזסתאן}}, א געגנט דרום-מזרח פון דער היינטיגער איראן{{הערה\|{{על התורה\|רב סעדיה גאון\|תפסיר לבראשית פרק יד פסוק א\|R._Saadia_Gaon_Tafsir_Arabic/Bereshit/14.1#m7e0n6}}}}		[[יוסף בן מתתיהו]] שרייבט אז די פיר קעניגן, אריינגערעכנט כדרלעומר, זענען געווען [[אשור]]ישער גענערעלער{{הערה\|{{יוספוס\|קדמוניות היהודים\|א\|ט}}.}}. ענליך שרייבט דער אברבנאל אז "די אלע האבן געקעניגט אין געגנטער פון אשור"{{הערה\|אברבנאל, בראשית יד, א.}}. רב סעדיה גאון שרייבט אז כדרלעומר איז געווען דער קעניג פון כוזיסטאן {{העב\|ח'וזסתאן}}, א געגנט דרום-מזרח פון דער היינטיגער איראן{{הערה\|{{על התורה\|רב סעדיה גאון\|תפסיר לבראשית פרק יד פסוק א\|R._Saadia_Gaon_Tafsir_Arabic/Bereshit/14.1#m7e0n6}}}}

	== אין מדרש ==		== אין מדרש ==
	אין [[מדרש רבה]] שטייט אז די פיר מלכים זענען מרמז קעגן די פיר גרויסע ~~אימפעריעס~~ וואס וועלן אויפשטיין אויף דער וועלט, און "כדרלעומר ~~מלך~~ עילם~~, זה~~ [[מדי\|מָדַי]]"{{הערה\|{{מדרש רבה\|בראשית\|מב\|ד}}.}}. דער רמב"ן ברענגט דעם מדרש אנדערש, און לויט אים איז כדרלעומר מרמז אויף [[אוראלט גריכנלאנד\|יָוָן]]{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=רמב"ן}}.}}.		אין [[מדרש רבה]] שטייט אז די פיר מלכים זענען מרמז קעגן די פיר גרויסע אימפּעריעס וואס וועלן אויפשטיין אויף דער וועלט, און אידענטיפיצירט כדרלעומר (עילם) מיט [[מדי\|מָדַי]]{{הערה\|{{מדרש רבה\|בראשית\|מב\|ד}}.}}. דער רמב"ן ברענגט דעם מדרש אנדערש, און לויט אים איז כדרלעומר מרמז אויף [[אוראלט גריכנלאנד\|יָוָן]]{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=רמב"ן}}.}}.

	== ביבליאגראפיע ==		== ביבליאגראפיע ==

תנא קמא אין 15:13, 30 סעפטעמבער 2025

2025-09-30T15:13:51Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 15:13, 30 סעפטעמבער 2025
שורה 1:		שורה 1:
	{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}		{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}
	[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|220px\|~~ממוזער~~\|שמאל\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]		[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|220px\|קליין\|שמאל\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]
	'''כְּדָרְלָעֹמֶר ~~מלך עילם~~'''~~{{הערה\|~~אין תרגום השבעים: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר"}} ווערט דערמאנט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} אלס ~~איינער~~ פון די פיר קעניגן ~~וואס האבן~~ זיך פאראייניגט צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעמר אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].		'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין תרגום השבעים: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], וועלכער ווערט דערמאנט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} אלס טייל פון א קאָאַליציע פון פיר קעניגן, וועלכע האָבן זיך פאראייניגט צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעמר אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].

	== געשיכטע אין דער תורה ==		== געשיכטע אין דער תורה ==
	אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} ~~ווערט דערציילט אז כדרלעומר מלך עילם איז געפארן צו אונטערדריקן~~ די פינף ~~קעניגן~~ פון כיכר הירדן ~~וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט~~ אין ~~אים~~ נאך ~~צוועלף יאר זיין אונטערטעניג.~~ [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים ~~זענען מיטגעקומען מיט אים~~. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, און חורים, ווי אויך די [[עמלק]]ים און אמוריים.		די געשיכטע פון כדרלעומר געפינט זיך אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. די פינף [[שטאָט-שטאַט]] מלכים פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, האָבן געדינט כדרלעומר'ן פאַר צוועלף יאָר, און אין דעם דרייצנטן יאָר האָבן זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן יאָר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, און חורים, ווי אויך די [[עמלק]]ים און אמוריים.
	די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.		די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.
	ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט זיי באזיגט ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.		ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט זיי באזיגט ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.

	פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד}}: שְׁתֵּים עֶשְׂרֵה שָׁנָה עָבְדוּ אֶת כְּדָרְלָעֹמֶר וגו', {{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד\|אן=פרק}}: וּבְאַרְבַּע עֶשְׂרֵה שָׁנָה בָּא כְדָרְלָעֹמֶר וְהַמְּלָכִים אֲשֶׁר אִתּוֹ וגו'}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}: אֵת כְּדָרְלָעֹמֶר מֶלֶךְ עֵילָם וְתִדְעָל מֶלֶךְ גּוֹיִם וְאַמְרָפֶל מֶלֶךְ שִׁנְעָר וְאַרְיוֹךְ מֶלֶךְ אֶלָּסָר וגו'.}}. דעריבער האלטן טייל אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.		פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד}}: שְׁתֵּים עֶשְׂרֵה שָׁנָה עָבְדוּ אֶת כְּדָרְלָעֹמֶר וגו', {{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד\|אן=פרק}}: וּבְאַרְבַּע עֶשְׂרֵה שָׁנָה בָּא כְדָרְלָעֹמֶר וְהַמְּלָכִים אֲשֶׁר אִתּוֹ וגו'}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}: אֵת כְּדָרְלָעֹמֶר מֶלֶךְ עֵילָם וְתִדְעָל מֶלֶךְ גּוֹיִם וְאַמְרָפֶל מֶלֶךְ שִׁנְעָר וְאַרְיוֹךְ מֶלֶךְ אֶלָּסָר וגו'.}}. דעריבער האלטן טייל אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.

	פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייבן קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער, און ווי רש"י און אנדערע זאגן טאקע{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. טייל ערקלערן אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, האט ער זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. טייל זאגן אז אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד איז אמרפל געווען אין שפיץ, און מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין שפיץ{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.		פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייבן קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער, און ווי רש"י און אנדערע זאגן טאקע{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. טייל ערקלערן אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, האט ער זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. טייל זאגן אז אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד איז אמרפל געווען אין שפיץ, און מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין שפיץ{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.

תנא קמא אין 14:47, 30 סעפטעמבער 2025

2025-09-30T14:47:55Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 14:47, 30 סעפטעמבער 2025
שורה 1:		שורה 1:
	{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}		{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}
	[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|220px\|ממוזער\|שמאל\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]		[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|220px\|ממוזער\|שמאל\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]
	~~{{מנוקד\|~~'''כְּדָרְלָעֹמֶר מלך עילם'''}}{{הערה\|אין תרגום השבעים: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר"}} ווערט דערמאנט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} אלס איינער ~~וואס האט אנטיילגענומען ביי דער מלחמה אין עמק השידים.~~ די פיר קעניגן~~, אמרפל, אריוך, כדרלעמר, און תדעל~~ האבן זיך פאראייניגט צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף קעניגן פון [[כיכר הירדן]] ~~וואס~~ האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעמר אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].		'''כְּדָרְלָעֹמֶר מלך עילם'''{{הערה\|אין תרגום השבעים: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר"}} ווערט דערמאנט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} אלס איינער פון די פיר קעניגן וואס האבן זיך פאראייניגט צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעמר אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].

	== געשיכטע אין דער תורה ==		== געשיכטע אין דער תורה ==

שווערמער: /* אידענטיטעט */

2025-07-25T15:39:51Z

אידענטיטעט

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 15:39, 25 יולי 2025
שורה 16:		שורה 16:

	==אידענטיטעט==		==אידענטיטעט==
	דער נאמען "כדרלעומר" ווערט באטראכט צו זיין "קוטיר-לאַגאַמאַר" (Kutir-Lagamar), א טיפישער [[עילמיש]]ער נאמען. "קודור" ערשיינט אלס דער ערשטע עלעמענט אין פילע עילמישע נעמען, און באדייט "דינער" אדער "בכור", און "לאַגאַמאַר" אדער "לאַגאַמאַל" איז אן עילמישער אפגאט. אבער שפורן פון אן עילמישער קעניג מיט'ן נאמען "קוטיר-לאגאמאר" זענען נאכנישט געפונען געווארן, און עס ווערט ערקלערט מיט דעם וואס פארצייטנס פלעגן קעניגן טראגן עטליכע צונעמען, און כדרלעומר איז ווארשיינליך אן אומבאקאנטער צונאמען פון איינער פון די באקאנטער קעניגן{{הערה\|~~1={{אוצר החכמה~~\|~~לייבל רוזניק\|התנ"ך מן השטח\|613422\|באנד=א\|מקום הוצאה=ירושלים\|שנת הוצאה=~~תשע"א~~\|עמ=77–81}}~~\|שם=רוזניק}}.		דער נאמען "כדרלעומר" ווערט באטראכט צו זיין "קוטיר-לאַגאַמאַר" (Kutir-Lagamar), א טיפישער [[עילמיש]]ער נאמען. "קודור" ערשיינט אלס דער ערשטע עלעמענט אין פילע עילמישע נעמען, און באדייט "דינער" אדער "בכור", און "לאַגאַמאַר" אדער "לאַגאַמאַל" איז אן עילמישער אפגאט. אבער שפורן פון אן עילמישער קעניג מיט'ן נאמען "קוטיר-לאגאמאר" זענען נאכנישט געפונען געווארן, און עס ווערט ערקלערט מיט דעם וואס פארצייטנס פלעגן קעניגן טראגן עטליכע צונעמען, און כדרלעומר איז ווארשיינליך אן אומבאקאנטער צונאמען פון איינער פון די באקאנטער קעניגן{{הערה\|[[#רזניק\|רזניק]], תשע"א\|שם=רוזניק}}.

	קיילשריפט אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה\|כיוון=שמאל\|{{אנצ יהודית\|4283\|Chedorlaomer\|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן" אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה\|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז אנגענומען אז וואס פינטשעס האט געליינט אלס "קודור-לאגאמאר" איז באמת קוטיר-נאַכונטע {{רוימישע נומערן\|2}} {{משמאל לימין\|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה\|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}.		קיילשריפט אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה\|כיוון=שמאל\|{{אנצ יהודית\|4283\|Chedorlaomer\|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן" אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה\|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז אנגענומען אז וואס פינטשעס האט געליינט אלס "קודור-לאגאמאר" איז באמת קוטיר-נאַכונטע {{רוימישע נומערן\|2}} {{משמאל לימין\|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה\|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}.

שווערמער: /* ביבליאגראפיע */

2025-07-25T15:39:09Z

ביבליאגראפיע

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 15:39, 25 יולי 2025
שורה 30:		שורה 30:
	*{{אנקער\|ארצי\|פנחס ארצי, '''עולם התנ"ך: בראשית''', תל אביב, 1993, זייטן 103-104.}}		*{{אנקער\|ארצי\|פנחס ארצי, '''עולם התנ"ך: בראשית''', תל אביב, 1993, זייטן 103-104.}}
	*{{אנקער\|פייפר\|חיים ה. פייפר, "כדרלעמר", '''אנציקלופדיה מקראית''' ד, עמוד 13.}}		*{{אנקער\|פייפר\|חיים ה. פייפר, "כדרלעמר", '''אנציקלופדיה מקראית''' ד, עמוד 13.}}
			*{{אנקער\|רזניק\|{{אוצר החכמה\|לייבל רזניק\|התנ"ך מן השטח\|613422\|באנד=א\|מקום הוצאה=ירושלים\|שנת הוצאה=תשע"א\|עמ=77–81\|סופיקס=יא}}.}}

	==רעפערענצן==		==רעפערענצן==

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 18:51, 30 סעפטעמבער 2025
שורה 1:		שורה 1:
	{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}		{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}
	[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|קליין\|לינקס\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]		[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|קליין\|לינקס\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]
	'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין סעפּטואגינטא: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], ~~וועלכער~~ ווערט ~~דערמאנט~~ אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} ~~אלס טייל פון א קאָאַליציע פון פיר קעניגן, וועלכע האָבן זיך פאראייניגט~~ צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין ~~כדרלעמר~~ אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].		'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין סעפּטואגינטא: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], איבער וועמען עס ווערט דערציילט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} ווי ער האט געקומען צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין אים אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].

	== געשיכטע אין דער תורה ==		== געשיכטע אין דער תורה ==
	דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין ~~די תורה,~~ אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף ~~[[שטאָט-שטאַט]] מלכים~~ פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, ~~האָבן~~ געדינט כדרלעומר'ן ~~פאַר~~ צוועלף ~~יאָר~~, און אין דעם דרייצנטן ~~יאָר האָבן~~ זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן ~~יאָר~~, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.		דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף קעניגן פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, האבן געדינט כדרלעומר'ן צוועלף יאר, און אין דעם דרייצנטן יאר האבן זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן יאר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.
	די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.		די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.
	ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.		ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 17:01, 30 סעפטעמבער 2025
שורה 1:		שורה 1:
	{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}		{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}
	[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg~~\|220px~~\|קליין\|~~שמאל~~\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]		[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|קליין\|לינקס\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]
	'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין תרגום השבעים: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], וועלכער ווערט דערמאנט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} אלס טייל פון א קאָאַליציע פון פיר קעניגן, וועלכע האָבן זיך פאראייניגט צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעמר אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].		'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין תרגום השבעים: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], וועלכער ווערט דערמאנט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} אלס טייל פון א קאָאַליציע פון פיר קעניגן, וועלכע האָבן זיך פאראייניגט צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעמר אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].

	== געשיכטע אין דער תורה ==		== געשיכטע אין דער תורה ==
	די געשיכטע פון כדרלעומר געפינט זיך אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. די פינף [[שטאָט-שטאַט]] מלכים פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, האָבן געדינט כדרלעומר'ן פאַר צוועלף יאָר, און אין דעם דרייצנטן יאָר האָבן זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן יאָר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, און ~~חורים~~, ווי אויך די [[עמלק]]ים ~~און אמוריים~~.		די געשיכטע פון כדרלעומר געפינט זיך אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. די פינף [[שטאָט-שטאַט]] מלכים פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, האָבן געדינט כדרלעומר'ן פאַר צוועלף יאָר, און אין דעם דרייצנטן יאָר האָבן זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן יאָר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.
	די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.		די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.
	ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט ~~זיי~~ באזיגט ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.		ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.

	פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד}}: שְׁתֵּים עֶשְׂרֵה שָׁנָה עָבְדוּ אֶת כְּדָרְלָעֹמֶר וגו', {{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד\|אן=פרק}}: וּבְאַרְבַּע עֶשְׂרֵה שָׁנָה בָּא כְדָרְלָעֹמֶר וְהַמְּלָכִים אֲשֶׁר אִתּוֹ וגו'}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}: אֵת כְּדָרְלָעֹמֶר מֶלֶךְ עֵילָם וְתִדְעָל מֶלֶךְ גּוֹיִם וְאַמְרָפֶל מֶלֶךְ שִׁנְעָר וְאַרְיוֹךְ מֶלֶךְ אֶלָּסָר וגו'.}}. דעריבער האלטן טייל אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.		פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד}}: שְׁתֵּים עֶשְׂרֵה שָׁנָה עָבְדוּ אֶת כְּדָרְלָעֹמֶר וגו', {{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד\|אן=פרק}}: וּבְאַרְבַּע עֶשְׂרֵה שָׁנָה בָּא כְדָרְלָעֹמֶר וְהַמְּלָכִים אֲשֶׁר אִתּוֹ וגו'}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}: אֵת כְּדָרְלָעֹמֶר מֶלֶךְ עֵילָם וְתִדְעָל מֶלֶךְ גּוֹיִם וְאַמְרָפֶל מֶלֶךְ שִׁנְעָר וְאַרְיוֹךְ מֶלֶךְ אֶלָּסָר וגו'.}}. דעריבער האלטן טייל אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.
			פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייבן קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער, ווי רש"י און אנדערע זאגן טאקע{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. טייל ערקלערן אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, האט ער זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. אנדערע זאגן אז אמרפל איז געווען דער חשוב'סטער אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד, אָבער מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין שפּיץ{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.

	פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייבן קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער, און ווי רש"י און אנדערע זאגן טאקע{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. טייל ערקלערן אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, האט ער זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. טייל זאגן אז אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד איז אמרפל געווען אין שפיץ, און מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין שפיץ{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.		==אויסלייג פונעם נאמען "כדרלעומר"==

	=="כדרלעומר" ~~אין הלכה~~==
	לויט דער גמרא{{הערה\|{{בבלי\|חולין\|סה\|א}}}} ווערט דער נאמען געשריבן "כדר לעומר" מיט צוויי ווערטער אבער אויף דער זעלבע שורה, אבער לויט אונזער [[מסורה (טעקסט)\|מסורה]] ווערט עס געשריבן אין איין ווארט{{הערה\|זעט {{היברובוקס\|\|מנחת שי\|14036\|בראשית יד א\|page=10}}.}}. אזוי אויך אויב עס איז נוגע צו שרייבן דעם נאמען אין א גט, שרייבט מען "כדרלעומר"{{הערה\|{{היברובוקס\|\|בית שמואל\|9728\|שמות אנשים, אות כ'\|page=69}}.}}.		לויט דער גמרא{{הערה\|{{בבלי\|חולין\|סה\|א}}}} ווערט דער נאמען געשריבן "כדר לעומר" מיט צוויי ווערטער אבער אויף דער זעלבע שורה, אבער לויט אונזער [[מסורה (טעקסט)\|מסורה]] ווערט עס געשריבן אין איין ווארט{{הערה\|זעט {{היברובוקס\|\|מנחת שי\|14036\|בראשית יד א\|page=10}}.}}. אזוי אויך אויב עס איז נוגע צו שרייבן דעם נאמען אין א גט, שרייבט מען "כדרלעומר"{{הערה\|{{היברובוקס\|\|בית שמואל\|9728\|שמות אנשים, אות כ'\|page=69}}.}}.

שורה 20:		שורה 19:
	קיילשריפט אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה\|כיוון=שמאל\|{{אנצ יהודית\|4283\|Chedorlaomer\|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן" אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה\|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז אנגענומען אז וואס פינטשעס האט געליינט אלס "קודור-לאגאמאר" איז באמת קוטיר-נאַכונטע {{רוימישע נומערן\|2}} {{משמאל לימין\|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה\|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}.		קיילשריפט אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה\|כיוון=שמאל\|{{אנצ יהודית\|4283\|Chedorlaomer\|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן" אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה\|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז אנגענומען אז וואס פינטשעס האט געליינט אלס "קודור-לאגאמאר" איז באמת קוטיר-נאַכונטע {{רוימישע נומערן\|2}} {{משמאל לימין\|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה\|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}.

	פארהאן פארשער וואס אידענטיפיצירן כדרלעומר מיט קוטיר-נאַכונטע {{רוימישע נומערן\|1}}{{הערה\|[[#ארצי\|ארצי]] 1993; [[#פייפר\|פייפר]] כדרלעמר.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}, אן עילמשער קעניג וואס האט אנגעגריפן און באזיגט כאַמוראַבי'ס זון און נאכפאלגער שאַמשו-אילונאַ. אנדערע אידעטיפיצירן כדרלעומר מיט כדור-מאבוק (Kudur-Mabuk) אן עילמישער מיליטער-מאן וואס האט איינגענומען לאַרסאַ און געקרוינט אלס קעניג זיין זון [[וארד-סין]] (וועלכער ווערט אידענטיפיצירט מיט [[אריוך]]). פארהאן ראיות אז די הערשאפט פון לאַרסאַ האט זיך געצויגן ביז סיריע און ארץ ישראל{{הערה\|{{אוצר החכמה\|רבי דוד צבי הופמאן\|פירושי הרב דוד צבי הופמן\|14523\|באנד=א (בראשית א)\|מקום הוצאה=בני ברק\|שנת הוצאה=תשכ"ט}}.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}{{הערה\|כיוון=שמאל\|[http://www.sacred-texts.com/ane/mba/mba17.htm ~~{{כ}}~~''Myths of Babylonia and Assyria - The Golden Age of Babylonia''].}}.		פארהאן פארשער וואס אידענטיפיצירן כדרלעומר מיט קוטיר-נאַכונטע {{רוימישע נומערן\|1}}{{הערה\|[[#ארצי\|ארצי]] 1993; [[#פייפר\|פייפר]] כדרלעמר.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}, אן עילמשער קעניג וואס האט אנגעגריפן און באזיגט כאַמוראַבי'ס זון און נאכפאלגער שאַמשו-אילונאַ. אנדערע אידעטיפיצירן כדרלעומר מיט כדור-מאבוק (Kudur-Mabuk) אן עילמישער מיליטער-מאן וואס האט איינגענומען לאַרסאַ און געקרוינט אלס קעניג זיין זון [[וארד-סין]] (וועלכער ווערט אידענטיפיצירט מיט [[אריוך]]). פארהאן ראיות אז די הערשאפט פון לאַרסאַ האט זיך געצויגן ביז סיריע און ארץ ישראל{{הערה\|{{אוצר החכמה\|רבי דוד צבי הופמאן\|פירושי הרב דוד צבי הופמן\|14523\|באנד=א (בראשית א)\|מקום הוצאה=בני ברק\|שנת הוצאה=תשכ"ט}}.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}{{הערה\|כיוון=שמאל\|[http://www.sacred-texts.com/ane/mba/mba17.htm ''Myths of Babylonia and Assyria - The Golden Age of Babylonia''].}}.

	[[יוסף בן מתתיהו]] שרייבט אז די פיר קעניגן, אריינגערעכנט ~~תדעל~~, זענען געווען [[אשור]]ישער גענערעלער{{הערה\|{{יוספוס\|קדמוניות היהודים\|א\|ט}}.}}. ענליך שרייבט דער אברבנאל אז "די אלע האבן געקעניגט אין געגנטער פון אשור"{{הערה\|אברבנאל, בראשית יד, א.}}. רב סעדיה גאון שרייבט אז כדרלעומר איז געווען דער קעניג פון כוזיסטאן {{העב\|ח'וזסתאן}}, א געגנט דרום-מזרח פון דער היינטיגער איראן{{הערה\|{{על התורה\|רב סעדיה גאון\|תפסיר לבראשית פרק יד פסוק א\|R._Saadia_Gaon_Tafsir_Arabic/Bereshit/14.1#m7e0n6}}}}		[[יוסף בן מתתיהו]] שרייבט אז די פיר קעניגן, אריינגערעכנט כדרלעומר, זענען געווען [[אשור]]ישער גענערעלער{{הערה\|{{יוספוס\|קדמוניות היהודים\|א\|ט}}.}}. ענליך שרייבט דער אברבנאל אז "די אלע האבן געקעניגט אין געגנטער פון אשור"{{הערה\|אברבנאל, בראשית יד, א.}}. רב סעדיה גאון שרייבט אז כדרלעומר איז געווען דער קעניג פון כוזיסטאן {{העב\|ח'וזסתאן}}, א געגנט דרום-מזרח פון דער היינטיגער איראן{{הערה\|{{על התורה\|רב סעדיה גאון\|תפסיר לבראשית פרק יד פסוק א\|R._Saadia_Gaon_Tafsir_Arabic/Bereshit/14.1#m7e0n6}}}}

	== אין מדרש ==		== אין מדרש ==
	אין [[מדרש רבה]] שטייט אז די פיר מלכים זענען מרמז קעגן די פיר גרויסע ~~אימפעריעס~~ וואס וועלן אויפשטיין אויף דער וועלט, און "כדרלעומר ~~מלך~~ עילם~~, זה~~ [[מדי\|מָדַי]]"{{הערה\|{{מדרש רבה\|בראשית\|מב\|ד}}.}}. דער רמב"ן ברענגט דעם מדרש אנדערש, און לויט אים איז כדרלעומר מרמז אויף [[אוראלט גריכנלאנד\|יָוָן]]{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=רמב"ן}}.}}.		אין [[מדרש רבה]] שטייט אז די פיר מלכים זענען מרמז קעגן די פיר גרויסע אימפּעריעס וואס וועלן אויפשטיין אויף דער וועלט, און אידענטיפיצירט כדרלעומר (עילם) מיט [[מדי\|מָדַי]]{{הערה\|{{מדרש רבה\|בראשית\|מב\|ד}}.}}. דער רמב"ן ברענגט דעם מדרש אנדערש, און לויט אים איז כדרלעומר מרמז אויף [[אוראלט גריכנלאנד\|יָוָן]]{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=רמב"ן}}.}}.

	== ביבליאגראפיע ==		== ביבליאגראפיע ==

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 15:13, 30 סעפטעמבער 2025
שורה 1:		שורה 1:
	{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}		{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}
	[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|220px\|~~ממוזער~~\|שמאל\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]		[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|220px\|קליין\|שמאל\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]
	'''כְּדָרְלָעֹמֶר ~~מלך עילם~~'''~~{{הערה\|~~אין תרגום השבעים: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר"}} ווערט דערמאנט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} אלס ~~איינער~~ פון די פיר קעניגן ~~וואס האבן~~ זיך פאראייניגט צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעמר אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].		'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין תרגום השבעים: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], וועלכער ווערט דערמאנט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} אלס טייל פון א קאָאַליציע פון פיר קעניגן, וועלכע האָבן זיך פאראייניגט צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעמר אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].

	== געשיכטע אין דער תורה ==		== געשיכטע אין דער תורה ==
	אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} ~~ווערט דערציילט אז כדרלעומר מלך עילם איז געפארן צו אונטערדריקן~~ די פינף ~~קעניגן~~ פון כיכר הירדן ~~וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט~~ אין ~~אים~~ נאך ~~צוועלף יאר זיין אונטערטעניג.~~ [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים ~~זענען מיטגעקומען מיט אים~~. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, און חורים, ווי אויך די [[עמלק]]ים און אמוריים.		די געשיכטע פון כדרלעומר געפינט זיך אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. די פינף [[שטאָט-שטאַט]] מלכים פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, האָבן געדינט כדרלעומר'ן פאַר צוועלף יאָר, און אין דעם דרייצנטן יאָר האָבן זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן יאָר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, און חורים, ווי אויך די [[עמלק]]ים און אמוריים.
	די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.		די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.
	ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט זיי באזיגט ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.		ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט זיי באזיגט ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.

	פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד}}: שְׁתֵּים עֶשְׂרֵה שָׁנָה עָבְדוּ אֶת כְּדָרְלָעֹמֶר וגו', {{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד\|אן=פרק}}: וּבְאַרְבַּע עֶשְׂרֵה שָׁנָה בָּא כְדָרְלָעֹמֶר וְהַמְּלָכִים אֲשֶׁר אִתּוֹ וגו'}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}: אֵת כְּדָרְלָעֹמֶר מֶלֶךְ עֵילָם וְתִדְעָל מֶלֶךְ גּוֹיִם וְאַמְרָפֶל מֶלֶךְ שִׁנְעָר וְאַרְיוֹךְ מֶלֶךְ אֶלָּסָר וגו'.}}. דעריבער האלטן טייל אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.		פון די פסוקים שיינט אז כדרלעומר האט געפירט די מלחמה{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד}}: שְׁתֵּים עֶשְׂרֵה שָׁנָה עָבְדוּ אֶת כְּדָרְלָעֹמֶר וגו', {{תנ"ך\|בראשית\|א\|ד\|אן=פרק}}: וּבְאַרְבַּע עֶשְׂרֵה שָׁנָה בָּא כְדָרְלָעֹמֶר וְהַמְּלָכִים אֲשֶׁר אִתּוֹ וגו'}}, און אין פסוק ט' ווערט כדרלעומר אויסגערעכנט דער ערשטער פון אלע פיר קעניגן{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|א\|ט}}: אֵת כְּדָרְלָעֹמֶר מֶלֶךְ עֵילָם וְתִדְעָל מֶלֶךְ גּוֹיִם וְאַמְרָפֶל מֶלֶךְ שִׁנְעָר וְאַרְיוֹךְ מֶלֶךְ אֶלָּסָר וגו'.}}. דעריבער האלטן טייל אז כדרלעומר איז געווען דער חשוב'סטער פון צווישן די פיר{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ד\|מפרש=רד"ק}}.}}{{הערה\|[[#פייפר\|פייפר]], כדרלעומר.}}.

	פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייבן קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער, און ווי רש"י און אנדערע זאגן טאקע{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. טייל ערקלערן אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, האט ער זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. טייל זאגן אז אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד איז אמרפל געווען אין שפיץ, און מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין שפיץ{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.		פון דער אנדערע זייט ווערט אמרפל אויסגערעכנט דער ערשטער אנהייבן קאפיטל, און עס איז משמע אז ער איז געווען חשוב'סטער, און ווי רש"י און אנדערע זאגן טאקע{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|ה\|מפרש=גור אריה}}}}{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=ספורנו}}}}. טייל ערקלערן אז וויבאלד די קעניגן האבן ווידערגעשפעניגט אין כדרלעומר, האט ער זיך אריינגעלייגט מער אינעם קאמפיין ווי די אנדערע{{הערה\|רש"י אין דפוס אלקבץ, געברענגט אין '''רש"י השלם – אריאל''' א, מכון אריאל: ירושלים, תשמ"ו, 143982}}. טייל זאגן אז כדרלעומר איז טאקע געווען דער פירער, אבער אמרפל איז געווען דער עלטסטער{{הערה\|פענח רזא און טור על התורה, בראשית יד, א}}. טייל זאגן אז אין גרויסקייט און אין פירן די קעניגרייך אינעווייניג אין לאנד איז אמרפל געווען אין שפיץ, און מיט העלדישקייט אין קריג איז כדרלעומר געווען אין שפיץ{{הערה\|{{תנ"ך\|בראשית\|יד\|א\|מפרש=העמק דבר}}.}}.

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 00:37, 1 אקטאבער 2025
שורה 1:		שורה 1:
	{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}		{{דעסקריפציע\|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}}
	[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|קליין\|לינקס\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]		[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg\|קליין\|לינקס\|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]]
	'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין סעפּטואגינטא: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], איבער וועמען עס ווערט דערציילט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} ווי ער ~~האט~~ געקומען צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין אים אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].		'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין סעפּטואגינטא: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], איבער וועמען עס ווערט דערציילט אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}} ווי ער איז געקומען צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין אים אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]].

	== געשיכטע אין דער תורה ==		== געשיכטע אין דער תורה ==
	דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף קעניגן פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, האבן געדינט כדרלעומר'ן צוועלף יאר, און אין דעם דרייצנטן יאר האבן זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן יאר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.		דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין אין {{תנ"ך\|בראשית\|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף קעניגן פון כיכר הירדן, ברע מלך [[סדום]], ברשע מלך [[עמורה]], שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, און דעם קעניג פון בלע, האבן געדינט כדרלעומר'ן צוועלף יאר (דאָס הייסט, זיי האָבן געצאָלט שטײער{{הערה\|פארגלייכט {{תנ"ך\|מלכים ב\|יח\|ז}}}}), און אין דעם דרייצנטן יאר האבן זיי רעבעלירט קעגן אים. אין דעם פערצנטן יאר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים.
	די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.		די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן.
	ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.		ווען [[אברהם\|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב.
שורה 14:		שורה 14:

	==אויסלייג פונעם נאמען "כדרלעומר"==		==אויסלייג פונעם נאמען "כדרלעומר"==
	לויט דער גמרא{{הערה\|{{בבלי\|חולין\|סה\|א}}}} ~~ווערט דער נאמען געשריבן "כדר לעומר" מיט צוויי ווערטער~~ אבער ~~אויף~~ דער ~~זעלבע שורה, אבער לויט אונזער~~ [[מסורה (טעקסט)\|מסורה]] ווערט עס געשריבן אין איין ווארט{{הערה\|זעט {{היברובוקס\|\|מנחת שי\|14036\|בראשית יד א\|page=10}}.}}. אזוי אויך אויב עס איז נוגע צו שרייבן דעם נאמען אין א גט, שרייבט מען "כדרלעומר"{{הערה\|{{היברובוקס\|\|בית שמואל\|9728\|שמות אנשים, אות כ'\|page=69}}.}}.		לויט דער גמרא ווערט דער נאמען געשריבן "כדר לעומר" מיט צוויי ווערטער אבער דווקא אויף דער זעלבע שורה{{הערה\|{{בבלי\|חולין\|סה\|א}}}}, אבער איו דער [[מסורה (טעקסט)\|מסורה]] ווערט עס געשריבן אין איין ווארט{{הערה\|זעט {{היברובוקס\|\|מנחת שי\|14036\|בראשית יד א\|page=10}}.}}. אזוי אויך אויב עס איז נוגע צו שרייבן דעם נאמען אין א גט, שרייבט מען "כדרלעומר"{{הערה\|{{היברובוקס\|\|בית שמואל\|9728\|שמות אנשים, אות כ'\|page=69}}.}}. אויב א סופר שרײבט דעם נאָמען אין צװײ שורות, איז דער גט פּסול{{הערה\|[https://www.sefaria.org/Teshuvot_haRashba_Meyuchas_LehaRamban.148 תשובות הרשב"א מיוחס להרמב"ן סי' קמח]}}.

	==אידענטיטעט==		==אידענטיטעט==
	דער נאמען "כדרלעומר" ווערט באטראכט צו זיין "קוטיר-לאַגאַמאַר" (Kutir-Lagamar), א טיפישער [[עילמיש]]ער נאמען. דער ערשטער טייל פונעם נאָמען, "קודור", ערשיינט אלס דער ערשטע עלעמענט אין פילע עילמישע נעמען, און באדייט "דינער פון~~" אדער "בכור~~". דער צווייטער טייל, "לאַגאַמאַר" אדער "לאַגאַמאַל", איז אן עילמישער אפגאט. אבער שפורן פון אן עילמישער קעניג מיט'ן נאמען "קוטיר-לאגאמאר" זענען נאכנישט געפונען געווארן, און עס ווערט ערקלערט מיט דעם וואס פארצייטנס פלעגן קעניגן טראגן עטליכע צונעמען, און כדרלעומר איז ווארשיינליך אן אומבאקאנטער צונאמען פון איינער פון די באקאנטער קעניגן{{הערה\|[[#רזניק\|רזניק]], תשע"א\|שם=רוזניק}}.		דער נאמען "כדרלעומר" ווערט באטראכט צו זיין "קוטיר-לאַגאַמאַר" (Kutir-Lagamar), א טיפישער [[עילמיש]]ער צוזאמגעשטעלטער נאמען. דער ערשטער טייל פונעם נאָמען, "קודור", ערשיינט אלס דער ערשטע עלעמענט אין פילע עילמישע נעמען, און באדייט "דינער פון". דער צווייטער טייל, "לאַגאַמאַר" אדער "לאַגאַמאַל", איז אן עילמישער אפגאט. אבער שפורן פון אן עילמישער קעניג מיט'ן נאמען "קוטיר-לאגאמאר" זענען נאכנישט געפונען געווארן, און עס ווערט ערקלערט מיט דעם וואס פארצייטנס פלעגן קעניגן טראגן עטליכע צונעמען, און כדרלעומר איז ווארשיינליך אן אומבאקאנטער צונאמען פון איינער פון די באקאנטער קעניגן{{הערה\|[[#רזניק\|רזניק]], תשע"א\|שם=רוזניק}}.

	[[קיילשריפט]] אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה\|כיוון=שמאל\|{{אנצ יהודית\|4283\|Chedorlaomer\|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די שפּעטע בבלישע לעגענדעס (די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן") אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה\|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז פּינטשעס'נס באהויפטונג אנגענומען צו זיין א טעות אין דעשיפרירונג, און דער נאָמען איז וואַרשיינליך {{רנ\|קוטיר-נאַכונטע\|2}} {{משמאל לימין\|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה\|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}.		[[קיילשריפט]] אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה\|כיוון=שמאל\|{{אנצ יהודית\|4283\|Chedorlaomer\|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די שפּעטע בבלישע לעגענדעס (די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן") אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה\|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז פּינטשעס'נס באהויפטונג אנגענומען צו זיין א טעות אין דעשיפרירונג, און דער נאָמען איז וואַרשיינליך {{רנ\|קוטיר-נאַכונטע\|2}} {{משמאל לימין\|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה\|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}.

	פארהאן פארשער וואס אידענטיפיצירן כדרלעומר מיט {{רנ\|קוטיר-נאַכונטע\|1}}{{הערה\|[[#ארצי\|ארצי]] 1993; [[#פייפר\|פייפר]] כדרלעמר.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}, אן עילמשער קעניג וואס האט אנגעגריפן און באזיגט כאַמוראַבי'ס זון און נאכפאלגער שאַמשו-אילונאַ. אנדערע אידעטיפיצירן כדרלעומר מיט כדור-מאבוק (Kudur-Mabuk) אן עילמישער מיליטער-מאן וואס האט איינגענומען לאַרסאַ און געקרוינט אלס קעניג זיין זון [[וארד-סין]] (וועלכער ווערט אידענטיפיצירט מיט [[אריוך]]). ~~פארהאן ראיות אז די הערשאפט~~ פון ~~לאַרסאַ האט זיך געצויגן ביז סיריע און ארץ ישראל~~{{הערה\|~~{{אוצר החכמה\|\|פירושי~~ הרב דוד צבי הופמן~~\|14523\|באנד=א (~~בראשית א~~)\|מקום הוצאה=בני ברק\|שנת הוצאה=תשכ"ט}}~~.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}{{הערה\|כיוון=שמאל\|Donald A. MacKenzie, (1915), ''[http://www.sacred-texts.com/ane/mba/mba17.htm Myths of Babylonia and Assyria]''.}}.		עס זענען פארהאן פארשער וואס אידענטיפיצירן כדרלעומר מיט {{רנ\|קוטיר-נאַכונטע\|1}}{{הערה\|[[#ארצי\|ארצי]] 1993; [[#פייפר\|פייפר]] כדרלעמר.}}{{הערה\|שם=רוזניק}}, אן עילמשער קעניג וואס האט אנגעגריפן און באזיגט כאַמוראַבי'ס זון און נאכפאלגער שאַמשו-אילונאַ. אנדערע אידעטיפיצירן כדרלעומר מיט כדור-מאבוק (Kudur-Mabuk) אן עילמישער מיליטער-מאן וואס האט איינגענומען לאַרסאַ און געקרוינט אלס קעניג זיין זון [[וארד-סין]] (וועלכער ווערט אידענטיפיצירט מיט [[אריוך]]).
			עילם'ס מאַכט איז פאַקטיש פאַרשפּרייט געווען מערב צו מעסאָפּאָטאַמיע אין דער אַלטער בבלישער צייט (אַרום 2000–ב' אלפים), און עס זענען דאָ אַרכעאָלאָגישע שפּורן פון עילמישער קאָנטראָל איבער שטחים אין [[כנען]].{{הערה\|פירוש הרב דוד צבי הופמן, [https://mg.alhatorah.org/Parshan/R._David_Zvi_Hoffmann/Bereshit/14 בראשית יד, א, הערה 12].}}{{הערה\|שם=רוזניק}}{{הערה\|כיוון=שמאל\|Donald A. MacKenzie, (1915), ''[http://www.sacred-texts.com/ane/mba/mba17.htm Myths of Babylonia and Assyria]''.}}.

	[[יוסף בן מתתיהו]] שרייבט אז די פיר קעניגן, אריינגערעכנט כדרלעומר, זענען געווען [[אשור]]ישער גענערעלער{{הערה\|{{יוספוס\|קדמוניות היהודים\|א\|ט}}.}}. ענליך שרייבט דער אברבנאל אז "די אלע האבן געקעניגט אין געגנטער פון אשור"{{הערה\|אברבנאל, בראשית יד, א.}}. רב סעדיה גאון שרייבט אז כדרלעומר איז געווען דער קעניג פון כוזיסטאן {{העב\|ח'וזסתאן}}, א געגנט דרום-מזרח פון דער היינטיגער איראן{{הערה\|{{על התורה\|רב סעדיה גאון\|תפסיר לבראשית פרק יד פסוק א\|R._Saadia_Gaon_Tafsir_Arabic/Bereshit/14.1#m7e0n6}}}}		[[יוסף בן מתתיהו]] שרייבט אז די פיר קעניגן, אריינגערעכנט כדרלעומר, זענען געווען [[אשור]]ישער גענערעלער{{הערה\|{{יוספוס\|קדמוניות היהודים\|א\|ט}}.}}. ענליך שרייבט דער אברבנאל אז "די אלע האבן געקעניגט אין געגנטער פון אשור"{{הערה\|אברבנאל, בראשית יד, א.}}. רב סעדיה גאון שרייבט אז כדרלעומר איז געווען דער קעניג פון כוזיסטאן {{העב\|ח'וזסתאן}}, א געגנט דרום-מזרח פון דער היינטיגער איראן{{הערה\|{{על התורה\|רב סעדיה גאון\|תפסיר לבראשית פרק יד פסוק א\|R._Saadia_Gaon_Tafsir_Arabic/Bereshit/14.1#m7e0n6}}}}