דרעפט:נרצה - ווערסיע היסטאריע

תנא קמא אין 06:13, 10 יוני 2025

2025-06-10T06:13:31Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 06:13, 10 יוני 2025
שורה 31:		שורה 31:
	נרצה איז נישט געווען א טייל פון די הגדות פון די גאונים{{הערה\|צום ביישפיל: רב עמרם גאון, רב סעדיה גאון, רב נטרונאי גאון.}} אדער די פריע ראשונים{{הערה\|צום ביישפיל: רש"י, מחזור ויטרי, רמב"ם.}}. עס האט ערשט אנגעהויבן צו ערשיינען אין די הגדות פון שפּעטערע אשכנז'ישע ראשונים ווי דער [[מהר"ם מרוטנבורג]] און דער [[תרומת הדשן]]{{הערה\|{{אוצר החכמה\|יוסף צבירימון\|הגדה שירת מרים\|170024\|page=361\|מקום הוצאה=ירושלים\|שנת הוצאה=תשע"א\|עמ=368\|הגדה ממקורה}}}}. שפּעטערע מנהיגי ישראל האבן מסתמא געזען א נויט פאר א פארמעלן ענדע צום סדר און אויך פאר דעם לעצטן "טעם" פון דער סדר נאכט צו זיין פון פרייליכע געזאנג{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=Harry Glazer\|קעפל=A Thought for Your Seder, on Nirtzah\|זייטל=The Jewish Link\|דאטום=אפריל 18, 2024\|אדרעס=https://jewishlink.news/a-thought-for-your-seder-on-nirtzah/}}}}.		נרצה איז נישט געווען א טייל פון די הגדות פון די גאונים{{הערה\|צום ביישפיל: רב עמרם גאון, רב סעדיה גאון, רב נטרונאי גאון.}} אדער די פריע ראשונים{{הערה\|צום ביישפיל: רש"י, מחזור ויטרי, רמב"ם.}}. עס האט ערשט אנגעהויבן צו ערשיינען אין די הגדות פון שפּעטערע אשכנז'ישע ראשונים ווי דער [[מהר"ם מרוטנבורג]] און דער [[תרומת הדשן]]{{הערה\|{{אוצר החכמה\|יוסף צבירימון\|הגדה שירת מרים\|170024\|page=361\|מקום הוצאה=ירושלים\|שנת הוצאה=תשע"א\|עמ=368\|הגדה ממקורה}}}}. שפּעטערע מנהיגי ישראל האבן מסתמא געזען א נויט פאר א פארמעלן ענדע צום סדר און אויך פאר דעם לעצטן "טעם" פון דער סדר נאכט צו זיין פון פרייליכע געזאנג{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=Harry Glazer\|קעפל=A Thought for Your Seder, on Nirtzah\|זייטל=The Jewish Link\|דאטום=אפריל 18, 2024\|אדרעס=https://jewishlink.news/a-thought-for-your-seder-on-nirtzah/}}}}.

	עס איז א לאנגע געשיכטע וועגן דעם אָרדענונג פון די פיוטים אין נרצה, ספּעציעל די דריי פיוטים ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, און כי לו נאה. דער תרומת הדשן און דער לקט יושר האבן געהאלטן אז די דאזיגע פיוטים זאלן געזאגט ווערן פאר דעם פערטן כוס, ווי א טייל פון הלל{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי יוסף בן משה\|לקט יושר\|8860\|page=154\|מקום הוצאה=בערלין\|שנת הוצאה=תרס"ד\|עמ=106–107}}}}. אבער דער [[מהרש"ל]] האט זיך אנטקעגנשטעלט דעם מנהג און געהאלטן אז די פיוטים זאלן געזאגט ווערן נאך דעם כוס, כדי די שליסנדיגע ברכה פון הלל זאל זיין גלייך פאר דעם טרינקען דעם כוס{{הערה\|[[שית:Teshuvot_Maharshal.88\|שו"ת מהרש"ל סי' פח]]}}. טראץ דעם וואס דער מהרש"ל און אנדערע פוסקים האבן גע'פסק'נט אזוי שוין אין דעם זעכצנטן און זיבעצנטן יארהונדערט, איז דער אלטער מנהג פון זאגן די פיוטים פאר דעם כוס געווען מער פארשפּרייט ביז דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. אין דעם צוואנציגסטן יארהונדערט האט זיך דער מנהג דראסטיש געענדערט, און היינט איז כמעט אוממעגליך צו געפינען א הגדה וואס שטעלט די פיוטים פאר דעם פערטן כוס. דער היינטיגער פארהערשנדער מנהג איז צו זאגן די פיוטים נאך דעם טרינקען דעם פערטן כוס און נאך חסל סידור פסח{{הערה\|שם=ששון\|Yaacov Sasson, [https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/ On the History and Development of Nirtza – The Seforim Blog], April 7, 2025}}. עס איז פארהאן אַן אנדערע אלטע מנהג צו זאגן די דריי פיוטים נאך דעם כוס אבער פאר חסל{{הערה\|רבי יוזפא שמש, {{כתיב\|לקוטי יוסף\|990001671700205171-1\|דף צד, ב\|15383415}}; {{היברובוקס\|2=סידור יעב"ץ\|3=22619\|page=92\|באנד=חלק ב\|מקום הוצאה=אלטונא\|שנת הוצאה=תק"ז}}}}, און אין סקווירא זאגט מען אויך די אנדערע פיוטים פאר חסל{{הערה\|שם=נטעי}}.		עס איז א לאנגע געשיכטע וועגן דעם אָרדענונג פון די פיוטים אין נרצה, ספּעציעל די דריי פיוטים ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, און כי לו נאה. דער תרומת הדשן און דער לקט יושר האבן געהאלטן אז די דאזיגע פיוטים זאלן געזאגט ווערן פאר דעם פערטן כוס, ווי א טייל פון הלל{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי יוסף בן משה\|לקט יושר\|8860\|page=154\|מקום הוצאה=בערלין\|שנת הוצאה=תרס"ד\|עמ=106–107}}}}. אבער דער [[מהרש"ל]] האט זיך אנטקעגנשטעלט דעם מנהג און געהאלטן אז די פיוטים זאלן געזאגט ווערן נאך דעם כוס, כדי די שליסנדיגע ברכה פון הלל זאל זיין גלייך פאר דעם טרינקען דעם כוס{{הערה\|[[שית:Teshuvot_Maharshal.88\|שו"ת מהרש"ל סי' פח]]}}. טראץ דעם וואס דער מהרש"ל און אנדערע פוסקים האבן גע'פסק'נט אזוי שוין אין דעם זעכצנטן און זיבעצנטן יארהונדערט, איז דער אלטער מנהג פון זאגן די פיוטים פאר דעם כוס געווען מער פארשפּרייט ביז דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. אין דעם צוואנציגסטן יארהונדערט האט זיך דער מנהג דראסטיש געענדערט, און היינט איז כמעט אוממעגליך צו געפינען א הגדה וואס שטעלט די פיוטים פאר דעם פערטן כוס. דער היינטיגער פארהערשנדער מנהג איז צו זאגן די פיוטים נאך דעם טרינקען דעם פערטן כוס און נאך חסל סידור פסח{{הערה\|שם=ששון\|Yaacov Sasson, [https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/ On the History and Development of Nirtza – The Seforim Blog], April 7, 2025}}. עס איז פארהאן אַן אנדערע אלטע מנהג צו זאגן די דריי פיוטים נאך דעם כוס אבער פאר חסל{{הערה\|רבי יוזפא שמש, {{כתיב\|לקוטי יוסף\|990001671700205171\|דף צד, ב\|15383415}}; {{היברובוקס\|2=סידור יעב"ץ\|3=22619\|page=92\|באנד=חלק ב\|מקום הוצאה=אלטונא\|שנת הוצאה=תק"ז}}}}, און אין סקווירא זאגט מען אויך די אנדערע פיוטים פאר חסל{{הערה\|שם=נטעי}}.

	עס ווערט אויך אָנגעוויזן אַז עטליכע פון די פיוטים, ווי ויהי בחצי הלילה און ואמרתם זבח פסח, זענען אויך טיילן פון די קרובות וואס ווערן געזאגט שבת הגדול{{הערה\|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47224 April 8, 2025 at 10:50 am]}}.		עס ווערט אויך אָנגעוויזן אַז עטליכע פון די פיוטים, ווי ויהי בחצי הלילה און ואמרתם זבח פסח, זענען אויך טיילן פון די קרובות וואס ווערן געזאגט שבת הגדול{{הערה\|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47224 April 8, 2025 at 10:50 am]}}.

תנא קמא אין 20:41, 15 אפריל 2025

2025-04-15T20:41:52Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 20:41, 15 אפריל 2025
שורה 1:		שורה 1:
			{{דרעפט\|פסח}}
	[[טעקע:1739 Joseph ben David of Leipnik Illustration Passover Haggadah, Altona, page 009.jpg\|קליין]]		[[טעקע:1739 Joseph ben David of Leipnik Illustration Passover Haggadah, Altona, page 009.jpg\|קליין]]
	{{מערערע בילדער		{{מערערע בילדער
שורה 5:		שורה 6:
	\| סיומת = די לעצטע צוויי זייטן פונעם ראטשילד הגדה. די ענדע פון אדיר במלוכה, לשנה הבאה, און די בורא פרי הגפן אויפ'ן פערטן כוס. "נו טרינק אויס".		\| סיומת = די לעצטע צוויי זייטן פונעם ראטשילד הגדה. די ענדע פון אדיר במלוכה, לשנה הבאה, און די בורא פרי הגפן אויפ'ן פערטן כוס. "נו טרינק אויס".
	}}		}}

	~~==נרצה==~~
	'''נרצה''' ("באוויליגט") איז דער סימן פון דער לעצטער טייל פון דער [[סדר נאכט\|סדר]] פון פסח. עס קומט נאך הלל און דעם פערטן כוס וויין. דער טייל באשטייט פון פילע פיוטים און תפילות, און ענדיגט זיך מיט דער האפענונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים.		'''נרצה''' ("באוויליגט") איז דער סימן פון דער לעצטער טייל פון דער [[סדר נאכט\|סדר]] פון פסח. עס קומט נאך הלל און דעם פערטן כוס וויין. דער טייל באשטייט פון פילע פיוטים און תפילות, און ענדיגט זיך מיט דער האפענונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים.

שורה 13:		שורה 12:

	אין א צאל עלטערע הגדות הייבט זיך די נרצה טייל אָן מיט'ן פסוק ({{תנ"ך\|קהלת\|ט\|ז}}) "כי כבר רצה האלהים את מעשיך", וואס טייטשט "ווארום ג-ט האט שוין באוויליגט דיינע מעשׂים"{{הערה\|[https://books.google.co.il/books?id=I4pDAAAAcAAJ&pg=PA114#v=onepage&q&f=false Haggada, ou cérémoniel des deux premieres soirées de paque: a l'usage des ... - David-Paul Drach, Metz, 1818, p. 114]; [https://books.google.co.il/books?id=qNlRAAAAcAAJ&pg=PT10#v=onepage&q&f=false סדר ההגדה לליל שמורים: מפורש במאמר אפיקומין למורינו ורבינו הגאון הגדול הרשב"ץ], רעדלהיים תקפ"ב, דף לח; [https://books.google.co.il/books?id=s9lRAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false סדר ההגדה לליל שמורים: מדויק היטיב ומסודר יפה - וואלף היידנהיים], רעדלהיים תקפ"ה, דף מז; {{היברובוקס\|2=הגדה של פסח\|3=4969\|page=71\|מקום הוצאה=פראנקפורט\|שנת הוצאה=תרנ"ח\|עמ=69}}; זעט {{ספריא\|[[רבי חיים יוסף דוד אזולאי]]\|שמחת הרגל על הגדה של פסח , סימני הסדר\|Simchat_HaRegel_on_Pesach_Haggadah%2C_The_Simanim.22\|ד"ה ולדעת הרבנים}}}}.		אין א צאל עלטערע הגדות הייבט זיך די נרצה טייל אָן מיט'ן פסוק ({{תנ"ך\|קהלת\|ט\|ז}}) "כי כבר רצה האלהים את מעשיך", וואס טייטשט "ווארום ג-ט האט שוין באוויליגט דיינע מעשׂים"{{הערה\|[https://books.google.co.il/books?id=I4pDAAAAcAAJ&pg=PA114#v=onepage&q&f=false Haggada, ou cérémoniel des deux premieres soirées de paque: a l'usage des ... - David-Paul Drach, Metz, 1818, p. 114]; [https://books.google.co.il/books?id=qNlRAAAAcAAJ&pg=PT10#v=onepage&q&f=false סדר ההגדה לליל שמורים: מפורש במאמר אפיקומין למורינו ורבינו הגאון הגדול הרשב"ץ], רעדלהיים תקפ"ב, דף לח; [https://books.google.co.il/books?id=s9lRAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false סדר ההגדה לליל שמורים: מדויק היטיב ומסודר יפה - וואלף היידנהיים], רעדלהיים תקפ"ה, דף מז; {{היברובוקס\|2=הגדה של פסח\|3=4969\|page=71\|מקום הוצאה=פראנקפורט\|שנת הוצאה=תרנ"ח\|עמ=69}}; זעט {{ספריא\|[[רבי חיים יוסף דוד אזולאי]]\|שמחת הרגל על הגדה של פסח , סימני הסדר\|Simchat_HaRegel_on_Pesach_Haggadah%2C_The_Simanim.22\|ד"ה ולדעת הרבנים}}}}.
	דער נרצה טייל ווערט פארשטאנען ווי אַן אויסדרוק פון האפענונג אז ג-ט האט אנגענומען אונזער סדר דינסט{{הערה\|{{אוצר החכמה\|יהושע סטארט\|הגדה של פסח מתורתו של רבי נחמן מברסלב\|182264\|page=128\|שנת הוצאה=תשנ"ט\|עמ=קכד}}}}. די לידער פון נרצה זענען א פייערליכע וואונטש פאר א ווייטערדיגער פארבינדונג מיט השי"ת. אזוי ווי דאס אידישע פאלק נאך דעם יציאת מצרים האט געזונגען, אזוי ענדיגט זיך אונזער פסח סדר אויך מיט געזאנג{{הערה\|דוד באַשעווקין, “Just One: The Hoffman Family Haggadah” (published by NCSY)}}.		דער נרצה טייל ווערט פארשטאנען ווי אַן אויסדרוק פון האפענונג אז ג-ט האט אנגענומען אונזער סדר דינסט{{הערה\|{{אוצר החכמה\|יהושע סטארט\|הגדה של פסח מתורתו של רבי נחמן מברסלב\|182264\|page=128\|שנת הוצאה=תשנ"ט\|עמ=קכד}}}}. די לידער פון נרצה זענען א פייערליכע וואונטש פאר א ווייטערדיגער פארבינדונג מיט השי"ת{{הערה\|שם=לאוו\|Rabbi Naphtali Lavenda, “[https://pub-118b5aaf6ae949ac8f59a93faec8a3da.r2.dev/2019/1053/922736.pdf The Power of Moments Through Nirtzah and the Steps of the Seder]” (YU To-Go series, Pesach 5779)}}. אזוי ווי דאס אידישע פאלק נאך דעם יציאת מצרים האט געזונגען, אזוי ענדיגט זיך אונזער פסח סדר אויך מיט געזאנג{{הערה\|דוד באַשעווקין, “Just One: The Hoffman Family Haggadah” (published by NCSY)}}.

	נישט-אשכנז'ישע הגדות האבן טראדיציאנעל נישט געהאט א באזונדערן נרצה טייל נאך הלל און דעם לעצטן כוס ביז די לעצטע יארן, אבער האבן פונדעסטוועגן געזאגט "נרצה" ביים סוף פון די סימנים. ווען אשכנזים האבן אנגעהויבן צולייגן פיוטים, האבן זיי צוגעטיילט דאס ווארט צו זיי{{הערה\|1=[https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/#comment-47250 April 9, 2025 at 5:56 am]}}. עס זענען דא וואס זאגן אז דער טערמין "נרצה" באציט זיך אויף הלל, און "הלל נרצה" מיינט "א גינסטיגער הלל"{{הערה\|{{ספריא\|ר' יודל ראזנבערג\|הגדה דברי נגידים\|Divrei_Negidim_on_Pesach_Haggadah%2C_Barech%2C_Pour_Out_Thy_Wrath.1}}}}.		נישט-אשכנז'ישע הגדות האבן טראדיציאנעל נישט געהאט א באזונדערן נרצה טייל נאך הלל און דעם לעצטן כוס ביז די לעצטע יארן, אבער האבן פונדעסטוועגן געזאגט "נרצה" ביים סוף פון די סימנים. ווען אשכנזים האבן אנגעהויבן צולייגן פיוטים, האבן זיי צוגעטיילט דאס ווארט צו זיי{{הערה\|1=[https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/#comment-47250 April 9, 2025 at 5:56 am]}}. עס זענען דא וואס זאגן אז דער טערמין "נרצה" באציט זיך אויף הלל, און "הלל נרצה" מיינט "א גינסטיגער הלל"{{הערה\|{{ספריא\|ר' יודל ראזנבערג\|הגדה דברי נגידים\|Divrei_Negidim_on_Pesach_Haggadah%2C_Barech%2C_Pour_Out_Thy_Wrath.1}}}}.
שורה 20:		שורה 19:
	לויט פילע מפרשים, איז דער נרצה טייל נישט נאר דער שטיקל "חסל סידור פסח כהלכתו..." נאר אויך אלע לידער וואס געפינען זיך אין סוף פון דער הגדה. [[רבי שניאור זלמן פון לאדי]] האט נישט אריינגענומען "חסל סידור פסח" אין זיין הגדה, ווייל ער האט געהאלטן אז דער סדר ענדיגט זיך קיינמאל נישט, און זיין מעסעדזש בלייבט דורכאויס דעם גאנצן יאר{{הערה\|[https://www.chabad.org/holidays/passover/pesach_cdo/aid/269921/jewish/Nirtzah.htm Nirtzah - Acceptance - Chabad.org]}}.		לויט פילע מפרשים, איז דער נרצה טייל נישט נאר דער שטיקל "חסל סידור פסח כהלכתו..." נאר אויך אלע לידער וואס געפינען זיך אין סוף פון דער הגדה. [[רבי שניאור זלמן פון לאדי]] האט נישט אריינגענומען "חסל סידור פסח" אין זיין הגדה, ווייל ער האט געהאלטן אז דער סדר ענדיגט זיך קיינמאל נישט, און זיין מעסעדזש בלייבט דורכאויס דעם גאנצן יאר{{הערה\|[https://www.chabad.org/holidays/passover/pesach_cdo/aid/269921/jewish/Nirtzah.htm Nirtzah - Acceptance - Chabad.org]}}.

	דער נרצה טייל באשטייט געווענליך פון די פאלגנדע ~~עלעמענטן~~:		דער נרצה טייל באשטייט געווענליך פון די פאלגנדע טיילן:
	*חסל סידור פסח כהלכתו – דער שטיקל וואס פארענדיגט דעם סדר לויט זיינע געזעצן און מנהגים.		*חסל סידור פסח כהלכתו – דער שטיקל וואס פארענדיגט דעם סדר לויט זיינע געזעצן און מנהגים.
	*[[לשנה הבאה בירושלים]] – די טראדיציאנעלע וואונטשונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים. געוויסע, בפרט אין ארץ ישראל, זאגן "לשנה הבאה בירושלים הבנויה". אסאך זאגן עס איין מאל, אבער אנדערע זאגן עס דריי מאל{{הערה\|שם=נטעי\|{{היברובוקס\|רבי גבריאל צינער\|נטעי גבריאל\|46448\|page=564\|באנד=הלכות פסח חלק ב\|שנת הוצאה=תשס"ב\|עמ=תקסח–תקעא}}}}.		*[[לשנה הבאה בירושלים]] – די טראדיציאנעלע וואונטשונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים. געוויסע, בפרט אין ארץ ישראל, זאגן "לשנה הבאה בירושלים הבנויה". אסאך זאגן עס איין מאל, אבער אנדערע זאגן עס דריי מאל{{הערה\|שם=נטעי\|{{היברובוקס\|רבי גבריאל צינער\|נטעי גבריאל\|46448\|page=564\|באנד=הלכות פסח חלק ב\|שנת הוצאה=תשס"ב\|עמ=תקסח–תקעא}}}}.
שורה 30:		שורה 29:

	==היסטארישע אנטוויקלונג==		==היסטארישע אנטוויקלונג==
	~~דער~~ נרצה ~~טייל~~ איז נישט געווען א טייל פון די הגדות פון די גאונים{{הערה\|צום ביישפיל: רב עמרם גאון, רב סעדיה גאון, רב נטרונאי גאון.}} אדער די ~~פריערע~~ ראשונים{{הערה\|צום ביישפיל: רש"י מחזור ויטרי, רמב"ם.}}~~, און~~ האט ערשט אנגעהויבן צו ערשיינען אין די הגדות פון שפּעטערע אשכנז'ישע ראשונים ווי דער [[מהר"ם מרוטנבורג]] און דער [[תרומת הדשן]]{{הערה\|שם=לאוו\|Rabbi Naphtali Lavenda, “[https://pub-118b5aaf6ae949ac8f59a93faec8a3da.r2.dev/2019/1053/922736.pdf The Power of Moments Through Nirtzah and the Steps of the Seder]” (YU To-Go series, Pesach 5779)}}{{הערה\|{{אוצר החכמה\|יוסף צבירימון\|הגדה שירת מרים\|170024\|page=361\|מקום הוצאה=ירושלים\|שנת הוצאה=תשע"א\|עמ=368\|הגדה ממקורה}}}}. שפּעטערע מנהיגי ישראל האבן מסתמא געזען א נויט פאר א פארמעלן ענדע צום סדר און אויך פאר דעם לעצטן "טעם" פון דער סדר נאכט צו זיין פון פרייליכע געזאנג{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=Harry Glazer\|קעפל=A Thought for Your Seder, on Nirtzah\|זייטל=The Jewish Link\|דאטום=אפריל 18, 2024\|אדרעס=https://jewishlink.news/a-thought-for-your-seder-on-nirtzah/}}}}.		נרצה איז נישט געווען א טייל פון די הגדות פון די גאונים{{הערה\|צום ביישפיל: רב עמרם גאון, רב סעדיה גאון, רב נטרונאי גאון.}} אדער די פריע ראשונים{{הערה\|צום ביישפיל: רש"י, מחזור ויטרי, רמב"ם.}}. עס האט ערשט אנגעהויבן צו ערשיינען אין די הגדות פון שפּעטערע אשכנז'ישע ראשונים ווי דער [[מהר"ם מרוטנבורג]] און דער [[תרומת הדשן]]{{הערה\|{{אוצר החכמה\|יוסף צבירימון\|הגדה שירת מרים\|170024\|page=361\|מקום הוצאה=ירושלים\|שנת הוצאה=תשע"א\|עמ=368\|הגדה ממקורה}}}}. שפּעטערע מנהיגי ישראל האבן מסתמא געזען א נויט פאר א פארמעלן ענדע צום סדר און אויך פאר דעם לעצטן "טעם" פון דער סדר נאכט צו זיין פון פרייליכע געזאנג{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=Harry Glazer\|קעפל=A Thought for Your Seder, on Nirtzah\|זייטל=The Jewish Link\|דאטום=אפריל 18, 2024\|אדרעס=https://jewishlink.news/a-thought-for-your-seder-on-nirtzah/}}}}.

	עס איז א לאנגע געשיכטע וועגן דעם אָרדענונג פון די פיוטים אין נרצה, ספּעציעל די דריי פיוטים ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, און כי לו נאה. דער תרומת הדשן און דער לקט יושר האבן געהאלטן אז די דאזיגע פיוטים זאלן געזאגט ווערן פאר דעם פערטן כוס, ווי א טייל פון הלל{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי יוסף בן משה\|לקט יושר\|8860\|page=154\|מקום הוצאה=בערלין\|שנת הוצאה=תרס"ד\|עמ=106–107}}}}. אבער דער [[מהרש"ל]] האט זיך אנטקעגנשטעלט דעם מנהג און געהאלטן אז די פיוטים זאלן געזאגט ווערן נאך דעם כוס, כדי די שליסנדיגע ברכה פון הלל זאל זיין גלייך פאר דעם טרינקען דעם כוס{{הערה\|[[שית:Teshuvot_Maharshal.88\|שו"ת מהרש"ל סי' פח]]}}. טראץ דעם וואס דער מהרש"ל און אנדערע פוסקים האבן גע'פסק'נט אזוי שוין אין דעם זעכצנטן און זיבעצנטן יארהונדערט, איז דער אלטער מנהג פון זאגן די פיוטים פאר דעם כוס געווען מער פארשפּרייט ביז דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. אין דעם צוואנציגסטן יארהונדערט האט זיך דער מנהג דראסטיש געענדערט, און היינט איז כמעט אוממעגליך צו געפינען א הגדה וואס שטעלט די פיוטים פאר דעם פערטן כוס. דער היינטיגער פארהערשנדער מנהג איז צו זאגן די פיוטים נאך דעם טרינקען דעם פערטן כוס און נאך חסל סידור פסח{{הערה\|שם=ששון\|Yaacov Sasson, [https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/ On the History and Development of Nirtza – The Seforim Blog], April 7, 2025}}. עס איז פארהאן אַן אנדערע אלטע מנהג צו זאגן די דריי פיוטים נאך דעם כוס אבער פאר חסל{{הערה\|רבי יוזפא שמש, {{כתיב\|לקוטי יוסף\|990001671700205171-1\|דף צד, ב\|15383415}}; {{היברובוקס\|2=סידור יעב"ץ\|3=22619\|page=92\|באנד=חלק ב\|מקום הוצאה=אלטונא\|שנת הוצאה=תק"ז}}}}, און אין סקווירא זאגט מען אויך די אנדערע פיוטים פאר חסל{{הערה\|שם=נטעי}}.		עס איז א לאנגע געשיכטע וועגן דעם אָרדענונג פון די פיוטים אין נרצה, ספּעציעל די דריי פיוטים ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, און כי לו נאה. דער תרומת הדשן און דער לקט יושר האבן געהאלטן אז די דאזיגע פיוטים זאלן געזאגט ווערן פאר דעם פערטן כוס, ווי א טייל פון הלל{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי יוסף בן משה\|לקט יושר\|8860\|page=154\|מקום הוצאה=בערלין\|שנת הוצאה=תרס"ד\|עמ=106–107}}}}. אבער דער [[מהרש"ל]] האט זיך אנטקעגנשטעלט דעם מנהג און געהאלטן אז די פיוטים זאלן געזאגט ווערן נאך דעם כוס, כדי די שליסנדיגע ברכה פון הלל זאל זיין גלייך פאר דעם טרינקען דעם כוס{{הערה\|[[שית:Teshuvot_Maharshal.88\|שו"ת מהרש"ל סי' פח]]}}. טראץ דעם וואס דער מהרש"ל און אנדערע פוסקים האבן גע'פסק'נט אזוי שוין אין דעם זעכצנטן און זיבעצנטן יארהונדערט, איז דער אלטער מנהג פון זאגן די פיוטים פאר דעם כוס געווען מער פארשפּרייט ביז דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. אין דעם צוואנציגסטן יארהונדערט האט זיך דער מנהג דראסטיש געענדערט, און היינט איז כמעט אוממעגליך צו געפינען א הגדה וואס שטעלט די פיוטים פאר דעם פערטן כוס. דער היינטיגער פארהערשנדער מנהג איז צו זאגן די פיוטים נאך דעם טרינקען דעם פערטן כוס און נאך חסל סידור פסח{{הערה\|שם=ששון\|Yaacov Sasson, [https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/ On the History and Development of Nirtza – The Seforim Blog], April 7, 2025}}. עס איז פארהאן אַן אנדערע אלטע מנהג צו זאגן די דריי פיוטים נאך דעם כוס אבער פאר חסל{{הערה\|רבי יוזפא שמש, {{כתיב\|לקוטי יוסף\|990001671700205171-1\|דף צד, ב\|15383415}}; {{היברובוקס\|2=סידור יעב"ץ\|3=22619\|page=92\|באנד=חלק ב\|מקום הוצאה=אלטונא\|שנת הוצאה=תק"ז}}}}, און אין סקווירא זאגט מען אויך די אנדערע פיוטים פאר חסל{{הערה\|שם=נטעי}}.

תנא קמא אין 19:58, 15 אפריל 2025

2025-04-15T19:58:29Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 19:58, 15 אפריל 2025
שורה 4:		שורה 4:
	\| תמונה2 = National Library of Israel, Rothschild Haggadah, high resolution 486165 099.tif		\| תמונה2 = National Library of Israel, Rothschild Haggadah, high resolution 486165 099.tif
	\| סיומת = די לעצטע צוויי זייטן פונעם ראטשילד הגדה. די ענדע פון אדיר במלוכה, לשנה הבאה, און די בורא פרי הגפן אויפ'ן פערטן כוס. "נו טרינק אויס".		\| סיומת = די לעצטע צוויי זייטן פונעם ראטשילד הגדה. די ענדע פון אדיר במלוכה, לשנה הבאה, און די בורא פרי הגפן אויפ'ן פערטן כוס. "נו טרינק אויס".
	}}'''נרצה''' ("באוויליגט") איז דער סימן פון דער לעצטער טייל פון דער [[סדר נאכט\|סדר]] פון פסח. עס קומט נאך הלל און דעם פערטן כוס וויין. דער טייל באשטייט פון פילע פיוטים און תפילות, און ענדיגט זיך מיט דער האפענונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים.		}}

			==נרצה==
			'''נרצה''' ("באוויליגט") איז דער סימן פון דער לעצטער טייל פון דער [[סדר נאכט\|סדר]] פון פסח. עס קומט נאך הלל און דעם פערטן כוס וויין. דער טייל באשטייט פון פילע פיוטים און תפילות, און ענדיגט זיך מיט דער האפענונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים.

	==באדייט פונעם ווארט==		==באדייט פונעם ווארט==
שורה 10:		שורה 13:

	אין א צאל עלטערע הגדות הייבט זיך די נרצה טייל אָן מיט'ן פסוק ({{תנ"ך\|קהלת\|ט\|ז}}) "כי כבר רצה האלהים את מעשיך", וואס טייטשט "ווארום ג-ט האט שוין באוויליגט דיינע מעשׂים"{{הערה\|[https://books.google.co.il/books?id=I4pDAAAAcAAJ&pg=PA114#v=onepage&q&f=false Haggada, ou cérémoniel des deux premieres soirées de paque: a l'usage des ... - David-Paul Drach, Metz, 1818, p. 114]; [https://books.google.co.il/books?id=qNlRAAAAcAAJ&pg=PT10#v=onepage&q&f=false סדר ההגדה לליל שמורים: מפורש במאמר אפיקומין למורינו ורבינו הגאון הגדול הרשב"ץ], רעדלהיים תקפ"ב, דף לח; [https://books.google.co.il/books?id=s9lRAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false סדר ההגדה לליל שמורים: מדויק היטיב ומסודר יפה - וואלף היידנהיים], רעדלהיים תקפ"ה, דף מז; {{היברובוקס\|2=הגדה של פסח\|3=4969\|page=71\|מקום הוצאה=פראנקפורט\|שנת הוצאה=תרנ"ח\|עמ=69}}; זעט {{ספריא\|[[רבי חיים יוסף דוד אזולאי]]\|שמחת הרגל על הגדה של פסח , סימני הסדר\|Simchat_HaRegel_on_Pesach_Haggadah%2C_The_Simanim.22\|ד"ה ולדעת הרבנים}}}}.		אין א צאל עלטערע הגדות הייבט זיך די נרצה טייל אָן מיט'ן פסוק ({{תנ"ך\|קהלת\|ט\|ז}}) "כי כבר רצה האלהים את מעשיך", וואס טייטשט "ווארום ג-ט האט שוין באוויליגט דיינע מעשׂים"{{הערה\|[https://books.google.co.il/books?id=I4pDAAAAcAAJ&pg=PA114#v=onepage&q&f=false Haggada, ou cérémoniel des deux premieres soirées de paque: a l'usage des ... - David-Paul Drach, Metz, 1818, p. 114]; [https://books.google.co.il/books?id=qNlRAAAAcAAJ&pg=PT10#v=onepage&q&f=false סדר ההגדה לליל שמורים: מפורש במאמר אפיקומין למורינו ורבינו הגאון הגדול הרשב"ץ], רעדלהיים תקפ"ב, דף לח; [https://books.google.co.il/books?id=s9lRAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false סדר ההגדה לליל שמורים: מדויק היטיב ומסודר יפה - וואלף היידנהיים], רעדלהיים תקפ"ה, דף מז; {{היברובוקס\|2=הגדה של פסח\|3=4969\|page=71\|מקום הוצאה=פראנקפורט\|שנת הוצאה=תרנ"ח\|עמ=69}}; זעט {{ספריא\|[[רבי חיים יוסף דוד אזולאי]]\|שמחת הרגל על הגדה של פסח , סימני הסדר\|Simchat_HaRegel_on_Pesach_Haggadah%2C_The_Simanim.22\|ד"ה ולדעת הרבנים}}}}.
			דער נרצה טייל ווערט פארשטאנען ווי אַן אויסדרוק פון האפענונג אז ג-ט האט אנגענומען אונזער סדר דינסט{{הערה\|{{אוצר החכמה\|יהושע סטארט\|הגדה של פסח מתורתו של רבי נחמן מברסלב\|182264\|page=128\|שנת הוצאה=תשנ"ט\|עמ=קכד}}}}. די לידער פון נרצה זענען א פייערליכע וואונטש פאר א ווייטערדיגער פארבינדונג מיט השי"ת. אזוי ווי דאס אידישע פאלק נאך דעם יציאת מצרים האט געזונגען, אזוי ענדיגט זיך אונזער פסח סדר אויך מיט געזאנג{{הערה\|דוד באַשעווקין, “Just One: The Hoffman Family Haggadah” (published by NCSY)}}.

	דער נרצה טייל ווערט פאַרשטאַנען ווי אַן אויסדרוק פון האפענונג אז גאָט האט אנגענומען אונזער סדר דינסט. לויט רבי נחמן מברסלב, כאטש מיר האבן פארענדיגט דעם סדר, בלייבן מיר מיט א געפיל פון וועלן מער, און אז גאָט וויל אונזער הארץ. די לידער פון נרצה זענען א פייערליכע וואונטש פאר א ווייטערדיגער פארבינדונג מיט השי"ת{{הערה\|שם=לאוו}}. אזוי ווי דאס אידישע פאלק נאך דעם יציאת מצרים האט געזונגען, אזוי ענדיגט זיך אונזער פסח סדר אויך מיט געזאנג{{הערה\|דוד באַשעווקין, “Just One: The Hoffman Family Haggadah” (published by NCSY)}}.		נישט-אשכנז'ישע הגדות האבן טראדיציאנעל נישט געהאט א באזונדערן נרצה טייל נאך הלל און דעם לעצטן כוס ביז די לעצטע יארן, אבער האבן פונדעסטוועגן געזאגט "נרצה" ביים סוף פון די סימנים. ווען אשכנזים האבן אנגעהויבן צולייגן פיוטים, האבן זיי צוגעטיילט דאס ווארט צו זיי{{הערה\|1=[https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/#comment-47250 April 9, 2025 at 5:56 am]}}. עס זענען דא וואס זאגן אז דער טערמין "נרצה" באציט זיך אויף הלל, און "הלל נרצה" מיינט "א גינסטיגער הלל"{{הערה\|{{ספריא\|ר' יודל ראזנבערג\|הגדה דברי נגידים\|Divrei_Negidim_on_Pesach_Haggadah%2C_Barech%2C_Pour_Out_Thy_Wrath.1}}}}.

	נישט-אשכנז'ישע הגדות האבן טראדיציאנעל נישט געהאט א באזונדערן נרצה טייל נאך הלל און דעם לעצטן כוס ביז די לעצטע יארן, אבער האבן פונדעסטוועגן געזאגט "נרצה" ביים סוף פון די סימנים. ווען אשכנזים האבן אנגעהויבן צולייגן פיוטים, האבן זיי צוגעטיילט דאס ווארט צו זיי{{הערה\|1=[https://~~www.google~~.com/~~url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon~~-the-history-and-development-of-nirtza~~%2F%23comment~~-47250 April 9, 2025 at 5:56 am]}}. עס זענען דא וואס זאגן אז דער טערמין "נרצה" באציט זיך אויף הלל, און "הלל נרצה" מיינט "א גינסטיגער הלל"{{הערה\|{{ספריא\|ר' יודל ראזנבערג\|הגדה דברי נגידים\|Divrei_Negidim_on_Pesach_Haggadah%2C_Barech%2C_Pour_Out_Thy_Wrath.1}}}}.

	==באשטאנדטיילן פון נרצה==		==באשטאנדטיילן פון נרצה==
שורה 25:		שורה 27:
	דער שטיקל פיוט חסל סידור פסח כהלכתו איז במקור געווען דער סוף פון א [[קרובה]] פאר [[שבת הגדול]], אבוא בחיל להתיצבה...אלקי הרוחות לכל בשר, געשריבן דורך [[רבי יוסף טוב עלם]] אין דעם עלפטן יארהונדערט. דער פיוט האט באהאנדלט די הלכות פון פסח, און דער סוף האט געבעטן "כאשר זכינו לסדר אותו כן נזכה לעשותו", אזוי ווי מיר האבן פארענדיגט די דיסקוסיע פון די הלכות, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו פאקטיש אויספירן דעם סדר ריכטיג. איצט, ווען עס איז אריינגעשטעלט געווארן אין דער הגדה אין דעם פערצנטן יארהונדערט ביים ענדע פון די סדר, האט די שורה אנגענומען א נייע באדייט פון האפענונג און תפילה אז אזוי ווי מיר האבן זוכה געווען צו אפּרעכטן דעם סדר, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו דעם קרבן פסח אין ירושלים אין דעם געבויטן בית המקדש.		דער שטיקל פיוט חסל סידור פסח כהלכתו איז במקור געווען דער סוף פון א [[קרובה]] פאר [[שבת הגדול]], אבוא בחיל להתיצבה...אלקי הרוחות לכל בשר, געשריבן דורך [[רבי יוסף טוב עלם]] אין דעם עלפטן יארהונדערט. דער פיוט האט באהאנדלט די הלכות פון פסח, און דער סוף האט געבעטן "כאשר זכינו לסדר אותו כן נזכה לעשותו", אזוי ווי מיר האבן פארענדיגט די דיסקוסיע פון די הלכות, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו פאקטיש אויספירן דעם סדר ריכטיג. איצט, ווען עס איז אריינגעשטעלט געווארן אין דער הגדה אין דעם פערצנטן יארהונדערט ביים ענדע פון די סדר, האט די שורה אנגענומען א נייע באדייט פון האפענונג און תפילה אז אזוי ווי מיר האבן זוכה געווען צו אפּרעכטן דעם סדר, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו דעם קרבן פסח אין ירושלים אין דעם געבויטן בית המקדש.

	אין דעם סידור פון אריז"ל איז דא א ספעציעלע שם יחוד צו זאגן פאר נרצה{{הערה\|{{אוצר החכמה\|רבי אלימלך בידערמאן\|הגדה באר החיים\|611552\|page=269}}}}, און דער פסוק ויהי נועם{{הערה\|שם=נטעי}}.		אין דעם סידור פון אריז"ל איז דא א ספעציעלע לשם יחוד צו זאגן פאר נרצה{{הערה\|{{אוצר החכמה\|רבי אלימלך בידערמאן\|הגדה באר החיים\|611552\|page=269}}}}, און דער פסוק ויהי נועם{{הערה\|שם=נטעי}}.

	==היסטארישע אנטוויקלונג==		==היסטארישע אנטוויקלונג==
שורה 36:		שורה 38:
	די ווערטער לשנה הבאה בירושלים (אויף אַ יאָר אין דעם געבויטן ירושלים) זענען א טראדיציאנעלע סיום פון דער פסח סדר, און אויך פון יום כיפור. עס איז אַן אויסדרוק פון דער טיפער פארבינדונג פון דעם אידישן פאָלק מיט ירושלים און א האפענונג אויף די ווידעראויפבוי פון דער שטאט און דעם בית המקדש. עס איז א תפילה אַז מיר זאלן זוכה זיין צו פייערן דעם קומענדיגן פסח אין ירושלים ווי עס איז געווען אין די צייטן פון דעם בית המקדש. אין ארץ ישראל לייגט מען געווענליך צו דעם ווארט "הבנויה" (דער געבויטער).		די ווערטער לשנה הבאה בירושלים (אויף אַ יאָר אין דעם געבויטן ירושלים) זענען א טראדיציאנעלע סיום פון דער פסח סדר, און אויך פון יום כיפור. עס איז אַן אויסדרוק פון דער טיפער פארבינדונג פון דעם אידישן פאָלק מיט ירושלים און א האפענונג אויף די ווידעראויפבוי פון דער שטאט און דעם בית המקדש. עס איז א תפילה אַז מיר זאלן זוכה זיין צו פייערן דעם קומענדיגן פסח אין ירושלים ווי עס איז געווען אין די צייטן פון דעם בית המקדש. אין ארץ ישראל לייגט מען געווענליך צו דעם ווארט "הבנויה" (דער געבויטער).

	עס זענען פאראן מנהגים וועגן וואס צו טון נאָך דעם סדר, ווי למשל זאגן שיר השירים, און ליינען נאר די ערשטע פרשה פון קריאת שמע. ביי די ספרדים זאָגט מען אלע דריי פרשיות איידער מען גייט שלאָפן{{הערה\|1=ילקוט יוסף על המועדים עמוד תיב. חזון עובדיה על הלכות פסח מהדורת שנת תשכ"ז עמוד קצב בהערה, ובמהדורת תשס"ג עמוד קכו]}}.

	==רעפערענצן==		==רעפערענצן==
	{{רעפערענצן}}		{{רעפערענצן}}

תנא קמא אין 08:26, 15 אפריל 2025

2025-04-15T08:26:08Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 08:26, 15 אפריל 2025
שורה 4:		שורה 4:
	\| תמונה2 = National Library of Israel, Rothschild Haggadah, high resolution 486165 099.tif		\| תמונה2 = National Library of Israel, Rothschild Haggadah, high resolution 486165 099.tif
	\| סיומת = די לעצטע צוויי זייטן פונעם ראטשילד הגדה. די ענדע פון אדיר במלוכה, לשנה הבאה, און די בורא פרי הגפן אויפ'ן פערטן כוס. "נו טרינק אויס".		\| סיומת = די לעצטע צוויי זייטן פונעם ראטשילד הגדה. די ענדע פון אדיר במלוכה, לשנה הבאה, און די בורא פרי הגפן אויפ'ן פערטן כוס. "נו טרינק אויס".
	}}'''נרצה''' איז דער לעצטער טייל פון דער פסח ~~סדר, וואס~~ קומט נאך הלל און דעם פערטן כוס וויין. דער טייל באשטייט פון ~~א סך לידער~~ און תפילות, און ענדיגט זיך מיט דער האפענונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים.		}}'''נרצה''' ("באוויליגט") איז דער סימן פון דער לעצטער טייל פון דער [[סדר נאכט\|סדר]] פון פסח. עס קומט נאך הלל און דעם פערטן כוס וויין. דער טייל באשטייט פון פילע פיוטים און תפילות, און ענדיגט זיך מיט דער האפענונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים.

	==באדייט פונעם ווארט==		==באדייט פונעם ווארט==
	דער ווארט "נרצה" ווערט אפט איבערגעזעצט ווי "אָנגענומען" אדער "באוויליגט". ~~דאָס וואָרט~~ נרצה ~~קומט~~ פון דער ~~וואָרצל ר.צ.ה (~~רצה), וואָס אין תנ"ך ~~העברעאיש האָט געמיינט~~ "צו זיין צופרידן מיט", "צו זיין גינסטיג צו". עס האט אויך געמיינט "צו ליב האבן" ~~אָדער~~ "צו בארואיגן". דאס אבסטראקטע נאמען רצון האט אין תנ"ך העברעאיש באדייט "גוטוויל", "טובה". אין לשון חז"ל האט רצה מער געמיינט "צו וועלן", און רצון "ווילן"{{הערה\|[https://www.balashon.com/2020/04/nirtzah.html Balashon - Hebrew Language Detective: nirtzah]}}. די ~~פאָרעם~~ נרצה ~~איז~~ א ~~פּאסיווע פארעם~~ און ~~קען באדייטן~~ "~~וועט ווערן אנגענומען~~" ~~אדער~~ "~~איז אנגענומען געווארן~~".		דער ווארט "נרצה" ווערט אפט איבערגעזעצט ווי "אָנגענומען" אדער "באוויליגט". דאס ווארט נרצה שטאמט פון דער ווארצל רצה, וואָס אין תנ"ך מיינט "צו זיין צופרידן מיט", "צו זיין גינסטיג צו". עס האט אויך געמיינט "צו ליב האבן" אדער "צו בארואיגן". דאס אבסטראקטע נאמען רצון האט אין תנ"ך העברעאיש באדייט "גוטוויל", "טובה". אין לשון חז"ל האט רצה מער געמיינט "צו וועלן", און רצון "ווילן". די פאָרעם נרצה איז א פּאסיווע פארעם און קען באדייטן "וועט ווערן אנגענומען" אדער "איז אנגענומען געווארן"{{הערה\|שם=בלשן\|[https://www.balashon.com/2020/04/nirtzah.html Balashon - Hebrew Language Detective: nirtzah]}}. די פארם "נרצה" ווערט גענוצט אין תנ"ך צו באשרייבן א קרבן וואס וועט "אנגענומען ווערן" ({{תנ"ך\|ויקרא\|א\|ד}}) און די אנגענומענע זינד פון ירושלים ({{תנ"ך\|ישעיה\|מ\|ב}}).

			אין א צאל עלטערע הגדות הייבט זיך די נרצה טייל אָן מיט'ן פסוק ({{תנ"ך\|קהלת\|ט\|ז}}) "כי כבר רצה האלהים את מעשיך", וואס טייטשט "ווארום ג-ט האט שוין באוויליגט דיינע מעשׂים"{{הערה\|[https://books.google.co.il/books?id=I4pDAAAAcAAJ&pg=PA114#v=onepage&q&f=false Haggada, ou cérémoniel des deux premieres soirées de paque: a l'usage des ... - David-Paul Drach, Metz, 1818, p. 114]; [https://books.google.co.il/books?id=qNlRAAAAcAAJ&pg=PT10#v=onepage&q&f=false סדר ההגדה לליל שמורים: מפורש במאמר אפיקומין למורינו ורבינו הגאון הגדול הרשב"ץ], רעדלהיים תקפ"ב, דף לח; [https://books.google.co.il/books?id=s9lRAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false סדר ההגדה לליל שמורים: מדויק היטיב ומסודר יפה - וואלף היידנהיים], רעדלהיים תקפ"ה, דף מז; {{היברובוקס\|2=הגדה של פסח\|3=4969\|page=71\|מקום הוצאה=פראנקפורט\|שנת הוצאה=תרנ"ח\|עמ=69}}; זעט {{ספריא\|[[רבי חיים יוסף דוד אזולאי]]\|שמחת הרגל על הגדה של פסח , סימני הסדר\|Simchat_HaRegel_on_Pesach_Haggadah%2C_The_Simanim.22\|ד"ה ולדעת הרבנים}}}}.

	דער נרצה טייל ווערט פאַרשטאַנען ווי אַן אויסדרוק פון האפענונג אז גאָט האט אנגענומען אונזער סדר דינסט. לויט רבי נחמן מברסלב, כאטש מיר האבן פארענדיגט דעם סדר, בלייבן מיר מיט א געפיל פון וועלן מער, און אז גאָט וויל אונזער הארץ. די לידער פון נרצה זענען א פייערליכע וואונטש פאר א ווייטערדיגער פארבינדונג מיט השי"ת{{הערה\|שם=לאוו}}. אזוי ווי דאס אידישע פאלק נאך דעם יציאת מצרים האט געזונגען, אזוי ענדיגט זיך אונזער פסח סדר אויך מיט געזאנג{{הערה\|דוד באַשעווקין, “Just One: The Hoffman Family Haggadah” (published by NCSY)}}.		דער נרצה טייל ווערט פאַרשטאַנען ווי אַן אויסדרוק פון האפענונג אז גאָט האט אנגענומען אונזער סדר דינסט. לויט רבי נחמן מברסלב, כאטש מיר האבן פארענדיגט דעם סדר, בלייבן מיר מיט א געפיל פון וועלן מער, און אז גאָט וויל אונזער הארץ. די לידער פון נרצה זענען א פייערליכע וואונטש פאר א ווייטערדיגער פארבינדונג מיט השי"ת{{הערה\|שם=לאוו}}. אזוי ווי דאס אידישע פאלק נאך דעם יציאת מצרים האט געזונגען, אזוי ענדיגט זיך אונזער פסח סדר אויך מיט געזאנג{{הערה\|דוד באַשעווקין, “Just One: The Hoffman Family Haggadah” (published by NCSY)}}.

תנא קמא אין 07:37, 15 אפריל 2025

2025-04-15T07:37:38Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 07:37, 15 אפריל 2025
שורה 1:		שורה 1:
	'''נרצה''' איז דער לעצטער טייל פון דער פסח סדר, וואס קומט נאך הלל און דעם פערטן כוס וויין. דער טייל באשטייט פון א סך לידער און תפילות, און ענדיגט זיך מיט דער האפענונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים.		[[טעקע:1739 Joseph ben David of Leipnik Illustration Passover Haggadah, Altona, page 009.jpg\|קליין]]
			{{מערערע בילדער
			\| תמונה1 = National Library of Israel, Rothschild Haggadah, high resolution 486164 098.tif
			\| תמונה2 = National Library of Israel, Rothschild Haggadah, high resolution 486165 099.tif
			\| סיומת = די לעצטע צוויי זייטן פונעם ראטשילד הגדה. די ענדע פון אדיר במלוכה, לשנה הבאה, און די בורא פרי הגפן אויפ'ן פערטן כוס. "נו טרינק אויס".
			}}'''נרצה''' איז דער לעצטער טייל פון דער פסח סדר, וואס קומט נאך הלל און דעם פערטן כוס וויין. דער טייל באשטייט פון א סך לידער און תפילות, און ענדיגט זיך מיט דער האפענונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים.

	==באדייט פונעם ווארט==		==באדייט פונעם ווארט==

תנא קמא אין 09:27, 9 אפריל 2025

2025-04-09T09:27:33Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 09:27, 9 אפריל 2025
שורה 6:		שורה 6:
	דער נרצה טייל ווערט פאַרשטאַנען ווי אַן אויסדרוק פון האפענונג אז גאָט האט אנגענומען אונזער סדר דינסט. לויט רבי נחמן מברסלב, כאטש מיר האבן פארענדיגט דעם סדר, בלייבן מיר מיט א געפיל פון וועלן מער, און אז גאָט וויל אונזער הארץ. די לידער פון נרצה זענען א פייערליכע וואונטש פאר א ווייטערדיגער פארבינדונג מיט השי"ת{{הערה\|שם=לאוו}}. אזוי ווי דאס אידישע פאלק נאך דעם יציאת מצרים האט געזונגען, אזוי ענדיגט זיך אונזער פסח סדר אויך מיט געזאנג{{הערה\|דוד באַשעווקין, “Just One: The Hoffman Family Haggadah” (published by NCSY)}}.		דער נרצה טייל ווערט פאַרשטאַנען ווי אַן אויסדרוק פון האפענונג אז גאָט האט אנגענומען אונזער סדר דינסט. לויט רבי נחמן מברסלב, כאטש מיר האבן פארענדיגט דעם סדר, בלייבן מיר מיט א געפיל פון וועלן מער, און אז גאָט וויל אונזער הארץ. די לידער פון נרצה זענען א פייערליכע וואונטש פאר א ווייטערדיגער פארבינדונג מיט השי"ת{{הערה\|שם=לאוו}}. אזוי ווי דאס אידישע פאלק נאך דעם יציאת מצרים האט געזונגען, אזוי ענדיגט זיך אונזער פסח סדר אויך מיט געזאנג{{הערה\|דוד באַשעווקין, “Just One: The Hoffman Family Haggadah” (published by NCSY)}}.

	נישט-אשכנז'ישע הגדות האבן טראדיציאנעל נישט געהאט א באזונדערן נרצה טייל נאך הלל און דעם לעצטן כוס ביז די לעצטע יארן, אבער האבן פונדעסטוועגן געזאגט "נרצה" ביים סוף פון די סימנים. ווען אשכנזים האבן אנגעהויבן צולייגן פיוטים, האבן זיי צוגעטיילט דאס ווארט צו זיי{{הערה\|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47250 April 9, 2025 at 5:56 am]}}. ~~דערפאר~~ זענען דא וואס זאגן אז דער טערמין "נרצה" באציט זיך אויף הלל, און "הלל נרצה" מיינט "א גינסטיגער הלל"{{הערה\|~~[https://seforimblog~~.~~com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/#comment-47232 April 8, 2025 at 2:37 pm]~~}}.		נישט-אשכנז'ישע הגדות האבן טראדיציאנעל נישט געהאט א באזונדערן נרצה טייל נאך הלל און דעם לעצטן כוס ביז די לעצטע יארן, אבער האבן פונדעסטוועגן געזאגט "נרצה" ביים סוף פון די סימנים. ווען אשכנזים האבן אנגעהויבן צולייגן פיוטים, האבן זיי צוגעטיילט דאס ווארט צו זיי{{הערה\|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47250 April 9, 2025 at 5:56 am]}}. עס זענען דא וואס זאגן אז דער טערמין "נרצה" באציט זיך אויף הלל, און "הלל נרצה" מיינט "א גינסטיגער הלל"{{הערה\|{{ספריא\|ר' יודל ראזנבערג\|הגדה דברי נגידים\|Divrei_Negidim_on_Pesach_Haggadah%2C_Barech%2C_Pour_Out_Thy_Wrath.1}}}}.

	==באשטאנדטיילן פון נרצה==		==באשטאנדטיילן פון נרצה==

תנא קמא אין 09:09, 9 אפריל 2025

2025-04-09T09:09:45Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 09:09, 9 אפריל 2025
שורה 12:		שורה 12:

	דער נרצה טייל באשטייט געווענליך פון די פאלגנדע עלעמענטן:		דער נרצה טייל באשטייט געווענליך פון די פאלגנדע עלעמענטן:
	*חסל סידור פסח כהלכתו – דער שטיקל וואס פארענדיגט דעם סדר לויט זיינע געזעצן און מנהגים. דער שטיקל פיוט איז במקור געווען דער סוף פון א [[קרובה]] פאר [[שבת הגדול]], אבוא בחיל להתיצבה...אלקי הרוחות לכל בשר, געשריבן דורך [[רבי יוסף טוב עלם]].		*חסל סידור פסח כהלכתו – דער שטיקל וואס פארענדיגט דעם סדר לויט זיינע געזעצן און מנהגים.
	*[[לשנה הבאה בירושלים]] – די טראדיציאנעלע וואונטשונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים. געוויסע, בפרט אין ארץ ישראל, זאגן "לשנה הבאה בירושלים הבנויה".		*[[לשנה הבאה בירושלים]] – די טראדיציאנעלע וואונטשונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים. געוויסע, בפרט אין ארץ ישראל, זאגן "לשנה הבאה בירושלים הבנויה". אסאך זאגן עס איין מאל, אבער אנדערע זאגן עס דריי מאל{{הערה\|שם=נטעי\|{{היברובוקס\|רבי גבריאל צינער\|נטעי גבריאל\|46448\|page=564\|באנד=הלכות פסח חלק ב\|שנת הוצאה=תשס"ב\|עמ=תקסח–תקעא}}}}.
	*פיוטים ~~(לידער)~~ – אַ זאַמלונג פון לידער און פּאָעמען וואָס ווערן געזונגען אין סוף פון דער סדר. צווישן די באַקאַנטסטע פיוטים זענען:		*פיוטים – אַ זאַמלונג פון לידער און פּאָעמען וואָס ווערן געזונגען אין סוף פון דער סדר. צווישן די באַקאַנטסטע פיוטים זענען: ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, כי לו נאה, [[אדיר הוא]], [[חד גדיא]] און אחד מי יודע (די לעצטע צוויי זענען שפּעטערע צוגאבן{{הערה\|שם=חד\|זעט ר' דניאל גאלדשמידט'ס פרק ג, און {{אוצר החכמה\|ר' שמואל אשכנזי און ר' מענדל כשר\|הגדה שלמה\|641990\|page=186\|פרק לו}}.}}).
	**ויהי בחצי הלילה
	**ואמרתם זבח פסח
	**כי לו נאה
	**אדיר הוא
	**חד גדיא (א שפּעטערע ~~צוגאב)~~{{הערה\|שם=חד\|זעט ר' דניאל גאלדשמידט'ס פרק ג, און ~~הגדה שלמה (~~ר' שמואל אשכנזי און ר' מענדל כשר~~) סימן 36~~.}}
	**אחד מי יודע (א שפּעטערע צוגאב)~~{{הערה\|שם=חד}}~~

	דער שטיקל חסל סידור פסח כהלכתו איז במקור געווען דער סוף פון א ~~פיוט~~ פאר שבת הגדול, געשריבן דורך רבי יוסף טוב עלם אין דעם עלפטן יארהונדערט. דער פיוט האט באהאנדלט די הלכות פון פסח, און דער סוף האט געבעטן "כאשר זכינו לסדר אותו כן נזכה לעשותו", אזוי ווי מיר האבן פארענדיגט די דיסקוסיע פון די הלכות, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו פאקטיש אויספירן דעם סדר ריכטיג. איצט, ווען עס איז אריינגעשטעלט געווארן אין דער הגדה אין דעם פערצנטן יארהונדערט ביים ענדע פון די סדר, האט די שורה אנגענומען א נייע באדייט פון האפענונג און תפילה אז אזוי ווי מיר האבן זוכה געווען צו אפּרעכטן דעם סדר, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו דעם קרבן פסח אין ירושלים אין דעם געבויטן בית המקדש.		דער שטיקל פיוט חסל סידור פסח כהלכתו איז במקור געווען דער סוף פון א [[קרובה]] פאר [[שבת הגדול]], אבוא בחיל להתיצבה...אלקי הרוחות לכל בשר, געשריבן דורך [[רבי יוסף טוב עלם]] אין דעם עלפטן יארהונדערט. דער פיוט האט באהאנדלט די הלכות פון פסח, און דער סוף האט געבעטן "כאשר זכינו לסדר אותו כן נזכה לעשותו", אזוי ווי מיר האבן פארענדיגט די דיסקוסיע פון די הלכות, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו פאקטיש אויספירן דעם סדר ריכטיג. איצט, ווען עס איז אריינגעשטעלט געווארן אין דער הגדה אין דעם פערצנטן יארהונדערט ביים ענדע פון די סדר, האט די שורה אנגענומען א נייע באדייט פון האפענונג און תפילה אז אזוי ווי מיר האבן זוכה געווען צו אפּרעכטן דעם סדר, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו דעם קרבן פסח אין ירושלים אין דעם געבויטן בית המקדש.

			אין דעם סידור פון אריז"ל איז דא א ספעציעלע שם יחוד צו זאגן פאר נרצה{{הערה\|{{אוצר החכמה\|רבי אלימלך בידערמאן\|הגדה באר החיים\|611552\|page=269}}}}, און דער פסוק ויהי נועם{{הערה\|שם=נטעי}}.
	אין דעם סידור פון אריז"ל איז דא א ספעציעלע שם יחוד צו זאגן פאר נרצה{{הערה\|{{אוצר החכמה\|רבי אלימלך בידערמאן\|הגדה באר החיים\|611552\|page=269}}}}.

	==היסטארישע אנטוויקלונג==		==היסטארישע אנטוויקלונג==
	דער נרצה טייל איז נישט געווען א טייל פון די הגדות פון די גאונים{{הערה\|צום ביישפיל: רב עמרם גאון, רב סעדיה גאון, רב נטרונאי גאון.}} אדער די פריערע ראשונים{{הערה\|צום ביישפיל: רש"י מחזור ויטרי, רמב"ם.}}, און האט ערשט אנגעהויבן צו ערשיינען אין די הגדות פון שפּעטערע אשכנז'ישע ראשונים ווי דער [[מהר"ם מרוטנבורג]] און דער [[תרומת הדשן]]{{הערה\|שם=לאוו\|Rabbi Naphtali Lavenda, “[https://pub-118b5aaf6ae949ac8f59a93faec8a3da.r2.dev/2019/1053/922736.pdf The Power of Moments Through Nirtzah and the Steps of the Seder]” (YU To-Go series, Pesach 5779)}}{{הערה\|{{אוצר החכמה\|יוסף צבירימון\|הגדה שירת מרים\|170024\|page=361\|מקום הוצאה=ירושלים\|שנת הוצאה=תשע"א\|עמ=368\|הגדה ממקורה}}}}. שפּעטערע מנהיגי ישראל האבן מסתמא געזען א נויט פאר א פארמעלן ענדע צום סדר און אויך פאר דעם לעצטן "טעם" פון דער סדר נאכט צו זיין פון פרייליכע געזאנג{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=Harry Glazer\|קעפל=A Thought for Your Seder, on Nirtzah\|זייטל=The Jewish Link\|דאטום=אפריל 18, 2024\|אדרעס=https://jewishlink.news/a-thought-for-your-seder-on-nirtzah/}}}}.		דער נרצה טייל איז נישט געווען א טייל פון די הגדות פון די גאונים{{הערה\|צום ביישפיל: רב עמרם גאון, רב סעדיה גאון, רב נטרונאי גאון.}} אדער די פריערע ראשונים{{הערה\|צום ביישפיל: רש"י מחזור ויטרי, רמב"ם.}}, און האט ערשט אנגעהויבן צו ערשיינען אין די הגדות פון שפּעטערע אשכנז'ישע ראשונים ווי דער [[מהר"ם מרוטנבורג]] און דער [[תרומת הדשן]]{{הערה\|שם=לאוו\|Rabbi Naphtali Lavenda, “[https://pub-118b5aaf6ae949ac8f59a93faec8a3da.r2.dev/2019/1053/922736.pdf The Power of Moments Through Nirtzah and the Steps of the Seder]” (YU To-Go series, Pesach 5779)}}{{הערה\|{{אוצר החכמה\|יוסף צבירימון\|הגדה שירת מרים\|170024\|page=361\|מקום הוצאה=ירושלים\|שנת הוצאה=תשע"א\|עמ=368\|הגדה ממקורה}}}}. שפּעטערע מנהיגי ישראל האבן מסתמא געזען א נויט פאר א פארמעלן ענדע צום סדר און אויך פאר דעם לעצטן "טעם" פון דער סדר נאכט צו זיין פון פרייליכע געזאנג{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=Harry Glazer\|קעפל=A Thought for Your Seder, on Nirtzah\|זייטל=The Jewish Link\|דאטום=אפריל 18, 2024\|אדרעס=https://jewishlink.news/a-thought-for-your-seder-on-nirtzah/}}}}.

	עס איז א לאנגע געשיכטע וועגן דעם אָרדענונג פון די פיוטים אין נרצה, ספּעציעל די דריי פיוטים ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, און כי לו נאה. דער תרומת הדשן און דער לקט יושר האבן געהאלטן אז די דאזיגע פיוטים זאלן געזאגט ווערן פאר דעם פערטן כוס, ווי א טייל פון הלל{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי יוסף בן משה\|לקט יושר\|8860\|page=154\|מקום הוצאה=בערלין\|שנת הוצאה=תרס"ד\|עמ=106–107}}}}. אבער דער [[מהרש"ל]] האט זיך אנטקעגנשטעלט דעם מנהג און געהאלטן אז די פיוטים זאלן געזאגט ווערן נאך דעם כוס, כדי די שליסנדיגע ברכה פון הלל זאל זיין גלייך פאר דעם טרינקען דעם כוס{{הערה\|[[שית:Teshuvot_Maharshal.88\|שו"ת מהרש"ל סי' פח]]}}. טראץ דעם וואס דער מהרש"ל און אנדערע פוסקים האבן גע'פסק'נט אזוי שוין אין דעם זעכצנטן און זיבעצנטן יארהונדערט, איז דער אלטער מנהג פון זאגן די פיוטים פאר דעם כוס געווען מער פארשפּרייט ביז דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. אין דעם צוואנציגסטן יארהונדערט האט זיך דער מנהג דראסטיש געענדערט, און היינט איז כמעט אוממעגליך צו געפינען א הגדה וואס שטעלט די פיוטים פאר דעם פערטן כוס. דער היינטיגער פארהערשנדער מנהג איז צו זאגן די פיוטים נאך דעם טרינקען דעם פערטן כוס און נאך חסל סידור פסח{{הערה\|שם=ששון\|Yaacov Sasson, [https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/ On the History and Development of Nirtza – The Seforim Blog], April 7, 2025}}. עס איז פארהאן אַן אנדערע אלטע מנהג צו זאגן די דריי פיוטים נאך דעם כוס אבער פאר חסל{{הערה\|רבי יוזפא שמש, {{כתיב\|לקוטי יוסף\|990001671700205171-1\|דף צד, ב\|15383415}}; {{היברובוקס\|2=סידור יעב"ץ\|3=22619\|page=92\|באנד=חלק ב\|מקום הוצאה=אלטונא\|שנת הוצאה=תק"ז}}}}.		עס איז א לאנגע געשיכטע וועגן דעם אָרדענונג פון די פיוטים אין נרצה, ספּעציעל די דריי פיוטים ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, און כי לו נאה. דער תרומת הדשן און דער לקט יושר האבן געהאלטן אז די דאזיגע פיוטים זאלן געזאגט ווערן פאר דעם פערטן כוס, ווי א טייל פון הלל{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי יוסף בן משה\|לקט יושר\|8860\|page=154\|מקום הוצאה=בערלין\|שנת הוצאה=תרס"ד\|עמ=106–107}}}}. אבער דער [[מהרש"ל]] האט זיך אנטקעגנשטעלט דעם מנהג און געהאלטן אז די פיוטים זאלן געזאגט ווערן נאך דעם כוס, כדי די שליסנדיגע ברכה פון הלל זאל זיין גלייך פאר דעם טרינקען דעם כוס{{הערה\|[[שית:Teshuvot_Maharshal.88\|שו"ת מהרש"ל סי' פח]]}}. טראץ דעם וואס דער מהרש"ל און אנדערע פוסקים האבן גע'פסק'נט אזוי שוין אין דעם זעכצנטן און זיבעצנטן יארהונדערט, איז דער אלטער מנהג פון זאגן די פיוטים פאר דעם כוס געווען מער פארשפּרייט ביז דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. אין דעם צוואנציגסטן יארהונדערט האט זיך דער מנהג דראסטיש געענדערט, און היינט איז כמעט אוממעגליך צו געפינען א הגדה וואס שטעלט די פיוטים פאר דעם פערטן כוס. דער היינטיגער פארהערשנדער מנהג איז צו זאגן די פיוטים נאך דעם טרינקען דעם פערטן כוס און נאך חסל סידור פסח{{הערה\|שם=ששון\|Yaacov Sasson, [https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/ On the History and Development of Nirtza – The Seforim Blog], April 7, 2025}}. עס איז פארהאן אַן אנדערע אלטע מנהג צו זאגן די דריי פיוטים נאך דעם כוס אבער פאר חסל{{הערה\|רבי יוזפא שמש, {{כתיב\|לקוטי יוסף\|990001671700205171-1\|דף צד, ב\|15383415}}; {{היברובוקס\|2=סידור יעב"ץ\|3=22619\|page=92\|באנד=חלק ב\|מקום הוצאה=אלטונא\|שנת הוצאה=תק"ז}}}}, און אין סקווירא זאגט מען אויך די אנדערע פיוטים פאר חסל{{הערה\|שם=נטעי}}.

	עס ווערט אויך אָנגעוויזן אַז עטליכע פון די פיוטים, ווי ויהי בחצי הלילה און ואמרתם זבח פסח, זענען אויך טיילן פון די קרובות וואס ווערן געזאגט שבת הגדול{{הערה\|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47224 April 8, 2025 at 10:50 am]}}.		עס ווערט אויך אָנגעוויזן אַז עטליכע פון די פיוטים, ווי ויהי בחצי הלילה און ואמרתם זבח פסח, זענען אויך טיילן פון די קרובות וואס ווערן געזאגט שבת הגדול{{הערה\|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47224 April 8, 2025 at 10:50 am]}}.
שורה 37:		שורה 30:

	עס זענען פאראן מנהגים וועגן וואס צו טון נאָך דעם סדר, ווי למשל זאגן שיר השירים, און ליינען נאר די ערשטע פרשה פון קריאת שמע. ביי די ספרדים זאָגט מען אלע דריי פרשיות איידער מען גייט שלאָפן{{הערה\|1=ילקוט יוסף על המועדים עמוד תיב. חזון עובדיה על הלכות פסח מהדורת שנת תשכ"ז עמוד קצב בהערה, ובמהדורת תשס"ג עמוד קכו]}}.		עס זענען פאראן מנהגים וועגן וואס צו טון נאָך דעם סדר, ווי למשל זאגן שיר השירים, און ליינען נאר די ערשטע פרשה פון קריאת שמע. ביי די ספרדים זאָגט מען אלע דריי פרשיות איידער מען גייט שלאָפן{{הערה\|1=ילקוט יוסף על המועדים עמוד תיב. חזון עובדיה על הלכות פסח מהדורת שנת תשכ"ז עמוד קצב בהערה, ובמהדורת תשס"ג עמוד קכו]}}.

			==רעפערענצן==
			{{רעפערענצן}}

תנא קמא אין 08:49, 9 אפריל 2025

2025-04-09T08:49:33Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 08:49, 9 אפריל 2025
שורה 9:		שורה 9:

	==באשטאנדטיילן פון נרצה==		==באשטאנדטיילן פון נרצה==
	לויט פילע מפרשים, איז דער נרצה טייל נישט נאר דער שטיקל "חסל סידור פסח כהלכתו..." נאר אויך אלע לידער וואס געפינען זיך אין סוף פון דער הגדה. עס ווייזט אויס אז נרצה איז נישט געווען א טייל פון די הגדות פון די גאונים אדער די פריע ראשונים, און האט ערשט אָנגעהויבן צו ערשיינען אין די הגדות פון שפּעטערע אשכנז'ישע ראשונים ווי דער [[מהר"ם מרוטנבורג]] און דער [[תרומת הדשן]]{{הערה\|שם=לאוו\|Rabbi Naphtali Lavenda, “The Power of Moments Through Nirtzah and the Steps of the Seder” (YU To-Go series, Pesach 5779)}}. [[רבי שניאור זלמן פון לאדי]] האט נישט אריינגענומען "חסל סידור פסח" אין זיין הגדה, ווייל ער האט געהאלטן אז דער סדר ענדיגט זיך קיינמאל נישט, און זיין מעסעדזש בלייבט דורכאויס דעם גאנצן יאר{{הערה\|[https://www.chabad.org/holidays/passover/pesach_cdo/aid/269921/jewish/Nirtzah.htm Nirtzah - Acceptance - Chabad.org]}}. שפּעטערע מנהיגי ישראל האבן מסתמא געזען א נויט פאר א פארמעלן סוף צום סדר און אויך פאר דעם לעצטן "טעם" פון דער סדר נאכט צו זיין א פרייליכער לידער{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=Harry Glazer\|קעפל=A Thought for Your Seder, on Nirtzah\|זייטל=The Jewish Link\|דאטום=אפריל 18, 2024\|אדרעס=https://jewishlink.news/a-thought-for-your-seder-on-nirtzah/}}}}.		לויט פילע מפרשים, איז דער נרצה טייל נישט נאר דער שטיקל "חסל סידור פסח כהלכתו..." נאר אויך אלע לידער וואס געפינען זיך אין סוף פון דער הגדה. [[רבי שניאור זלמן פון לאדי]] האט נישט אריינגענומען "חסל סידור פסח" אין זיין הגדה, ווייל ער האט געהאלטן אז דער סדר ענדיגט זיך קיינמאל נישט, און זיין מעסעדזש בלייבט דורכאויס דעם גאנצן יאר{{הערה\|[https://www.chabad.org/holidays/passover/pesach_cdo/aid/269921/jewish/Nirtzah.htm Nirtzah - Acceptance - Chabad.org]}}.

	דער נרצה טייל באשטייט געווענליך פון די פאלגנדע עלעמענטן:		דער נרצה טייל באשטייט געווענליך פון די פאלגנדע עלעמענטן:
שורה 19:		שורה 19:
	**כי לו נאה		**כי לו נאה
	**אדיר הוא		**אדיר הוא
	**חד גדיא (א שפּעטערע צוגאב){{הערה\|שם=חד\|זעט ר' דניאל גאלדשמידט'ס פרק ג, און הגדה שלמה (ר' שמואל אשכנזי און ר' מענדל כשר) סימן 36.~~}}{{הערה\|שם=ששון\|Yaacov Sasson, [https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/ On the History and Development of Nirtza – The Seforim Blog], April 7, 2025~~}}		**חד גדיא (א שפּעטערע צוגאב){{הערה\|שם=חד\|זעט ר' דניאל גאלדשמידט'ס פרק ג, און הגדה שלמה (ר' שמואל אשכנזי און ר' מענדל כשר) סימן 36.}}
	**אחד מי יודע (א שפּעטערע צוגאב){{הערה\|שם=חד}}		**אחד מי יודע (א שפּעטערע צוגאב){{הערה\|שם=חד}}

	דער שטיקל חסל סידור פסח כהלכתו איז במקור געווען דער סוף פון א פיוט פאר שבת הגדול, געשריבן דורך רבי יוסף טוב עלם אין דעם עלפטן יארהונדערט. דער פיוט האט באהאנדלט די הלכות פון פסח, און דער סוף האט געבעטן "כאשר זכינו לסדר אותו כן נזכה לעשותו", אזוי ווי מיר האבן פארענדיגט די דיסקוסיע פון די הלכות, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו פאקטיש אויספירן דעם סדר ריכטיג. איצט, ווען עס איז אריינגעשטעלט געווארן אין דער הגדה אין דעם פערצנטן יארהונדערט ביים ענדע פון די סדר, האט די שורה אנגענומען א נייע באדייט פון האפענונג און תפילה אז אזוי ווי מיר האבן זוכה געווען צו אפּרעכטן דעם סדר, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו דעם קרבן פסח אין ירושלים אין דעם געבויטן בית המקדש.		דער שטיקל חסל סידור פסח כהלכתו איז במקור געווען דער סוף פון א פיוט פאר שבת הגדול, געשריבן דורך רבי יוסף טוב עלם אין דעם עלפטן יארהונדערט. דער פיוט האט באהאנדלט די הלכות פון פסח, און דער סוף האט געבעטן "כאשר זכינו לסדר אותו כן נזכה לעשותו", אזוי ווי מיר האבן פארענדיגט די דיסקוסיע פון די הלכות, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו פאקטיש אויספירן דעם סדר ריכטיג. איצט, ווען עס איז אריינגעשטעלט געווארן אין דער הגדה אין דעם פערצנטן יארהונדערט ביים ענדע פון די סדר, האט די שורה אנגענומען א נייע באדייט פון האפענונג און תפילה אז אזוי ווי מיר האבן זוכה געווען צו אפּרעכטן דעם סדר, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו דעם קרבן פסח אין ירושלים אין דעם געבויטן בית המקדש.


			אין דעם סידור פון אריז"ל איז דא א ספעציעלע שם יחוד צו זאגן פאר נרצה{{הערה\|{{אוצר החכמה\|רבי אלימלך בידערמאן\|הגדה באר החיים\|611552\|page=269}}}}.

	==היסטארישע אנטוויקלונג==		==היסטארישע אנטוויקלונג==
	עס איז א לאנגע געשיכטע וועגן דעם אָרדענונג פון די פיוטים אין נרצה, ספּעציעל די דריי פיוטים ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, און כי לו נאה. דער תרומת הדשן און דער לקט יושר האבן געהאלטן אז די דאזיגע פיוטים זאלן געזאגט ווערן פאר דעם פערטן כוס, ווי א טייל פון הלל{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי יוסף בן משה\|לקט יושר\|8860\|page=154\|מקום הוצאה=בערלין\|שנת הוצאה=תרס"ד\|עמ=106–107}}}}. אבער דער [[מהרש"ל]] האט זיך אנטקעגנשטעלט דעם מנהג און געהאלטן אז די פיוטים זאלן געזאגט ווערן נאך דעם כוס, כדי די שליסנדיגע ברכה פון הלל זאל זיין גלייך פאר דעם טרינקען דעם כוס{{הערה\|[[שית:Teshuvot_Maharshal.88\|שו"ת מהרש"ל סי' פח]]}}. טראץ דעם וואס דער מהרש"ל און אנדערע פוסקים האבן גע'פסק'נט אזוי שוין אין דעם זעכצנטן און זיבעצנטן יארהונדערט, איז דער אלטער מנהג פון זאגן די פיוטים פאר דעם כוס געווען מער פארשפּרייט ביז דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. אין דעם צוואנציגסטן יארהונדערט האט זיך דער מנהג דראסטיש געענדערט, און היינט איז כמעט אוממעגליך צו געפינען א הגדה וואס שטעלט די פיוטים פאר דעם פערטן כוס. דער היינטיגער פארהערשנדער מנהג איז צו זאגן די פיוטים נאך דעם טרינקען דעם פערטן כוס און נאך חסל סידור פסח. עס איז פארהאן אַן אנדערע אלטע מנהג צו זאגן די דריי פיוטים נאך דעם כוס אבער פאר חסל{{הערה\|רבי יוזפא שמש, {{כתיב\|לקוטי יוסף\|990001671700205171-1\|דף צד, ב\|15383415}}; {{היברובוקס\|2=סידור יעב"ץ\|3=22619\|page=92\|באנד=חלק ב\|מקום הוצאה=אלטונא\|שנת הוצאה=תק"ז}}}}.		דער נרצה טייל איז נישט געווען א טייל פון די הגדות פון די גאונים{{הערה\|צום ביישפיל: רב עמרם גאון, רב סעדיה גאון, רב נטרונאי גאון.}} אדער די פריערע ראשונים{{הערה\|צום ביישפיל: רש"י מחזור ויטרי, רמב"ם.}}, און האט ערשט אנגעהויבן צו ערשיינען אין די הגדות פון שפּעטערע אשכנז'ישע ראשונים ווי דער [[מהר"ם מרוטנבורג]] און דער [[תרומת הדשן]]{{הערה\|שם=לאוו\|Rabbi Naphtali Lavenda, “[https://pub-118b5aaf6ae949ac8f59a93faec8a3da.r2.dev/2019/1053/922736.pdf The Power of Moments Through Nirtzah and the Steps of the Seder]” (YU To-Go series, Pesach 5779)}}{{הערה\|{{אוצר החכמה\|יוסף צבירימון\|הגדה שירת מרים\|170024\|page=361\|מקום הוצאה=ירושלים\|שנת הוצאה=תשע"א\|עמ=368\|הגדה ממקורה}}}}. שפּעטערע מנהיגי ישראל האבן מסתמא געזען א נויט פאר א פארמעלן ענדע צום סדר און אויך פאר דעם לעצטן "טעם" פון דער סדר נאכט צו זיין פון פרייליכע געזאנג{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=Harry Glazer\|קעפל=A Thought for Your Seder, on Nirtzah\|זייטל=The Jewish Link\|דאטום=אפריל 18, 2024\|אדרעס=https://jewishlink.news/a-thought-for-your-seder-on-nirtzah/}}}}.

			עס איז א לאנגע געשיכטע וועגן דעם אָרדענונג פון די פיוטים אין נרצה, ספּעציעל די דריי פיוטים ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, און כי לו נאה. דער תרומת הדשן און דער לקט יושר האבן געהאלטן אז די דאזיגע פיוטים זאלן געזאגט ווערן פאר דעם פערטן כוס, ווי א טייל פון הלל{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי יוסף בן משה\|לקט יושר\|8860\|page=154\|מקום הוצאה=בערלין\|שנת הוצאה=תרס"ד\|עמ=106–107}}}}. אבער דער [[מהרש"ל]] האט זיך אנטקעגנשטעלט דעם מנהג און געהאלטן אז די פיוטים זאלן געזאגט ווערן נאך דעם כוס, כדי די שליסנדיגע ברכה פון הלל זאל זיין גלייך פאר דעם טרינקען דעם כוס{{הערה\|[[שית:Teshuvot_Maharshal.88\|שו"ת מהרש"ל סי' פח]]}}. טראץ דעם וואס דער מהרש"ל און אנדערע פוסקים האבן גע'פסק'נט אזוי שוין אין דעם זעכצנטן און זיבעצנטן יארהונדערט, איז דער אלטער מנהג פון זאגן די פיוטים פאר דעם כוס געווען מער פארשפּרייט ביז דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. אין דעם צוואנציגסטן יארהונדערט האט זיך דער מנהג דראסטיש געענדערט, און היינט איז כמעט אוממעגליך צו געפינען א הגדה וואס שטעלט די פיוטים פאר דעם פערטן כוס. דער היינטיגער פארהערשנדער מנהג איז צו זאגן די פיוטים נאך דעם טרינקען דעם פערטן כוס און נאך חסל סידור פסח{{הערה\|שם=ששון\|Yaacov Sasson, [https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/ On the History and Development of Nirtza – The Seforim Blog], April 7, 2025}}. עס איז פארהאן אַן אנדערע אלטע מנהג צו זאגן די דריי פיוטים נאך דעם כוס אבער פאר חסל{{הערה\|רבי יוזפא שמש, {{כתיב\|לקוטי יוסף\|990001671700205171-1\|דף צד, ב\|15383415}}; {{היברובוקס\|2=סידור יעב"ץ\|3=22619\|page=92\|באנד=חלק ב\|מקום הוצאה=אלטונא\|שנת הוצאה=תק"ז}}}}.

	עס ווערט אויך אָנגעוויזן אַז עטליכע פון די פיוטים, ווי ויהי בחצי הלילה און ואמרתם זבח פסח, זענען אויך טיילן פון די קרובות וואס ווערן געזאגט שבת הגדול{{הערה\|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47224 April 8, 2025 at 10:50 am]}}.		עס ווערט אויך אָנגעוויזן אַז עטליכע פון די פיוטים, ווי ויהי בחצי הלילה און ואמרתם זבח פסח, זענען אויך טיילן פון די קרובות וואס ווערן געזאגט שבת הגדול{{הערה\|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47224 April 8, 2025 at 10:50 am]}}.

תנא קמא אין 08:27, 9 אפריל 2025

2025-04-09T08:27:35Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 08:27, 9 אפריל 2025
שורה 1:		שורה 1:
	'''נרצה''' איז דער לעצטער טייל פון דער פסח סדר, וואס קומט נאך הלל און דעם פערטן כוס וויין. דער טייל באשטייט פון א סך לידער און תפילות, און ענדיגט זיך מיט דער האפענונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים~~. דער נאמען "נרצה" ווערט אפט איבערגעזעצט ווי "אָנגענומען" אָדער "אַקצעפּטירט"~~.		'''נרצה''' איז דער לעצטער טייל פון דער פסח סדר, וואס קומט נאך הלל און דעם פערטן כוס וויין. דער טייל באשטייט פון א סך לידער און תפילות, און ענדיגט זיך מיט דער האפענונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים.

	דאָס וואָרט נרצה קומט פון דער וואָרצל ר.צ.ה (רצה), וואָס אין תנ"ך העברעאיש האָט געמיינט "צו זיין צופרידן מיט", "צו זיין גינסטיג צו". עס האט אויך געמיינט "צו ליב האבן" אָדער "צו בארואיגן". דאס אבסטראקטע נאמען רצון האט אין תנ"ך העברעאיש באדייט "גוטוויל", "טובה". אין לשון חז"ל האט רצה מער געמיינט "צו וועלן", און רצון "ווילן"{{הערה\|[https://www.balashon.com/2020/04/nirtzah.html Balashon - Hebrew Language Detective: nirtzah]}}. די פאָרעם נרצה איז א פּאסיווע פארעם און קען באדייטן "וועט ווערן אנגענומען" אדער "איז אנגענומען געווארן".		==באדייט פונעם ווארט==
			דער ווארט "נרצה" ווערט אפט איבערגעזעצט ווי "אָנגענומען" אדער "באוויליגט". דאָס וואָרט נרצה קומט פון דער וואָרצל ר.צ.ה (רצה), וואָס אין תנ"ך העברעאיש האָט געמיינט "צו זיין צופרידן מיט", "צו זיין גינסטיג צו". עס האט אויך געמיינט "צו ליב האבן" אָדער "צו בארואיגן". דאס אבסטראקטע נאמען רצון האט אין תנ"ך העברעאיש באדייט "גוטוויל", "טובה". אין לשון חז"ל האט רצה מער געמיינט "צו וועלן", און רצון "ווילן"{{הערה\|[https://www.balashon.com/2020/04/nirtzah.html Balashon - Hebrew Language Detective: nirtzah]}}. די פאָרעם נרצה איז א פּאסיווע פארעם און קען באדייטן "וועט ווערן אנגענומען" אדער "איז אנגענומען געווארן".

			דער נרצה טייל ווערט פאַרשטאַנען ווי אַן אויסדרוק פון האפענונג אז גאָט האט אנגענומען אונזער סדר דינסט. לויט רבי נחמן מברסלב, כאטש מיר האבן פארענדיגט דעם סדר, בלייבן מיר מיט א געפיל פון וועלן מער, און אז גאָט וויל אונזער הארץ. די לידער פון נרצה זענען א פייערליכע וואונטש פאר א ווייטערדיגער פארבינדונג מיט השי"ת{{הערה\|שם=לאוו}}. אזוי ווי דאס אידישע פאלק נאך דעם יציאת מצרים האט געזונגען, אזוי ענדיגט זיך אונזער פסח סדר אויך מיט געזאנג{{הערה\|דוד באַשעווקין, “Just One: The Hoffman Family Haggadah” (published by NCSY)}}.

			נישט-אשכנז'ישע הגדות האבן טראדיציאנעל נישט געהאט א באזונדערן נרצה טייל נאך הלל און דעם לעצטן כוס ביז די לעצטע יארן, אבער האבן פונדעסטוועגן געזאגט "נרצה" ביים סוף פון די סימנים. ווען אשכנזים האבן אנגעהויבן צולייגן פיוטים, האבן זיי צוגעטיילט דאס ווארט צו זיי{{הערה\|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47250 April 9, 2025 at 5:56 am]}}. דערפאר זענען דא וואס זאגן אז דער טערמין "נרצה" באציט זיך אויף הלל, און "הלל נרצה" מיינט "א גינסטיגער הלל"{{הערה\|[https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/#comment-47232 April 8, 2025 at 2:37 pm]}}.

			==באשטאנדטיילן פון נרצה==
	לויט פילע מפרשים, איז דער נרצה טייל נישט נאר דער שטיקל "חסל סידור פסח כהלכתו..." נאר אויך אלע לידער וואס געפינען זיך אין סוף פון דער הגדה. עס ווייזט אויס אז נרצה איז נישט געווען א טייל פון די הגדות פון די גאונים אדער די פריע ראשונים, און האט ערשט אָנגעהויבן צו ערשיינען אין די הגדות פון שפּעטערע אשכנז'ישע ראשונים ווי דער [[מהר"ם מרוטנבורג]] און דער [[תרומת הדשן]]{{הערה\|שם=לאוו\|Rabbi Naphtali Lavenda, “The Power of Moments Through Nirtzah and the Steps of the Seder” (YU To-Go series, Pesach 5779)}}. [[רבי שניאור זלמן פון לאדי]] האט נישט אריינגענומען "חסל סידור פסח" אין זיין הגדה, ווייל ער האט געהאלטן אז דער סדר ענדיגט זיך קיינמאל נישט, און זיין מעסעדזש בלייבט דורכאויס דעם גאנצן יאר{{הערה\|[https://www.chabad.org/holidays/passover/pesach_cdo/aid/269921/jewish/Nirtzah.htm Nirtzah - Acceptance - Chabad.org]}}. שפּעטערע מנהיגי ישראל האבן מסתמא געזען א נויט פאר א פארמעלן סוף צום סדר און אויך פאר דעם לעצטן "טעם" פון דער סדר נאכט צו זיין א פרייליכער לידער{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=Harry Glazer\|קעפל=A Thought for Your Seder, on Nirtzah\|זייטל=The Jewish Link\|דאטום=אפריל 18, 2024\|אדרעס=https://jewishlink.news/a-thought-for-your-seder-on-nirtzah/}}}}.		לויט פילע מפרשים, איז דער נרצה טייל נישט נאר דער שטיקל "חסל סידור פסח כהלכתו..." נאר אויך אלע לידער וואס געפינען זיך אין סוף פון דער הגדה. עס ווייזט אויס אז נרצה איז נישט געווען א טייל פון די הגדות פון די גאונים אדער די פריע ראשונים, און האט ערשט אָנגעהויבן צו ערשיינען אין די הגדות פון שפּעטערע אשכנז'ישע ראשונים ווי דער [[מהר"ם מרוטנבורג]] און דער [[תרומת הדשן]]{{הערה\|שם=לאוו\|Rabbi Naphtali Lavenda, “The Power of Moments Through Nirtzah and the Steps of the Seder” (YU To-Go series, Pesach 5779)}}. [[רבי שניאור זלמן פון לאדי]] האט נישט אריינגענומען "חסל סידור פסח" אין זיין הגדה, ווייל ער האט געהאלטן אז דער סדר ענדיגט זיך קיינמאל נישט, און זיין מעסעדזש בלייבט דורכאויס דעם גאנצן יאר{{הערה\|[https://www.chabad.org/holidays/passover/pesach_cdo/aid/269921/jewish/Nirtzah.htm Nirtzah - Acceptance - Chabad.org]}}. שפּעטערע מנהיגי ישראל האבן מסתמא געזען א נויט פאר א פארמעלן סוף צום סדר און אויך פאר דעם לעצטן "טעם" פון דער סדר נאכט צו זיין א פרייליכער לידער{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=Harry Glazer\|קעפל=A Thought for Your Seder, on Nirtzah\|זייטל=The Jewish Link\|דאטום=אפריל 18, 2024\|אדרעס=https://jewishlink.news/a-thought-for-your-seder-on-nirtzah/}}}}.

	דער נרצה טייל באשטייט ~~געוויינלעך~~ פון די פאלגנדע עלעמענטן:		דער נרצה טייל באשטייט געווענליך פון די פאלגנדע עלעמענטן:
	*חסל סידור פסח כהלכתו – דער שטיקל וואס פארענדיגט דעם סדר לויט זיינע געזעצן און מנהגים. דער שטיקל פיוט איז במקור געווען דער סוף פון א [[קרובה]] פאר [[שבת הגדול]], אבוא בחיל להתיצבה...אלקי הרוחות לכל בשר, געשריבן דורך [[רבי יוסף טוב עלם]].		*חסל סידור פסח כהלכתו – דער שטיקל וואס פארענדיגט דעם סדר לויט זיינע געזעצן און מנהגים. דער שטיקל פיוט איז במקור געווען דער סוף פון א [[קרובה]] פאר [[שבת הגדול]], אבוא בחיל להתיצבה...אלקי הרוחות לכל בשר, געשריבן דורך [[רבי יוסף טוב עלם]].
	*[[לשנה הבאה בירושלים]] – די טראדיציאנעלע וואונטשונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים. געוויסע, בפרט אין ארץ ישראל, זאגן "לשנה הבאה בירושלים הבנויה".		*[[לשנה הבאה בירושלים]] – די טראדיציאנעלע וואונטשונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים. געוויסע, בפרט אין ארץ ישראל, זאגן "לשנה הבאה בירושלים הבנויה".
שורה 15:		שורה 21:
	**חד גדיא (א שפּעטערע צוגאב){{הערה\|שם=חד\|זעט ר' דניאל גאלדשמידט'ס פרק ג, און הגדה שלמה (ר' שמואל אשכנזי און ר' מענדל כשר) סימן 36.}}{{הערה\|שם=ששון\|Yaacov Sasson, [https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/ On the History and Development of Nirtza – The Seforim Blog], April 7, 2025}}		**חד גדיא (א שפּעטערע צוגאב){{הערה\|שם=חד\|זעט ר' דניאל גאלדשמידט'ס פרק ג, און הגדה שלמה (ר' שמואל אשכנזי און ר' מענדל כשר) סימן 36.}}{{הערה\|שם=ששון\|Yaacov Sasson, [https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/ On the History and Development of Nirtza – The Seforim Blog], April 7, 2025}}
	**אחד מי יודע (א שפּעטערע צוגאב){{הערה\|שם=חד}}		**אחד מי יודע (א שפּעטערע צוגאב){{הערה\|שם=חד}}

	דער וואָרט "נרצה" ווערט אָפט איבערגעזעצט ווי "אָנגענומען", און דער נרצה טייל ווערט פאַרשטאַנען ווי אַן אויסדרוק פון האפענונג אז גאָט האט אנגענומען אונזער סדר דינסט. לויט רבי נחמן מברסלב, כאטש מיר האבן פארענדיגט דעם סדר, בלייבן מיר מיט א געפיל פון וועלן מער, און אז גאָט וויל אונזער הארץ. די לידער פון נרצה זענען א פייערליכע וואונטש פאר א ווייטערדיגער פארבינדונג מיט השי"ת{{הערה\|שם=לאוו}}. אזוי ווי דאס אידישע פאלק נאך דעם יציאת מצרים האט געזונגען, אזוי ענדיגט זיך אונזער פסח סדר אויך מיט געזאנג{{הערה\|דוד באַשעווקין, “Just One: The Hoffman Family Haggadah” (published by NCSY)}}.

	עס זענען אויך דעות אַז דער טערמין "נרצה" באציט זיך אויף הלל, און "הלל נרצה" מיינט "א גינסטיגער הלל"{{הערה\|[https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/#comment-47232 April 8, 2025 at 2:37 pm]}}. <!-- אנדערע זעען אין נרצה אַן אפּשפּיגלונג פון דעם געדאנק פון דעם סדר ווי א קרבן, און א תפילה אז עס זאל ווערן אנגענומען ווי א קרבן וואס איז געברענגט געווארן אין בית המקדש. עס איז אויך פארהאן אַן השקפה אז נרצה באציט זיך צו די ליידן פון כלל ישראל, און אז מיר בעטן גאָט צו אקצעפּטירן אונזער צער ווי ער האט געטון אין מצרים. -->

	דער שטיקל חסל סידור פסח כהלכתו איז במקור געווען דער סוף פון א פיוט פאר שבת הגדול, געשריבן דורך רבי יוסף טוב עלם אין דעם עלפטן יארהונדערט. דער פיוט האט באהאנדלט די הלכות פון פסח, און דער סוף האט געבעטן "כאשר זכינו לסדר אותו כן נזכה לעשותו", אזוי ווי מיר האבן פארענדיגט די דיסקוסיע פון די הלכות, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו פאקטיש אויספירן דעם סדר ריכטיג. איצט, ווען עס איז אריינגעשטעלט געווארן אין דער הגדה אין דעם פערצנטן יארהונדערט ביים ענדע פון די סדר, האט די שורה אנגענומען א נייע באדייט פון האפענונג און תפילה אז אזוי ווי מיר האבן זוכה געווען צו אפּרעכטן דעם סדר, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו דעם קרבן פסח אין ירושלים אין דעם געבויטן בית המקדש.		דער שטיקל חסל סידור פסח כהלכתו איז במקור געווען דער סוף פון א פיוט פאר שבת הגדול, געשריבן דורך רבי יוסף טוב עלם אין דעם עלפטן יארהונדערט. דער פיוט האט באהאנדלט די הלכות פון פסח, און דער סוף האט געבעטן "כאשר זכינו לסדר אותו כן נזכה לעשותו", אזוי ווי מיר האבן פארענדיגט די דיסקוסיע פון די הלכות, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו פאקטיש אויספירן דעם סדר ריכטיג. איצט, ווען עס איז אריינגעשטעלט געווארן אין דער הגדה אין דעם פערצנטן יארהונדערט ביים ענדע פון די סדר, האט די שורה אנגענומען א נייע באדייט פון האפענונג און תפילה אז אזוי ווי מיר האבן זוכה געווען צו אפּרעכטן דעם סדר, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו דעם קרבן פסח אין ירושלים אין דעם געבויטן בית המקדש.

			==היסטארישע אנטוויקלונג==
	עס איז א לאנגע געשיכטע וועגן דעם אָרדענונג פון די פיוטים אין נרצה, ספּעציעל די דריי פיוטים ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, און כי לו נאה. דער תרומת הדשן און דער לקט יושר האבן געהאלטן אז די דאזיגע פיוטים זאלן געזאגט ווערן פאר דעם פערטן כוס, ווי א טייל פון הלל{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי יוסף בן משה\|לקט יושר\|8860\|page=154\|מקום הוצאה=בערלין\|שנת הוצאה=תרס"ד\|עמ=106–107}}}}. אבער דער [[מהרש"ל]] האט זיך אנטקעגנשטעלט דעם מנהג און געהאלטן אז די פיוטים זאלן געזאגט ווערן נאך דעם כוס, כדי די שליסנדיגע ברכה פון הלל זאל זיין גלייך פאר דעם טרינקען דעם כוס{{הערה\|[[שית:Teshuvot_Maharshal.88\|שו"ת מהרש"ל סי' פח]]}}. טראץ דעם וואס דער מהרש"ל און אנדערע פוסקים האבן גע'פסק'נט אזוי שוין אין דעם זעכצנטן און זיבעצנטן יארהונדערט, איז דער אלטער מנהג פון זאגן די פיוטים פאר דעם כוס געווען מער פארשפּרייט ביז דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. אין דעם צוואנציגסטן יארהונדערט האט זיך דער מנהג דראסטיש געענדערט, און היינט איז כמעט אוממעגליך צו געפינען א הגדה וואס שטעלט די פיוטים פאר דעם פערטן כוס. דער היינטיגער פארהערשנדער מנהג איז צו זאגן די פיוטים נאך דעם טרינקען דעם פערטן כוס און נאך חסל סידור פסח. עס איז פארהאן אַן אנדערע אלטע מנהג צו זאגן די דריי פיוטים נאך דעם כוס אבער פאר חסל{{הערה\|רבי יוזפא שמש, {{כתיב\|לקוטי יוסף\|990001671700205171-1\|דף צד, ב\|15383415}}; {{היברובוקס\|2=סידור יעב"ץ\|3=22619\|page=92\|באנד=חלק ב\|מקום הוצאה=אלטונא\|שנת הוצאה=תק"ז}}}}.		עס איז א לאנגע געשיכטע וועגן דעם אָרדענונג פון די פיוטים אין נרצה, ספּעציעל די דריי פיוטים ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, און כי לו נאה. דער תרומת הדשן און דער לקט יושר האבן געהאלטן אז די דאזיגע פיוטים זאלן געזאגט ווערן פאר דעם פערטן כוס, ווי א טייל פון הלל{{הערה\|{{היברובוקס\|רבי יוסף בן משה\|לקט יושר\|8860\|page=154\|מקום הוצאה=בערלין\|שנת הוצאה=תרס"ד\|עמ=106–107}}}}. אבער דער [[מהרש"ל]] האט זיך אנטקעגנשטעלט דעם מנהג און געהאלטן אז די פיוטים זאלן געזאגט ווערן נאך דעם כוס, כדי די שליסנדיגע ברכה פון הלל זאל זיין גלייך פאר דעם טרינקען דעם כוס{{הערה\|[[שית:Teshuvot_Maharshal.88\|שו"ת מהרש"ל סי' פח]]}}. טראץ דעם וואס דער מהרש"ל און אנדערע פוסקים האבן גע'פסק'נט אזוי שוין אין דעם זעכצנטן און זיבעצנטן יארהונדערט, איז דער אלטער מנהג פון זאגן די פיוטים פאר דעם כוס געווען מער פארשפּרייט ביז דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. אין דעם צוואנציגסטן יארהונדערט האט זיך דער מנהג דראסטיש געענדערט, און היינט איז כמעט אוממעגליך צו געפינען א הגדה וואס שטעלט די פיוטים פאר דעם פערטן כוס. דער היינטיגער פארהערשנדער מנהג איז צו זאגן די פיוטים נאך דעם טרינקען דעם פערטן כוס און נאך חסל סידור פסח. עס איז פארהאן אַן אנדערע אלטע מנהג צו זאגן די דריי פיוטים נאך דעם כוס אבער פאר חסל{{הערה\|רבי יוזפא שמש, {{כתיב\|לקוטי יוסף\|990001671700205171-1\|דף צד, ב\|15383415}}; {{היברובוקס\|2=סידור יעב"ץ\|3=22619\|page=92\|באנד=חלק ב\|מקום הוצאה=אלטונא\|שנת הוצאה=תק"ז}}}}.

שורה 29:		שורה 32:

	עס זענען פאראן מנהגים וועגן וואס צו טון נאָך דעם סדר, ווי למשל זאגן שיר השירים, און ליינען נאר די ערשטע פרשה פון קריאת שמע. ביי די ספרדים זאָגט מען אלע דריי פרשיות איידער מען גייט שלאָפן{{הערה\|1=ילקוט יוסף על המועדים עמוד תיב. חזון עובדיה על הלכות פסח מהדורת שנת תשכ"ז עמוד קצב בהערה, ובמהדורת תשס"ג עמוד קכו]}}.		עס זענען פאראן מנהגים וועגן וואס צו טון נאָך דעם סדר, ווי למשל זאגן שיר השירים, און ליינען נאר די ערשטע פרשה פון קריאת שמע. ביי די ספרדים זאָגט מען אלע דריי פרשיות איידער מען גייט שלאָפן{{הערה\|1=ילקוט יוסף על המועדים עמוד תיב. חזון עובדיה על הלכות פסח מהדורת שנת תשכ"ז עמוד קצב בהערה, ובמהדורת תשס"ג עמוד קכו]}}.

	נישט-אשכנז'ישע הגדות האבן טראדיציאנעל נישט געהאט א באזונדערן נרצה טייל נאך הלל ביז די לעצטע יארן, און האבן גלייך נאך הלל און דעם לעצטן כוס געזאגט "נרצה" ווי א סיום פון די סימנים. ווען אשכנזים האבן אנגעהויבן צולייגן פיוטים, האבן זיי צוגעטיילט דאס ווארט צו זיי{{הערה\|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47250 April 9, 2025 at 5:56 am]}}.

תנא קמא: בס"ד

2025-04-09T08:17:05Z

בס"ד

נייער בלאַט

'''נרצה''' איז דער לעצטער טייל פון דער פסח סדר, וואס קומט נאך הלל און דעם פערטן כוס וויין. דער טייל באשטייט פון א סך לידער און תפילות, און ענדיגט זיך מיט דער האפענונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים. דער נאמען "נרצה" ווערט אפט איבערגעזעצט ווי "אָנגענומען" אָדער "אַקצעפּטירט".

דאָס וואָרט נרצה קומט פון דער וואָרצל ר.צ.ה (רצה), וואָס אין תנ"ך העברעאיש האָט געמיינט "צו זיין צופרידן מיט", "צו זיין גינסטיג צו". עס האט אויך געמיינט "צו ליב האבן" אָדער "צו בארואיגן". דאס אבסטראקטע נאמען רצון האט אין תנ"ך העברעאיש באדייט "גוטוויל", "טובה". אין לשון חז"ל האט רצה מער געמיינט "צו וועלן", און רצון "ווילן"{{הערה|[https://www.balashon.com/2020/04/nirtzah.html Balashon - Hebrew Language Detective: nirtzah]}}. די פאָרעם נרצה איז א פּאסיווע פארעם און קען באדייטן "וועט ווערן אנגענומען" אדער "איז אנגענומען געווארן".

לויט פילע מפרשים, איז דער נרצה טייל נישט נאר דער שטיקל "חסל סידור פסח כהלכתו..." נאר אויך אלע לידער וואס געפינען זיך אין סוף פון דער הגדה. עס ווייזט אויס אז נרצה איז נישט געווען א טייל פון די הגדות פון די גאונים אדער די פריע ראשונים, און האט ערשט אָנגעהויבן צו ערשיינען אין די הגדות פון שפּעטערע אשכנז'ישע ראשונים ווי דער [[מהר"ם מרוטנבורג]] און דער [[תרומת הדשן]]{{הערה|שם=לאוו|Rabbi Naphtali Lavenda, “The Power of Moments Through Nirtzah and the Steps of the Seder” (YU To-Go series, Pesach 5779)}}. [[רבי שניאור זלמן פון לאדי]] האט נישט אריינגענומען "חסל סידור פסח" אין זיין הגדה, ווייל ער האט געהאלטן אז דער סדר ענדיגט זיך קיינמאל נישט, און זיין מעסעדזש בלייבט דורכאויס דעם גאנצן יאר{{הערה|[https://www.chabad.org/holidays/passover/pesach_cdo/aid/269921/jewish/Nirtzah.htm Nirtzah - Acceptance - Chabad.org]}}. שפּעטערע מנהיגי ישראל האבן מסתמא געזען א נויט פאר א פארמעלן סוף צום סדר און אויך פאר דעם לעצטן "טעם" פון דער סדר נאכט צו זיין א פרייליכער לידער{{הערה|1={{לינק|שרייבער=Harry Glazer|קעפל=A Thought for Your Seder, on Nirtzah|זייטל=The Jewish Link|דאטום=אפריל 18, 2024|אדרעס=https://jewishlink.news/a-thought-for-your-seder-on-nirtzah/}}}}.

דער נרצה טייל באשטייט געוויינלעך פון די פאלגנדע עלעמענטן:
*חסל סידור פסח כהלכתו – דער שטיקל וואס פארענדיגט דעם סדר לויט זיינע געזעצן און מנהגים. דער שטיקל פיוט איז במקור געווען דער סוף פון א [[קרובה]] פאר [[שבת הגדול]], אבוא בחיל להתיצבה...אלקי הרוחות לכל בשר, געשריבן דורך [[רבי יוסף טוב עלם]].
*[[לשנה הבאה בירושלים]] – די טראדיציאנעלע וואונטשונג אויף א יאר אין דעם געבויטן ירושלים. געוויסע, בפרט אין ארץ ישראל, זאגן "לשנה הבאה בירושלים הבנויה".
*פיוטים (לידער) – אַ זאַמלונג פון לידער און פּאָעמען וואָס ווערן געזונגען אין סוף פון דער סדר. צווישן די באַקאַנטסטע פיוטים זענען:
**ויהי בחצי הלילה
**ואמרתם זבח פסח
**כי לו נאה
**אדיר הוא
**חד גדיא (א שפּעטערע צוגאב){{הערה|שם=חד|זעט ר' דניאל גאלדשמידט'ס פרק ג, און הגדה שלמה (ר' שמואל אשכנזי און ר' מענדל כשר) סימן 36.}}{{הערה|שם=ששון|Yaacov Sasson, [https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/ On the History and Development of Nirtza – The Seforim Blog], April 7, 2025}}
**אחד מי יודע (א שפּעטערע צוגאב){{הערה|שם=חד}}

דער וואָרט "נרצה" ווערט אָפט איבערגעזעצט ווי "אָנגענומען", און דער נרצה טייל ווערט פאַרשטאַנען ווי אַן אויסדרוק פון האפענונג אז גאָט האט אנגענומען אונזער סדר דינסט. לויט רבי נחמן מברסלב, כאטש מיר האבן פארענדיגט דעם סדר, בלייבן מיר מיט א געפיל פון וועלן מער, און אז גאָט וויל אונזער הארץ. די לידער פון נרצה זענען א פייערליכע וואונטש פאר א ווייטערדיגער פארבינדונג מיט השי"ת{{הערה|שם=לאוו}}. אזוי ווי דאס אידישע פאלק נאך דעם יציאת מצרים האט געזונגען, אזוי ענדיגט זיך אונזער פסח סדר אויך מיט געזאנג{{הערה|דוד באַשעווקין, “Just One: The Hoffman Family Haggadah” (published by NCSY)}}.

עס זענען אויך דעות אַז דער טערמין "נרצה" באציט זיך אויף הלל, און "הלל נרצה" מיינט "א גינסטיגער הלל"{{הערה|[https://seforimblog.com/2025/04/on-the-history-and-development-of-nirtza/#comment-47232 April 8, 2025 at 2:37 pm]}}. 

דער שטיקל חסל סידור פסח כהלכתו איז במקור געווען דער סוף פון א פיוט פאר שבת הגדול, געשריבן דורך רבי יוסף טוב עלם אין דעם עלפטן יארהונדערט. דער פיוט האט באהאנדלט די הלכות פון פסח, און דער סוף האט געבעטן "כאשר זכינו לסדר אותו כן נזכה לעשותו", אזוי ווי מיר האבן פארענדיגט די דיסקוסיע פון די הלכות, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו פאקטיש אויספירן דעם סדר ריכטיג. איצט, ווען עס איז אריינגעשטעלט געווארן אין דער הגדה אין דעם פערצנטן יארהונדערט ביים ענדע פון די סדר, האט די שורה אנגענומען א נייע באדייט פון האפענונג און תפילה אז אזוי ווי מיר האבן זוכה געווען צו אפּרעכטן דעם סדר, אזוי זאלן מיר זוכה זיין צו דעם קרבן פסח אין ירושלים אין דעם געבויטן בית המקדש.

עס איז א לאנגע געשיכטע וועגן דעם אָרדענונג פון די פיוטים אין נרצה, ספּעציעל די דריי פיוטים ויהי בחצי הלילה, ואמרתם זבח פסח, און כי לו נאה. דער תרומת הדשן און דער לקט יושר האבן געהאלטן אז די דאזיגע פיוטים זאלן געזאגט ווערן פאר דעם פערטן כוס, ווי א טייל פון הלל{{הערה|{{היברובוקס|רבי יוסף בן משה|לקט יושר|8860|page=154|מקום הוצאה=בערלין|שנת הוצאה=תרס"ד|עמ=106–107}}}}. אבער דער [[מהרש"ל]] האט זיך אנטקעגנשטעלט דעם מנהג און געהאלטן אז די פיוטים זאלן געזאגט ווערן נאך דעם כוס, כדי די שליסנדיגע ברכה פון הלל זאל זיין גלייך פאר דעם טרינקען דעם כוס{{הערה|[[שית:Teshuvot_Maharshal.88|שו"ת מהרש"ל סי' פח]]}}. טראץ דעם וואס דער מהרש"ל און אנדערע פוסקים האבן גע'פסק'נט אזוי שוין אין דעם זעכצנטן און זיבעצנטן יארהונדערט, איז דער אלטער מנהג פון זאגן די פיוטים פאר דעם כוס געווען מער פארשפּרייט ביז דעם צוואנציגסטן יארהונדערט. אין דעם צוואנציגסטן יארהונדערט האט זיך דער מנהג דראסטיש געענדערט, און היינט איז כמעט אוממעגליך צו געפינען א הגדה וואס שטעלט די פיוטים פאר דעם פערטן כוס. דער היינטיגער פארהערשנדער מנהג איז צו זאגן די פיוטים נאך דעם טרינקען דעם פערטן כוס און נאך חסל סידור פסח. עס איז פארהאן אַן אנדערע אלטע מנהג צו זאגן די דריי פיוטים נאך דעם כוס אבער פאר חסל{{הערה|רבי יוזפא שמש, {{כתיב|לקוטי יוסף|990001671700205171-1|דף צד, ב|15383415}}; {{היברובוקס|2=סידור יעב"ץ|3=22619|page=92|באנד=חלק ב|מקום הוצאה=אלטונא|שנת הוצאה=תק"ז}}}}.

עס ווערט אויך אָנגעוויזן אַז עטליכע פון די פיוטים, ווי ויהי בחצי הלילה און ואמרתם זבח פסח, זענען אויך טיילן פון די קרובות וואס ווערן געזאגט שבת הגדול{{הערה|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47224 April 8, 2025 at 10:50 am]}}.

די ווערטער לשנה הבאה בירושלים (אויף אַ יאָר אין דעם געבויטן ירושלים) זענען א טראדיציאנעלע סיום פון דער פסח סדר, און אויך פון יום כיפור. עס איז אַן אויסדרוק פון דער טיפער פארבינדונג פון דעם אידישן פאָלק מיט ירושלים און א האפענונג אויף די ווידעראויפבוי פון דער שטאט און דעם בית המקדש. עס איז א תפילה אַז מיר זאלן זוכה זיין צו פייערן דעם קומענדיגן פסח אין ירושלים ווי עס איז געווען אין די צייטן פון דעם בית המקדש. אין ארץ ישראל לייגט מען געווענליך צו דעם ווארט "הבנויה" (דער געבויטער).

עס זענען פאראן מנהגים וועגן וואס צו טון נאָך דעם סדר, ווי למשל זאגן שיר השירים, און ליינען נאר די ערשטע פרשה פון קריאת שמע. ביי די ספרדים זאָגט מען אלע דריי פרשיות איידער מען גייט שלאָפן{{הערה|1=ילקוט יוסף על המועדים עמוד תיב. חזון עובדיה על הלכות פסח מהדורת שנת תשכ"ז עמוד קצב בהערה, ובמהדורת תשס"ג עמוד קכו]}}.

נישט-אשכנז'ישע הגדות האבן טראדיציאנעל נישט געהאט א באזונדערן נרצה טייל נאך הלל ביז די לעצטע יארן, און האבן גלייך נאך הלל און דעם לעצטן כוס געזאגט "נרצה" ווי א סיום פון די סימנים. ווען אשכנזים האבן אנגעהויבן צולייגן פיוטים, האבן זיי צוגעטיילט דאס ווארט צו זיי{{הערה|1=[https://www.google.com/url?sa=E&q=https%3A%2F%2Fseforimblog.com%2F2025%2F04%2Fon-the-history-and-development-of-nirtza%2F%23comment-47250 April 9, 2025 at 5:56 am]}}.