https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98%3A%D7%A8%D7%91%D7%99_%D7%99%D7%95%D7%9D-%D7%98%D7%95%D7%91_%D7%9C%D7%99%D7%A4%D7%9E%D7%90%D7%9F_%D7%94%D7%A2%D7%9C%D7%A2%D7%A8 2026-04-05T22:20:20Z ווערסיע היסטאריע פאר דעם בלאט אויפן וויקי MediaWiki 1.39.4 https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%A8%D7%91%D7%99_%D7%99%D7%95%D7%9D-%D7%98%D7%95%D7%91_%D7%9C%D7%99%D7%A4%D7%9E%D7%90%D7%9F_%D7%94%D7%A2%D7%9C%D7%A2%D7%A8&diff=336087&oldid=prev 2025-04-24T09:35:57Z

<p>האנטבוך פאר אידישע געשיכטע און כראנאלאגיע</p> <p><b>נייער בלאַט</b></p><div>{{דרעפט}}<br /> ר' יום טוב ליפּמאַן העלער איז געבּוירן געוואָרן ה'של&quot;ט אין דער שטאָט<br /> וואלערשטיין, אין בּייערן. זיין פאָטער, ר' נתן, איז געשטאָרבּן ווען ר' יום<br /> טוב ליפּמאַן איז נאָך גאַר יונג געווען, און זיין זיידע ר' משה העלער האָט<br /> אים גענומען צו זיך און אים דערצויגן. דער זיידע זיינער, וועלכער איז<br /> געווען דער הויפּט־רב פון די אידישע געמיינדעס אין בּייערן, האָט אים גע־<br /> געבּן אַ גוטע, שטרענגע אידישע דערציאונג. אַלט־ווערנדיק צוועלף יאַר,<br /> האָט אים דער זיידע אַוועקגעשיקט לערנען אין דער ישיבה פון פרידבּורג,<br /> אין וועלכער ר' יעקב גינצבּורג איז געווען דער ראש ישיבה. אַ רייכער<br /> אידישער קויפמאַן פון פּראג, מיטן נאַמען אהרן אשכּנזי, איז געקומען קיין<br /> פרידבּורג וועגן געשעפטס־אַנגעלעגנהייטן און בּאַזוכט די ישיבה מיט דעם<br /> געדאַנק אַרויסצונעמען פון דאַרט אַ ישיבה־בּחור אַלס חתן פאַר זיין<br /> טאָכטער. דער ראש ישיבה האָט אים רעקאָמענדירט דעם בּחור יום טוב<br /> ליפּמאַן העלער, אויסלויבּנדיק אים אַלס דער בּעסטער און פעאיקסטער<br /> תּלמיד צווישן אַלע תּלמידים זיינע.<br /> <br /> אהרן אשכּנזי האָט מיטגענומען דעם יונגן יום טוב ליפּמאַן נאָך פּראג,<br /> וועלכע איז צו יענער צייט געווען אַ &quot;עיר גדולה של חכמים וסופרים&quot;.<br /> דער מהרי&quot;ל (ר' לוי בּר' בּצלאל, וועמען די לעגענדע האַט צוגעשריבּן זיין<br /> שאַפן אַ גולם) איז דאָרט געווען דער ראש ישיבה, און ס'איז דער גרעסטער<br /> כּבוד געווען צו לערנען אין זיין ישיבה. צו גלייכער צייט האָט אויך גע־<br /> לעבּט אין פּראג ר' דוד גאנז, דער מחבּר פונם &quot;צמה דוד&quot;, און דער הויפּט־<br /> רב פון גאַנץ בּעהמען, ר' אפרים לאנטשיף. אונטער דער השגחה פון<br /> די אַלע דריי האָט זיך ר' יום טוב ליפּמאַן געלערנט און חתונה געהאַט<br /> פאַר אהרן אַשכּנזיס טאָכטער. אין יאָר 1597, אַלט־זייענדיק קוים אַכטצן<br /> יאָר, איז ער אויפגענומען געוואָרן אַלס דין אין פּראג. ער איז שוין דע־<br /> מאָלט בּאַרימט געווען אַלס גרויסער תּלמודיסט און געלערנטער אין<br /> וועלטלעכע וויסנשאַפטן.<br /> <br /> אין דעם דרייסיג־יאָריקן קריג, וועלכער האָט זיך אָנגעהויבּן אין<br /> 1618 און געדויערט בּיז 1648, האָט עסטרייך די הויפּט־ראָלע געשפּילט<br /> אין אים, און אַזוי ווי עסטרייך האָט מלהמה געפירט צו פאַרטיידיקן דעם<br /> אַלטן פאַרדאָרבּענעם קאַטאָליציזם מיט זיין אינקוויזיציאָן און שייטערהויפן,<br /> האָבּן די אידישע געמיינדעס זיך גענייטיקט אין טיכטיקע רבּנים, גייסט־<br /> רייכע וועגווייזער, צו דערמוטיקן דאָס פאָלק און צו פאַרטיידיקן זיינע<br /> טראַדיציעס, און ר' יום טוב ליפּמאַן איז איינגעלאַדן געוואָרן קיין ווין<br /> אָנצונעמען דעם אמט אַלס רב. דריי יאָר, האָט ער דעם אמט אָנגעהאַלטן.<br /> ענדע 1627 איז ער איינגעלאַדן געוואָרן פון דער פּראגער געמיינדע אַנר<br /> צונעמען דעם אמט פון הויפּט־רב אויפן אָרט פונם פאַרשטאָרבּענעם. און<br /> פון יענער צייט אַן האַבּן זיך אָנגעהויבּן זיינע שמערצן און ליידן. דער<br /> קריג, וועלכער — ווי געזאָגט — האָט זיך אָנגעהויבּן אין 1618, האָט זיך<br /> אינם יאַר 1628, ווען ר' יום טוב ליפּמאַן איז געווען לאַנד־ראַבּינער, דאָס<br /> צענטע יאָר געציילט, און אין דעם משך האַט די מלחמה דאָס לאַנד בּיז<br /> גאָר פאראָרעמט. נאַר ווער רעכנט זיך אין מלחמה־צייט, אין יעדער עפּאָכע,<br /> איבּערהויפּט אין יענער פינסטערער עפּאָכע, מיט די בּירגער פונם לאַנד,<br /> וויפיל הויטן מען דאַרף בּיי זיי אַראָפּשינדן, איבּערהויפּט מיט דעם עלע־<br /> מענט וואָס רופט זיך &quot;איד&quot;.<br /> <br /> די שווערע קריגס־שטייערן וואָס זענען אַרויפגעלייגט געוואָרן אויף<br /> די אידן, זענען פיל מאַל מערער געווען ווי די אַרויפגעלייגטע אויף די<br /> ניט־אידישע בּירגער. פערציג טויזנט גולדן אַ יאַר האָבּן די אידן געדאַרפט<br /> צושטעלן אין דער רעגירונגס־קאַסע. אויסער דעם איז די מאַטעריעלע לאַגע<br /> פון די אידן אין בּעהמען געווען אַ שרעקלעך טרויעריקע. דער קריג האָט<br /> צעשטערט און פאַרניכטעט דעם האַנדל און פעלד־אַרבּעט. ווען דער פּויער<br /> פלעגט וועלן אַראָפּנעמען די תּבואה פון זיין פעלד, וועלכעס ער האָט מיט<br /> שווערע פּראצע בּאַאַרבּעט, פלעגן קומען די רייטער, די קאַוואַלעריע, צו־<br /> טרעטן אַלעס מיט די פערדס טריט, דאַס איבּערגעבּליבּענע צונעמען פאַר<br /> די פערד און פאַר זיך. וואָס־זשע האַט געקאָנט טון דער איד אין אַזאַ<br /> צייט? אין די שטעט איז דער האַנדל געווען אינגאַנצן פּאַראַליזירט, אין<br /> די דערפער האָט ער ניט געהאַט וועמען צו פאַרקויפן, אויסער דעם פלעגט<br /> מען בּאַפאַלן דעם אָרימען אידן, וועלכער איז מיט זיין סחורה געקומען<br /> אין די דערפער און בּיי אים זי אַוועקרויבּן. און פון די אַלע צרות,<br /> איז די צרה פונם קריגס־שטייער געווען די גרעסטע. פערציג טויזנט גולדן<br /> צו צאָלן אַ יאָר, האָט אַריינגעבּראַכט די אידן אין דער גרעסטער פאַרלע־<br /> גנהייט. און ווען ס'איז אָנגעקומען דער בּאַפעל פונם שטאַטסהאַלטער, אַז<br /> אין משך פון פופצן טעג נאָכן דערהאַלטן די פאָדערונג מוז די סומע אומ־<br /> בּאַדינגט געדעקט ווערן, זענען זיי פאַרצווייפלט געוואַרן, איבּערהויפּט<br /> ווען דער בּאַפעל איז געווען מיט דער גרעסטער שטרענגקייט, אַז ווען<br /> מען וועט צו דער בּאַשטימטער צייט ניט בּאַצאַלן, וועלן די פאָרשטייער<br /> אַרעסטירט ווערן און געהאַלטן ווערן אונטער אַרעסט בּיז די סומע וועט<br /> געדעקט ווערן. די אידישע געמיינדע פון פּראג איז געצוואונגען געווען צו<br /> בּאַשטימען אַ קאָמיטעט, פון די גרעסטע מיטגלידער אירע, אַלס אַ שטייער־<br /> קאָמיסיע, וועמעס אויפגאַבּע זאָל זיין בּאַשטייערן יעדן נאָך די מעגלעכ־<br /> קייטן זיינע, אויף צו קאָנען דעקן די פערציג טויזנט גולדן. זעלבּסטפאַר־<br /> שטענדלעך, אַז פאָרזיצנדער פון דער קאָמיסיע איז בּאַשטימט געוואָרן<br /> דער לאַנדסראַבּינער ר' יום טוב ליפּמאַן העלער. און דער גוטער איידעלער<br /> רב, נאָך די אַלע אָנשטרענגונגען יינע צו בּאַשטייערן יעדן נאָך זיין מאַ־<br /> טעריעלן שטאַנד נאָך, האָט דאַך ארויסגערופן צאַנקערייען און שטריי־<br /> טיקייטן צווישן די אידישע געמיינדעס אין בּעהמען. חושד זיין די קאָמיסיע<br /> בּכלל און דעם רב בּפרט, אַז זיי האַנדלען פּאַרטייאיש, אייניקע ווערן בּאַ־<br /> שטייערט ווייניקער, און אייניקע מערער. און פילע האָבּן זיך אָפּגעהאַלטן<br /> פון צאָלן. דאָס האָט געצוואונגען די קאָמיסיע אָננעמען געוואַלד מיטלען,<br /> אַרעסטירן דעם ניט צאָלער, אַריינלייגן אין חרם, אָדער אינגאַנצן אים<br /> אויסווייזן פון בּעהמען. און דאָ האָט זיך אַנגעהויבּן די סדרה פון מסירות,<br /> און אויף אַזאַ נידערטרעכטיקן אופן, אַז מען האָט ניט אָפּגעהאַלטן זיך<br /> צו פאַרמסרן ר' יום טוב ליפּמאַן העלער, אַז ער פאַרהאַלט פאַר זיך גרויסע<br /> סומען געלד פון די צונויף געזאַמלטע שטייערן, און ער פאַרשוינט זיינע<br /> פאַרוואַנדטע און גוטע פריינט און נעמט בּיי זיי ווייניקער נאָך זייערע<br /> פינאַנציעלע מעגלעכקייטן. די מסירות זענען געשיקט געוואָרן גלייך צום<br /> קייזער פערדינאַנד, וועלכער האָט זיי גענומען אין אַכט, און האָט אַרויסר<br /> געשיקט אַן אונטערזוכונגס ־ קאָמיסיע איבּערצוצייגן זיך אין דער ריכטי־<br /> קייט פון די זעלבּע. און ווען אפילו די אונטערזוכונגס ־ קאָמיסיע האָט זיך<br /> איבּערצייגט אין דער ניט ריכטיקייט פון די מסירות, האָט עס דאָך ניט<br /> אָפּגעהאַלטן די אויסוואורפן אָנצוגיין מיט ווייטערדיקע מסירות, וואַס זענען<br /> געפערלעך געווען פאַר ר' יום טוב ליפּמאַן. די מסירה איז בּאַשטאַר<br /> נען, אַז ר' יום טוב ליפּמאַן העלער האָט אין זיינע פון אים געשאַפענע<br /> ווערק באַליידיקט דאָס קריסטנטום. צו יענער צייט האָט ר' יום טוב ליפּ־<br /> מאַן פאַרפאַסט זיין &quot;תּוספות יום טוב&quot;, אַ פּירוש אויף משניות, &quot;להם<br /> חמודת&quot;, &quot;מעדני מלך&quot; און פיל אַנדערע. ווען קייזער פערדינאַנד האָט<br /> דערהאַלטן די מסירה, איז ער בּיז גאַר אויפגערעגט געוואָרן. &quot;איך —<br /> האָט ער אויסגעשריגן — פיר אַזאַ שווערן און בּיטערן קריג קעגן די פּראָ־<br /> טעסטאַנטן, און דאָ קומט אַ אידישער רב און בּאַליידיקט דאָס קריסטנטום&quot;.<br /> די מוסרים האָבן אין זייער מסירה נאָך אָנגעמערקט, אַז דער אידישער<br /> רב איז אומגעהויער רייך, ער פאַרמאָגט הונדערטער טויזנטער גולדן און<br /> ווען ס'זאַל זיך אַרויסווייזן, אַז די מסירה איז א ריכטיקע, דאַרף זיין גאַנץ<br /> פאַרמעגן קאָנפיסקירט ווערן און איבערגעגעבן ווערן — נאָך די געזעצן<br /> פון עסטרייך אין יענער צייט — צום קייזער. און אַזוי ווי פערדינאַנד האַט<br /> זיך גענייטיקט אין געלט אָנצופירן די מלחמה, האָט ער שוין קיין אויס־<br /> פאָרשונגס־קאָמיסיע ניט געשיקט, נאַר גלייך געשיקט אַ מיליטער ־ מאַן<br /> מיט סאַלדאַטן, צו שמידן ר' יום טוב ליפּמאַן העלער אין קייטן און אים<br /> בּרענגען קיין ווין אַלס געפערלעכן פאַרבּרעכער. און אַזוי ווי דער שטאַט־<br /> האַלטער און פיל קריסטלעכע מאַגנאַטן האָבן געקענט דעם אידישן רב<br /> פאַר זייער אַן ערלעכן און ערנהאַפטן מאַן, האָבּן זיי געפּועלט בּיי דער<br /> רעגירונג, נאָכדעם ווי עס איז געשפּענדעט געוואָרן אַ גרויסע סמע געלט,<br /> אַז די פּראַגער אידן זאַלן געבן אַ גוטע גאַראַנטיע פאַרן רב, אַז ער וועט<br /> זיך צושטעלן פאַרן געריכט אין דער בּאַשטימטער צייט, ווען דער משפּט<br /> קעגן אים וועט פאָרקומען. דעם 5־טן תּמוז פונם יאַר ה. שפ&quot;ט, אָדער<br /> דעם 25־טן יוני 1629 איז ר' יום טוב ליפּמאַן אַרויפגעפאָרן פון פּראג.<br /> דעם 2־טן יולי איז ער אָנגעקומען קיין ווין. דער דריטן פון זעלבן חודש<br /> האַט ער זיך פאָרגעשטעלט פאַרן קאַנצלער, וועלכער, נאָך דער ערשטער<br /> בּאַשולדיקונג, וואָס ער האָט אים אויפן אַרט געמאַכט, פאַר וואָס ער<br /> האָט איינעם פון זיינע ספרים אַ נאָמען געגעבּן: &quot;מעדני מלך&quot;, וואָס<br /> איז אַ מאַיעסטעטישע בּאַליידיקונג, האַט ער פאַראָרדנט, מען זאַל אים,<br /> ווי אַ שרעקלעכן פאַרבּרעכער, פאַרשפּאַרן אין געפענקעניש, דאַרט וואו<br /> עס געפינען זיך די געפערלעכע אַרעסטאַנטן, מערדער, רויבּער, אונטער־<br /> צינדער, און שטרענג באַפוילן קיינעם צו אים ניט צוצולאָזן.<br /> <br /> די אַרעסטאַנטן אין תּפיסה, אנערקענענדיק אַז דער בּלייכער, שוואַכער<br /> רב, איז בּשום אופן קיין קרימינעלן פאַרבּרעכן ניט בּאַגאַנגען, האָבּן אים<br /> ניט נאָר מענטשלעך, נאָר אויך בּרידערלעך בּאַהאַנדלט. זיי האָבּן נאָך זייער<br /> מעגלעכקייט זיין לאַגע אין תּפיסה פאַרלייכטערט. די אידישע געמיינדע אין<br /> ווין האָט דורך שווערער מי און דורך דער פאַרמיטלונג פונם הויף ־ יוד<br /> יעקב שמואלס, בּאַראָן פון טרייענבּערג, אויסגעווירקט, אַז מע זאָל ר'<br /> יום טוב ליפּמאַן העלער איבּערפירן פון דער קרימינאַל — אין דער שטאָ־<br /> טישער תּפיסה, דאָרט וואו עס געפינען זיך ניט קיין שרעקלעכע פאַר־<br /> בּרעכער.<br /> <br /> און דער פּראָצעס איז פאָרגעקומען. און ווי ווייט דער ווילדער קאַ־<br /> טוילישער פאַנאַטיזם האָט פאַרפינסטערט דעם געזונטן מענטשן ־ פאַר־<br /> שטאַנד, קען מען זיך איבּערצייגן פון דעם פאַרגעקומענעם פּראָצעס. טראָץ<br /> דעם, וואָס מען האָט אין זיינע הבּורים קיין בּאַליידיקונג קעגן קריסטנ־<br /> טום ניט געפונען, איז ער דאָך פון די ריכטער צום טויט פאַרמשפּט גע־<br /> וואָרן. זיין פאַרבּרעכן איז בּאַשטאַנען, ערשטנס: אין זיינע ספרים לויבּט<br /> ער דעם &quot;תּלמוד&quot;, און הייסט די אידן אים צו שטודירן. און דער תּלמוד<br /> איז דאָך קעגן קריסטנטום, א סימן דער פּויפּסט האָט דאָך געהייסן פאַר־<br /> בּרענען דעם תּלמוד... צווייטנס: ווי האָט ער זיך געוואַגט אָנרופן זיינע<br /> ספרים &quot;מעדני מלך&quot; און &quot;להם חמודות&quot;? קאַן דען זיין — האָבּן די ריכ־<br /> טער מאָטיוירט — אַז אַ אידיש בּוך, וואָס בּאַהאַנדלט רעליגיעזע<br /> פראַגן זאָלן זיין אַ קעניגלעכען געריכט?... קאַן דען זיין אַ צווייט בּוך,<br /> וואָס בּאַהאַנדלט אידישע פראַגן, אַ &quot;להם המודות&quot;, אַ דעליקאַטעסע? עס<br /> האָט ניט געהאָלפן די מייסטערהאַפטע פאַרטיידיקונג פון ר' יום טוב ליפּמאַן<br /> העלער, וועלכער האָט מיט פיל אַרגומענטן בּאַוויזן זיין אומשולד.<br /> <br /> מיט דער גרעסטער אָנשטרענגונג פון די ווינער אידן, אָן דער שפּיצע פון דעם הויף־יוד, בּאַראָן פון טרייענבּערג, איז געלונגען אויסצוווירקן בּיים קייזער פערדינאַנד צו פאַרבּייטן דעם טויט־אורטייל אויף אַ<br /> געלט־שטראָף. נאָכדעם ווי ס'איז פון דער געמיינדע בּאַצאָלט געוואָרן<br /> צען טויזנט גולדן, איז ער בּאַפרייט געוואָרן, מיט אַ תּנאי, אַז ער טאָר<br /> מער קיין רב ניט זיין אָדער פאַרנעמען אַ וועלכע ס'איז אַנדערע פאַראַנטוואָרטלעכע שטעלע אין גאַנץ עסטרייך.<br /> <br /> מיט אַ צייט שפּעטער האָט מען אויסגעווירקט בּיים קייזער די דערלויבּעניש, ר' יום טוב ליפּמאַן זאָל מעגן פאַרנעמען אַ ראַבּינער־שטעלע<br /> אין דייטשלאנד.<br /> <br /> אין 1632 איז ר' יום טוב ליפּמאַן איינגעלאַדן געוואָרן קיין נעמיראָוו<br /> צו פאַרנעמען דאָס רבּנות. דריי יאָר איז ער דאָרט אַלס רב פאַרבּליבּן.<br /> דאַן איז ער געוואָרן רב אין וולאדימיר וואָלינסקי, אָדער ווי אידן פלעגן<br /> עס רופן: לאָדמיר. נאָכן טויט פון ר' יהושע שלמה פאַלק, איז ער איינ־<br /> געלאַדן געוואָרן קיין קראקוי צו פארנעמען זיין אָרט און דאָרט איז ער<br /> שוין פאַרבּליבּן בּיז זיין טויט. ר' יום טוב ליפּמאַן העלער איז נפטר<br /> געוואָרן דעם 7־טן סעפּטעמבּער 1654, אין דער עלטער פון 75 יאַר. זיין<br /> נאַמען איז פאַראייבּיקט געוואָרן אין די פון אים פאַרפאַסטע ספרים, אי־<br /> בּערהויפּט אין זיין &quot;תּוספות יום טוב&quot; אויף משניות.<br /> <br /> ==רעפערענצן==<br /> {{רעפערענצן}}</div>

תנא קמא