https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98%3A%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8 2026-06-06T08:41:32Z ווערסיע היסטאריע פאר דעם בלאט אויפן וויקי MediaWiki 1.39.4 https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&diff=335599&oldid=prev 2025-03-30T07:25:52Z

<p></p> <a href="https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&amp;diff=335599&amp;oldid=335598">זעט די חילוקים</a>

תנא קמא https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&diff=335598&oldid=prev 2025-03-30T06:39:11Z

<p></p> <a href="https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&amp;diff=335598&amp;oldid=335597">זעט די חילוקים</a>

תנא קמא https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&diff=335597&oldid=prev 2025-03-30T06:14:51Z

<p></p> <a href="https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&amp;diff=335597&amp;oldid=335596">זעט די חילוקים</a>

תנא קמא https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&diff=335596&oldid=prev 2025-03-30T05:38:41Z

<p></p> <a href="https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&amp;diff=335596&amp;oldid=335595">זעט די חילוקים</a>

תנא קמא https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&diff=335595&oldid=prev 2025-03-30T03:49:29Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="yi"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ עלטערע ווערסיע</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">רעוויזיע פון 03:49, 30 מערץ 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l3">שורה 3:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 3:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אמט פון לאנדעס-ראבינער האט נישט געהאט קיין גייסטליכן באדייטונג ביזן 18טן יארהונדערט, ווען די פארשידענע רעגירונגען האבן אנגעהויבן באטראכטן עס אלס זייער פליכט צו זארגן פאר דעם גייסטיגן וואוילזיין פון די אידן. אזא גייסטליכן אויטאריטעט האט זיך, צוליב דער שטרענג קהל'ישער קאנסטיטוציע פון די קהילות, קיינמאל נישט איינגעווארצלט צווישן די אידן{{הערה|זעט אבער וועגן דעם הויפּט־ראבינאט פון מעהרן נאך דעם טויט פון [[רבי מרדכי בנעט]], רבי משה סופר, שאלות ותשובות, אורח חיים, סימן י&quot;ג}}.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אמט פון לאנדעס-ראבינער האט נישט געהאט קיין גייסטליכן באדייטונג ביזן 18טן יארהונדערט, ווען די פארשידענע רעגירונגען האבן אנגעהויבן באטראכטן עס אלס זייער פליכט צו זארגן פאר דעם גייסטיגן וואוילזיין פון די אידן. אזא גייסטליכן אויטאריטעט האט זיך, צוליב דער שטרענג קהל'ישער קאנסטיטוציע פון די קהילות, קיינמאל נישט איינגעווארצלט צווישן די אידן{{הערה|זעט אבער וועגן דעם הויפּט־ראבינאט פון מעהרן נאך דעם טויט פון [[רבי מרדכי בנעט]], רבי משה סופר, שאלות ותשובות, אורח חיים, סימן י&quot;ג}}.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">==היסטאריע==</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אמט פון לאנד-ראבינער האט זיך אָנגעהויבן אין דער צווייטער העלפט פונעם 14טן יארהונדערט ווען רעגיאָנאַלע הערשער האבן באשטימט א &quot;יודענמייסטער&quot; (Judenmeister), שפּעטער גערופן לאנדעס־ראבינער, צו פארלייכטערן די איינזאמלונג פון שטייערן. דער אמט איז געווען א רעזולטאט פון דער לעגאלער לאגע פון די אידן אין מיטל־אלטער, ווען די אידישע קהילות האבן פארמירט אַן איינהייט פאר שטייער־צוועקן. וויבאלד די קהילה האט געמוזט צאלן געוויסע שטייערן פאר דער רעגירונג, האט די רעגירונג געמוזט באשטימען איינעם וואס זאל זיין פאראנטווארטליך פאר די צייטליכע איינזאמלונג, און וועלכער האט דעריבער געמוזט זיין באפולמעכטיגט מיט א געוויסער מאכט.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אמט פון לאנד-ראבינער האט זיך אָנגעהויבן אין דער צווייטער העלפט פונעם 14טן יארהונדערט ווען רעגיאָנאַלע הערשער האבן באשטימט א &quot;יודענמייסטער&quot; (Judenmeister), שפּעטער גערופן לאנדעס־ראבינער, צו פארלייכטערן די איינזאמלונג פון שטייערן. דער אמט איז געווען א רעזולטאט פון דער לעגאלער לאגע פון די אידן אין מיטל־אלטער, ווען די אידישע קהילות האבן פארמירט אַן איינהייט פאר שטייער־צוועקן. וויבאלד די קהילה האט געמוזט צאלן געוויסע שטייערן פאר דער רעגירונג, האט די רעגירונג געמוזט באשטימען איינעם וואס זאל זיין פאראנטווארטליך פאר די צייטליכע איינזאמלונג, און וועלכער האט דעריבער געמוזט זיין באפולמעכטיגט מיט א געוויסער מאכט.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l11">שורה 11:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 10:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער ערשטער לאַנדעס-ראַבינער וועגן וועמען עס איז פארהאן אַן אויטענטישער רעקארד איז [[רבי יהודה ליוואי]], דער מהר&quot;ל פון פּראג, וועגן וועמען זיין צייטגענאָס [[רבי דוד גאנז]] זאגט אז ער איז געווען פאר 20 יאר (שי&quot;ג–של&quot;ג) דער גייסטיגער פירער (&quot;אב&quot;ד&quot;) פון אלע אידישע קהילות אין דער פּראווינץ [[מעהרן]]{{הערה|{{היברובוקס|רבי דוד גאנז|צמח דוד - חלק ראשון|21930|page=59}}, ה'שנ&quot;ב}}.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער ערשטער לאַנדעס-ראַבינער וועגן וועמען עס איז פארהאן אַן אויטענטישער רעקארד איז [[רבי יהודה ליוואי]], דער מהר&quot;ל פון פּראג, וועגן וועמען זיין צייטגענאָס [[רבי דוד גאנז]] זאגט אז ער איז געווען פאר 20 יאר (שי&quot;ג–של&quot;ג) דער גייסטיגער פירער (&quot;אב&quot;ד&quot;) פון אלע אידישע קהילות אין דער פּראווינץ [[מעהרן]]{{הערה|{{היברובוקס|רבי דוד גאנז|צמח דוד - חלק ראשון|21930|page=59}}, ה'שנ&quot;ב}}.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אין 15טן יארהונדערט, צוליב די ברייטע פארטרייבונגען פון יענער תקופה, איז די דאזיגע פארוואלטונג אפּגעשאפט געווארן. אנשטאט דעם, האבן די בתי דין פון די פרייע קייסערליכע שטעט ווי [[פראנקפורט]] און [[ווארמס]] באקומען א גרעסערע מאכט און וויכטיגקייט.</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">מיט דער ווידעראיינשטעלונג פון אידישע קהילות אין 16טן און פריען 17טן יארהונדערט, האבן עטליכע שטאַטן ערלויבט די באשטימונג פון א הויפּט-רב ('רב מדינה') און די איינשטעלונג פון א בית דין. אין ש"ס (1600) זענען געווען א טוץ בתי דין אין דייטשלאנד. די איינשטעלונג פון די דאזיגע אינסטיטוציעס האט שטארק אונטערגעגראבן די איינפלוס פון די בתי דין אין די פרייע קייסערליכע שטעט, אַן אנטווילקונג וואס איז גינסטיג אויפגענומען געווארן דורך די הערשער וועלכע האבן געזוכט צו צעשיידן די פארבינדונגען וואס האבן געבונדן אידן וואס האבן געלעבט אין זייערע געביטן צו בתי דין וואס האבן אפּערירט אויסער זייער יוריסדיקציע.</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">די מערסטע [[בני המדינה]] האבן באשעפטיגט א לאנד-ראבינער (רב מדינה, אב בית דין), וועלכערס הויפּט פונקציע איז געווען די גלייכע צעטיילונג פון דער שטייער־לאַסט. דער לאנד-ראבינער איז צומאל דירעקט באשטימט געווארן דורך די אויטאריטעטן, אבער געווענליך איז ער געוועלט געווארן דורך די בני המדינה; די אויטאריטעטן האבן ערלויבט די וואלן און אים אויסגעגעבן א פאָרמעלע שריפטליכע פארזיכערונג פון פאראנטווארטליכקייטן און מאכטן. אפטמאל האט דער לאנד-ראבינער געהאט נאנטע פאמיליע און געזעלשאפטליכע פארבינדונגען מיט דער סעקולארער פירערשאפט פון די בני מדינה; צומאל איז דער אמט געבליבן אין דער זעלבער פאמיליע פאר עטליכע דורות. אירע סינעקורן האבן געגעבן דעם בעל־התפקיד א רעלאטיוו הויכן איינקונפט.</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">==פוּן 17טן יאָרהונדערט==</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>אין דער צייט פון מהר&quot;ל זענען די קהילות פון מעהרן קלאר געווען זייער קליין. זיי זענען באשטאנען פון פליטים וועלכע זענען דורך דעם איינפלוס פון קאַפּיסטראַנאָ פארטריבן געווארן פון די גרויסע שטעט ווי [[ברין]] און אָלמיץ (1454) און האבן זיך באזעצט וואו נאָר א גוטווילנדער אדלער האט זיי אויפגענומען אונטער זיין שוץ. וויבאלד זיי האבן געגרינדעט קהילות וואס זענען געווען צו קליין צו באשעפטיגן א גוט־קוואליפיצירטן רב, האבן זיי אויסגעקליבן איינעם וואס האט געהאט זיין זיץ אין איינער פון די גרעסטע קהילות פון דער פּראווינץ צו דינען אלס זייער דיין. ענליכע באדינגונגען האבן געהערשט אנדערש וואו אויך. די אידן וואס האבן געלעבט אין דעם פירשטנטום [[באמבערג]] האָבן אין 1619 באַקומען אַן ערלויבעניש צו וועלן א &quot;פּאומייסטער אָדער אָבריסטן רב&quot;, און זיי האבן מעגליך געהאט אזא באאמטער פריער{{הערה|עקשטיין, &quot;Gesch. der Juden im Ehemaligen Fürstbistum Bamberg&quot;, זייטן 62, 157, באַמבערג, 1898}}. די קהילות פון דעם פירשטנטום עטינגען, אויך געגרינדעט פון פליטים פון גרעסערע שטעט ווי נערדלינגען, האבן געהאט א לאנדעס-ראבינער פון פריע צייטן{{הערה|מילער, &quot;Aus Fünf Jahrhunderten&quot;, זייט 171, אויגסבורג, 1900}}. די אידן וואס האבן געלעבט אונטערן שוץ פון דעם עלעקטאָר און דעם ארכיבישאף פון [[מיינץ]] האבן אין 1718 געהאט [[ישכר בער עסקלס]] אלס זייער לאנדעס-ראבינער{{הערה|באַמבערגער, &quot;Historische Berichte über die Juden ... Aschaffenburg &quot;, זייט 18, שטראסבורג, 1900}}). דער טיטל איז צומאל געגעבן געווארן אלס א צייכן פון אויסצייכענונג; אזוי האט [[רבי שמשון ווערטהיימער]] אין 1717 באקומען פון קייסער [[קארל דער זעקסטער]] דעם טיטל פון לאנדעס-ראבינער פון אונגארן (&quot;pro archi sive superiori Judæorum Rabbino&quot;). זיין איידעם, דער אויבנדערמאנטער עסקלס, וועלכער (כאטש ער האט רעזידירט אין וויען, זייענדיג פארבונדן מיט זיין שווער'ס באנק־געשעפט דארט) האט איבערגענומען זיין פאטער, גבריאל עסקלס, אלס לאנדעס-ראבינער פון מעהרן, איז באַשטימט געווארן (1725) נאך ר' שמשונ'ס פּטירה אלס זיין נאכפאלגער אלס לאנדעס-ראבינער פון אונגארם{{הערה|קויפמאן, &quot;Samson Wertheimer&quot;, זייט 104, וויען, 1888; ווירצבאך, &quot;Biographisches Lexikon&quot;, s.v. &quot;Eskeles&quot;}}.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>אין דער צייט פון מהר&quot;ל זענען די קהילות פון מעהרן קלאר געווען זייער קליין. זיי זענען באשטאנען פון פליטים וועלכע זענען דורך דעם איינפלוס פון קאַפּיסטראַנאָ פארטריבן געווארן פון די גרויסע שטעט ווי [[ברין]] און אָלמיץ (1454) און האבן זיך באזעצט וואו נאָר א גוטווילנדער אדלער האט זיי אויפגענומען אונטער זיין שוץ. וויבאלד זיי האבן געגרינדעט קהילות וואס זענען געווען צו קליין צו באשעפטיגן א גוט־קוואליפיצירטן רב, האבן זיי אויסגעקליבן איינעם וואס האט געהאט זיין זיץ אין איינער פון די גרעסטע קהילות פון דער פּראווינץ צו דינען אלס זייער דיין. ענליכע באדינגונגען האבן געהערשט אנדערש וואו אויך. די אידן וואס האבן געלעבט אין דעם פירשטנטום [[באמבערג]] האָבן אין 1619 באַקומען אַן ערלויבעניש צו וועלן א &quot;פּאומייסטער אָדער אָבריסטן רב&quot;, און זיי האבן מעגליך געהאט אזא באאמטער פריער{{הערה|עקשטיין, &quot;Gesch. der Juden im Ehemaligen Fürstbistum Bamberg&quot;, זייטן 62, 157, באַמבערג, 1898}}. די קהילות פון דעם פירשטנטום עטינגען, אויך געגרינדעט פון פליטים פון גרעסערע שטעט ווי נערדלינגען, האבן געהאט א לאנדעס-ראבינער פון פריע צייטן{{הערה|מילער, &quot;Aus Fünf Jahrhunderten&quot;, זייט 171, אויגסבורג, 1900}}. די אידן וואס האבן געלעבט אונטערן שוץ פון דעם עלעקטאָר און דעם ארכיבישאף פון [[מיינץ]] האבן אין 1718 געהאט [[ישכר בער עסקלס]] אלס זייער לאנדעס-ראבינער{{הערה|באַמבערגער, &quot;Historische Berichte über die Juden ... Aschaffenburg &quot;, זייט 18, שטראסבורג, 1900}}). דער טיטל איז צומאל געגעבן געווארן אלס א צייכן פון אויסצייכענונג; אזוי האט [[רבי שמשון ווערטהיימער]] אין 1717 באקומען פון קייסער [[קארל דער זעקסטער]] דעם טיטל פון לאנדעס-ראבינער פון אונגארן (&quot;pro archi sive superiori Judæorum Rabbino&quot;). זיין איידעם, דער אויבנדערמאנטער עסקלס, וועלכער (כאטש ער האט רעזידירט אין וויען, זייענדיג פארבונדן מיט זיין שווער'ס באנק־געשעפט דארט) האט איבערגענומען זיין פאטער, גבריאל עסקלס, אלס לאנדעס-ראבינער פון מעהרן, איז באַשטימט געווארן (1725) נאך ר' שמשונ'ס פּטירה אלס זיין נאכפאלגער אלס לאנדעס-ראבינער פון אונגארם{{הערה|קויפמאן, &quot;Samson Wertheimer&quot;, זייט 104, וויען, 1888; ווירצבאך, &quot;Biographisches Lexikon&quot;, s.v. &quot;Eskeles&quot;}}.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <!-- diff cache key hamichlol_main_yi-mw_:diff::1.12:old-335594:rev-335595 --> </table>

תנא קמא https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&diff=335594&oldid=prev 2025-03-30T03:18:57Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">פוּן 17טן יאָרהונדערט</span></span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="yi"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ עלטערע ווערסיע</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">רעוויזיע פון 03:18, 30 מערץ 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l13">שורה 13:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 13:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==פוּן 17טן יאָרהונדערט==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==פוּן 17טן יאָרהונדערט==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>אין דער צייט פון <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לייב בן בצלאל </del>זענען די קהילות פון מעהרן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אוודאי </del>געווען זייער קליין. זיי זענען <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באַשטאַנען </del>פון פליטים וועלכע זענען דורך דעם איינפלוס פון קאַפּיסטראַנאָ פארטריבן געווארן פון די גרויסע שטעט ווי <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ברנאָ </del>און <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אָלאָמאָוץ </del>(1454) און <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָבן </del>זיך <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באַזעצט </del>וואו <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">יעדער וועלכער איז געווען גוטווילנדיק האָט </del>זיי אויפגענומען אונטער זיין שוץ. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וויבאַלד </del>זיי <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָבן </del>געגרינדעט קהילות <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואָס </del>זענען געווען צו קליין צו <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באַשעפטיקן אַ געזונט־קוואַליפיצירטן </del>רב, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָבן </del>זיי אויסגעקליבן איינעם <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואָס האָט געהאַט </del>זיין זיץ אין איינער פון די גרעסטע קהילות פון דער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פּראָווינץ </del>צו דינען <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַלס </del>זייער דיין. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ענלעכע באַדינגונגען האָבן </del>געהערשט אנדערש וואו. די אידן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואָס האָבן </del>געלעבט אין דעם <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פּרינציפּאַט באַמבערג </del>האָבן אין 1619 באַקומען <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַ דערלויבעניש </del>צו וועלן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַ </del>&quot;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פּאַומייסטער </del>אָדער אָבריסטן רב&quot;, און זיי <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">קען האָבן געהאַט אַזאַ באַאַמטער </del>פריער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(</del>עקשטיין, &quot;Gesch. der Juden im Ehemaligen Fürstbistum Bamberg&quot;, זייטן 62, 157, באַמבערג, 1898<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">)</del>. די קהילות פון דעם <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פּרינציפּאַט אָעטינגען</del>, אויך געגרינדעט פון פליטים פון גרעסערע שטעט ווי <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">נאָרדלינגען</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָבן געהאַט אַ לאַנדעסראַבינער </del>פון פריע צייטן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(</del>מילער, &quot;Aus Fünf Jahrhunderten&quot;, זייט 171, אויגסבורג, 1900<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">)</del>. די אידן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואָס האָבן </del>געלעבט אונטערן שוץ פון דעם עלעקטאָר און דעם <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַרכיבישאָף </del>פון מיינץ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָבן </del>אין 1718 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געהאַט יששכר ברוש </del>עסקלס <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַלס </del>זייער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לאַנדעסראַבינער (</del>באַמבערגער, &quot;Historische Berichte über die Juden . . . Aschaffenburg &quot;, זייט 18, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">שטראַסבורג</del>, 1900). דער טיטל איז <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַ מאָל </del>געגעבן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געוואָרן אַלס אַ </del>צייכן פון אויסצייכענונג; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַזוי האָט </del>שמשון ווערטהיימער אין 1717 פון קייסער קארל דער זעקסטער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באַקומען </del>דעם טיטל פון <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לאַנדעסראַבינער </del>פון אונגארן (&quot;pro archi sive superiori Judæorum Rabbino&quot;). זיין איידעם, דער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויבנדערמאָנטער </del>עסקלס, וועלכער (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">כאָטש </del>ער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָט </del>רעזידירט אין וויען, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">זעענדיק פאַרבונדן </del>מיט זיין שווער'ס <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באַנק־געשעפט דאָרט</del>) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָט </del>איבערגענומען זיין פאטער, גבריאל עסקלס, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַלס לאַנדעסראַבינער </del>פון מעהרן, איז באַשטימט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געוואָרן </del>(1725) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ביי ווערטהיימערס טויט </del>זיין נאכפאלגער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַלס לאַנדעסראַבינער </del>פון <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אונגארן (</del>קויפמאן, &quot;Samson Wertheimer&quot;, זייט 104, וויען, 1888; ווירצבאך, &quot;Biographisches Lexikon&quot;, s.v. &quot;Eskeles&quot;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">)</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>אין דער צייט פון <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">מהר&quot;ל </ins>זענען די קהילות פון מעהרן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">קלאר </ins>געווען זייער קליין. זיי זענען <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באשטאנען </ins>פון פליטים וועלכע זענען דורך דעם איינפלוס פון קאַפּיסטראַנאָ פארטריבן געווארן פון די גרויסע שטעט ווי <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[ברין]] </ins>און <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אָלמיץ </ins>(1454) און <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האבן </ins>זיך <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באזעצט </ins>וואו <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">נאָר א גוטווילנדער אדלער האט </ins>זיי אויפגענומען אונטער זיין שוץ. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וויבאלד </ins>זיי <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האבן </ins>געגרינדעט קהילות <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואס </ins>זענען געווען צו קליין צו <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באשעפטיגן א גוט־קוואליפיצירטן </ins>רב, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האבן </ins>זיי אויסגעקליבן איינעם <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואס האט געהאט </ins>זיין זיץ אין איינער פון די גרעסטע קהילות פון דער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פּראווינץ </ins>צו דינען <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אלס </ins>זייער דיין. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ענליכע באדינגונגען האבן </ins>געהערשט אנדערש וואו <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויך</ins>. די אידן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואס האבן </ins>געלעבט אין דעם <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פירשטנטום [[באמבערג]] </ins>האָבן אין 1619 באַקומען <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַן ערלויבעניש </ins>צו וועלן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">א </ins>&quot;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פּאומייסטער </ins>אָדער אָבריסטן רב&quot;, און זיי <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האבן מעגליך געהאט אזא באאמטער </ins>פריער<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">{{הערה|</ins>עקשטיין, &quot;Gesch. der Juden im Ehemaligen Fürstbistum Bamberg&quot;, זייטן 62, 157, באַמבערג, 1898<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">}}</ins>. די קהילות פון דעם <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פירשטנטום עטינגען</ins>, אויך געגרינדעט פון פליטים פון גרעסערע שטעט ווי <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">נערדלינגען</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האבן געהאט א לאנדעס-ראבינער </ins>פון פריע צייטן<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">{{הערה|</ins>מילער, &quot;Aus Fünf Jahrhunderten&quot;, זייט 171, אויגסבורג, 1900<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">}}</ins>. די אידן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואס האבן </ins>געלעבט אונטערן שוץ פון דעם עלעקטאָר און דעם <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ארכיבישאף </ins>פון <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>מיינץ<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] האבן </ins>אין 1718 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געהאט [[ישכר בער </ins>עסקלס<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] אלס </ins>זייער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לאנדעס-ראבינער{{הערה|</ins>באַמבערגער, &quot;Historische Berichte über die Juden ... Aschaffenburg &quot;, זייט 18, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">שטראסבורג</ins>, 1900<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">}}</ins>). דער טיטל איז <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">צומאל </ins>געגעבן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געווארן אלס א </ins>צייכן פון אויסצייכענונג; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אזוי האט [[רבי </ins>שמשון ווערטהיימער<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>אין 1717 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באקומען </ins>פון קייסער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>קארל דער זעקסטער<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>דעם טיטל פון <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לאנדעס-ראבינער </ins>פון אונגארן (&quot;pro archi sive superiori Judæorum Rabbino&quot;). זיין איידעם, דער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויבנדערמאנטער </ins>עסקלס, וועלכער (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">כאטש </ins>ער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האט </ins>רעזידירט אין וויען, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">זייענדיג פארבונדן </ins>מיט זיין שווער'ס <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באנק־געשעפט דארט</ins>) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האט </ins>איבערגענומען זיין פאטער, גבריאל עסקלס, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אלס לאנדעס-ראבינער </ins>פון מעהרן, איז באַשטימט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געווארן </ins>(1725) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">נאך ר' שמשונ'ס פּטירה אלס </ins>זיין נאכפאלגער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אלס לאנדעס-ראבינער </ins>פון <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אונגארם{{הערה|</ins>קויפמאן, &quot;Samson Wertheimer&quot;, זייט 104, וויען, 1888; ווירצבאך, &quot;Biographisches Lexikon&quot;, s.v. &quot;Eskeles&quot;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">}}</ins>.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>אין ווייסרוסלאַנד האָט די וויכטיקסטע ראָלע אין וועד המדינה געשפילט דער רב־המדינה, באַזונדערס ווען דעם דאָזיקן אַמט האָבן פאַרנומען ר' שאול ב&quot;ר נפתלי הירץ און זיין זון ר' יצחק אייזיק גינצבורג (צווישן 1710 און 1750). דער רב־המדינה איז געווען פאָרזיצער פון וועד און פלעגט צונאָיפרופן די וועד־אַסיפות. ער פלעגט אויך אַרומפאָרן איבער די קהילות פון זיין &quot;יעפּאַרכיע&quot; און אַרויסגעבן פּסקים אין סכסוכים צווישן די הויפּט־קהילות און זייערע סביבות און צווישן קהל און זיינע מיטגלידער. ער פלעגט חתמענען דער ערשטער אויף אַלע תקנות און ווענדונגען פון וועד המדינה. זיין יערלעכער געהאַלט האָט לויטן בודזשעט פון יאָר 1732/1733 באַטראָפן 500 גילדן, בעת דער געהאַלט פון די אָרטיקע רבנים איז אינעם זעלביקן בודזשעט פעסטגעשטעלט געוואָרן אויף אַ העלפט — 250 גילדן. משמעות אַז די הערשערישע שטעלונג פון רב־המדינה האָט אַרויסגערופן אומצופרידנקייט אין טייל קהילות.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>אין ווייסרוסלאַנד האָט די וויכטיקסטע ראָלע אין וועד המדינה געשפילט דער רב־המדינה, באַזונדערס ווען דעם דאָזיקן אַמט האָבן פאַרנומען ר' שאול ב&quot;ר נפתלי הירץ און זיין זון ר' יצחק אייזיק גינצבורג (צווישן 1710 און 1750). דער רב־המדינה איז געווען פאָרזיצער פון וועד און פלעגט צונאָיפרופן די וועד־אַסיפות. ער פלעגט אויך אַרומפאָרן איבער די קהילות פון זיין &quot;יעפּאַרכיע&quot; און אַרויסגעבן פּסקים אין סכסוכים צווישן די הויפּט־קהילות און זייערע סביבות און צווישן קהל און זיינע מיטגלידער. ער פלעגט חתמענען דער ערשטער אויף אַלע תקנות און ווענדונגען פון וועד המדינה. זיין יערלעכער געהאַלט האָט לויטן בודזשעט פון יאָר 1732/1733 באַטראָפן 500 גילדן, בעת דער געהאַלט פון די אָרטיקע רבנים איז אינעם זעלביקן בודזשעט פעסטגעשטעלט געוואָרן אויף אַ העלפט — 250 גילדן. משמעות אַז די הערשערישע שטעלונג פון רב־המדינה האָט אַרויסגערופן אומצופרידנקייט אין טייל קהילות.</div></td></tr> <!-- diff cache key hamichlol_main_yi-mw_:diff::1.12:old-335593:rev-335594 --> </table>

תנא קמא https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&diff=335593&oldid=prev 2025-03-28T22:51:36Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="yi"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ עלטערע ווערסיע</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">רעוויזיע פון 22:51, 28 מערץ 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l10">שורה 10:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 10:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>וויבאלד די אידן פון 16טן יארהונדערט האבן געוואוינט כמעט אויסשליסליך אין קליינע קהילות און האָבן נישט געקענט אויפהאלטן א רב אדער א בית דין, האבן זיך עטליכע קהילות אין א דיסטריקט פאראייניקט צו טון דאס. צו דעם צושטאנד פון זאכן קען מען צושרייבן די עכטע גרינדונג פון דעם אמט פון לאנדעס-ראבינער, די פריערדיגע פּרואוון צו באשטימען א הויפּט־רב איבער אלע אידן פון א לאנד — צום ביישפּיל אין דייטשלאד דורך קייסער רופּערט אין 1407, און אין שפּאניע, פראנקרייך און פּארטוגאל, טיילווייז אין 14טן, טיילווייז אין 15טן יארהונדערט — זענען געווען מערסטנס אומפרוכפּערדיג, און אין יעדן פאַל בלויז פיסקאַלע מאסנאמען וואס זענען געווען באשטימט פאר שטייער־איינזאמלונג{{הערה|זעט היינריך גרעץ, &quot; Gesch. &quot; viii. 8, 102, et passim; שערער, &quot;Rechtsverhältnisse der Juden&quot;, זייט 258; בישאָף פון די אידן; הויכמייסטער}}.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>וויבאלד די אידן פון 16טן יארהונדערט האבן געוואוינט כמעט אויסשליסליך אין קליינע קהילות און האָבן נישט געקענט אויפהאלטן א רב אדער א בית דין, האבן זיך עטליכע קהילות אין א דיסטריקט פאראייניקט צו טון דאס. צו דעם צושטאנד פון זאכן קען מען צושרייבן די עכטע גרינדונג פון דעם אמט פון לאנדעס-ראבינער, די פריערדיגע פּרואוון צו באשטימען א הויפּט־רב איבער אלע אידן פון א לאנד — צום ביישפּיל אין דייטשלאד דורך קייסער רופּערט אין 1407, און אין שפּאניע, פראנקרייך און פּארטוגאל, טיילווייז אין 14טן, טיילווייז אין 15טן יארהונדערט — זענען געווען מערסטנס אומפרוכפּערדיג, און אין יעדן פאַל בלויז פיסקאַלע מאסנאמען וואס זענען געווען באשטימט פאר שטייער־איינזאמלונג{{הערה|זעט היינריך גרעץ, &quot; Gesch. &quot; viii. 8, 102, et passim; שערער, &quot;Rechtsverhältnisse der Juden&quot;, זייט 258; בישאָף פון די אידן; הויכמייסטער}}.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער ערשטער לאַנדעס-ראַבינער וועגן וועמען עס איז פארהאן אַן אויטענטישער רעקארד איז <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דער </del>[[רבי יהודה ליוואי]], דער מהר&quot;ל פון פּראג, וועגן וועמען זיין צייטגענאָס [[רבי דוד גאנז]] זאגט אז ער איז געווען פאר 20 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">יאָר </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1553–1573</del>) דער גייסטיגער פירער פון אלע אידישע קהילות אין דער פּראווינץ [[מעהרן]] <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(&quot;רב שנית על כל גלילת גרוס פּולין&quot;)</del>{{הערה|{{היברובוקס|רבי דוד גאנז|צמח דוד - חלק ראשון|21930|page=59}}, ה'שנ&quot;ב}}.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער ערשטער לאַנדעס-ראַבינער וועגן וועמען עס איז פארהאן אַן אויטענטישער רעקארד איז [[רבי יהודה ליוואי]], דער מהר&quot;ל פון פּראג, וועגן וועמען זיין צייטגענאָס [[רבי דוד גאנז]] זאגט אז ער איז געווען פאר 20 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">יאר </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">שי&quot;ג–של&quot;ג</ins>) דער גייסטיגער פירער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(&quot;אב&quot;ד&quot;) </ins>פון אלע אידישע קהילות אין דער פּראווינץ [[מעהרן]]{{הערה|{{היברובוקס|רבי דוד גאנז|צמח דוד - חלק ראשון|21930|page=59}}, ה'שנ&quot;ב}}.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==פוּן 17טן יאָרהונדערט==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==פוּן 17טן יאָרהונדערט==</div></td></tr> <!-- diff cache key hamichlol_main_yi-mw_:diff::1.12:old-335592:rev-335593 --> </table>

תנא קמא https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&diff=335592&oldid=prev 2025-03-28T22:49:13Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="yi"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ עלטערע ווערסיע</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">רעוויזיע פון 22:49, 28 מערץ 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">שורה 1:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 1:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''לאַנד-ראַבינער''' (אויך באַקאַנט ווי לאַנדעס-ראַבּינער אָדער אָבערלאַנדעס-ראַבינער; דייטש: Landesrabbiner; העברעאיש: רב המדינה) איז געווען אַ רבנישער אמט וואָס איז אמאל געווען איינגעפירט אין צענטראל־אייראפּע, באזונדערס אין דייטשלאנד און עסטרייך.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''לאַנד-ראַבינער''' (אויך באַקאַנט ווי לאַנדעס-ראַבּינער אָדער אָבערלאַנדעס-ראַבינער; דייטש: Landesrabbiner; העברעאיש: רב המדינה) איז געווען אַ רבנישער אמט וואָס איז אמאל געווען איינגעפירט אין צענטראל־אייראפּע, באזונדערס אין דייטשלאנד און עסטרייך.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אמט פון לאנדעס-ראבינער האט נישט געהאט קיין גייסטליכן באדייטונג ביזן 18טן יארהונדערט, ווען די פארשידענע רעגירונגען האבן אנגעהויבן באטראכטן עס אלס זייער פליכט צו זארגן פאר דעם גייסטיגן וואוילזיין פון די אידן. אזא גייסטליכן אויטאריטעט האט זיך, צוליב דער שטרענג קהל'ישער קאנסטיטוציע פון די קהילות, קיינמאל נישט איינגעווארצלט צווישן די אידן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(</del>זעט אבער וועגן דעם הויפּט־ראבינאט פון מעהרן נאך דעם טויט פון [[רבי מרדכי בנעט]], רבי משה סופר, שאלות ותשובות, אורח חיים, סימן י&quot;ג<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">)</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אמט פון לאנדעס-ראבינער האט נישט געהאט קיין גייסטליכן באדייטונג ביזן 18טן יארהונדערט, ווען די פארשידענע רעגירונגען האבן אנגעהויבן באטראכטן עס אלס זייער פליכט צו זארגן פאר דעם גייסטיגן וואוילזיין פון די אידן. אזא גייסטליכן אויטאריטעט האט זיך, צוליב דער שטרענג קהל'ישער קאנסטיטוציע פון די קהילות, קיינמאל נישט איינגעווארצלט צווישן די אידן<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">{{הערה|</ins>זעט אבער וועגן דעם הויפּט־ראבינאט פון מעהרן נאך דעם טויט פון [[רבי מרדכי בנעט]], רבי משה סופר, שאלות ותשובות, אורח חיים, סימן י&quot;ג<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">}}</ins>.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==היסטאריע==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==היסטאריע==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אמט האט זיך אָנגעהויבן אין דער צווייטער העלפט פונעם 14טן יארהונדערט ווען רעגיאָנאַלע הערשער האבן באשטימט א &quot;יודענמייסטער&quot; (Judenmeister), שפּעטער גערופן לאנדעס־ראבינער, צו פארלייכטערן די איינזאמלונג פון שטייערן. דער אמט איז געווען א רעזולטאט פון דער לעגאלער לאגע פון די אידן אין מיטל־אלטער, ווען די אידישע קהילות האבן פארמירט אַן איינהייט פאר שטייער־צוועקן. וויבאלד די קהילה האט געמוזט צאלן געוויסע שטייערן פאר דער רעגירונג, האט די רעגירונג געמוזט באשטימען איינעם וואס זאל זיין פאראנטווארטליך פאר די צייטליכע איינזאמלונג, און וועלכער האט דעריבער געמוזט זיין באפולמעכטיגט מיט א געוויסער מאכט.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אמט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פון לאנד-ראבינער </ins>האט זיך אָנגעהויבן אין דער צווייטער העלפט פונעם 14טן יארהונדערט ווען רעגיאָנאַלע הערשער האבן באשטימט א &quot;יודענמייסטער&quot; (Judenmeister), שפּעטער גערופן לאנדעס־ראבינער, צו פארלייכטערן די איינזאמלונג פון שטייערן. דער אמט איז געווען א רעזולטאט פון דער לעגאלער לאגע פון די אידן אין מיטל־אלטער, ווען די אידישע קהילות האבן פארמירט אַן איינהייט פאר שטייער־צוועקן. וויבאלד די קהילה האט געמוזט צאלן געוויסע שטייערן פאר דער רעגירונג, האט די רעגירונג געמוזט באשטימען איינעם וואס זאל זיין פאראנטווארטליך פאר די צייטליכע איינזאמלונג, און וועלכער האט דעריבער געמוזט זיין באפולמעכטיגט מיט א געוויסער מאכט.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אריבערפירונג פון די אידן פון דער סטאטוס פון קייסערליכע צו טעריטאָריאַלע אונטערטאנען, וואס איז געווארן באשטימט דורך דעם טשאַרטער פון [[פרידריך דער צווייטער]] פון עסטרייך (1244) און אנערקענט דורך קייסער [[קארל דער פערטער]] אין זיין [[גאלדענער בולע]] (1356), ווי אויך זייער גאר אפטע פארטרייבונג פון די גרויסע שטעט אין 15טן און 16טן יאָרהונדערט, האָבן צעשפּרייט די אידן אין קליינע קהילות. די דאזיגע קהילות האבן נישט געהאט קיין שוץ קעגן דער ווילדער האנדלונג פון קליינע טיראַנען; און זיי האבן פארשאפט די הערשער באַדייטנדע אומבאקוועמליכקייטן צוליב אנגייענדע געריכטליכע פּראָצעסן וועגן איבערטרעטן די רעכט פון אידן וואס האבן געלעבט אונטער זייער שוץ. דעריבער האבן זיך די אידן פון א געגעבענעם טעריטאריע ארגאניזירט אין א פאראיין וועלכער האט אויסגעקליבן א &quot;[[שתדלן]]&quot; וועלכער האט אדוואקאטירט פארן שוץ פון זייערע אינטערעסן. אזא באאמטער איז געווען אנערקענט דורך דער רעגירונג אלס דער לעגאלער פארטרעטער פון די אידן, וועמענס פליכט איז געווען צו זען אז די שטייערן וואס זענען אנגעלייגט געווארן אויף די אידן אלס א גוף ווערן צייטליך באצאלט, און אז די געזעצן קעגן ריבית ווערן נאכגעקומען, און אין אויסטויש איז אים געגעבן געווארן געריכטליכע מאכט אין ציווילע פעלער. די דאזיגע מאכט, וואס ער האט אויסגענוצט אדער פּערזענליך אויב ער איז געווען א למדן אדער דורך זיין דעפּוטאט אויב נישט, האָט געגעבן דעם לאנדעסראבינער אַן אויטאריטעט אין דער קהילה.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אריבערפירונג פון די אידן פון דער סטאטוס פון קייסערליכע צו טעריטאָריאַלע אונטערטאנען, וואס איז געווארן באשטימט דורך דעם טשאַרטער פון [[פרידריך דער צווייטער]] פון עסטרייך (1244) און אנערקענט דורך קייסער [[קארל דער פערטער]] אין זיין [[גאלדענער בולע]] (1356), ווי אויך זייער גאר אפטע פארטרייבונג פון די גרויסע שטעט אין 15טן און 16טן יאָרהונדערט, האָבן צעשפּרייט די אידן אין קליינע קהילות. די דאזיגע קהילות האבן נישט געהאט קיין שוץ קעגן דער ווילדער האנדלונג פון קליינע טיראַנען; און זיי האבן פארשאפט די הערשער באַדייטנדע אומבאקוועמליכקייטן צוליב אנגייענדע געריכטליכע פּראָצעסן וועגן איבערטרעטן די רעכט פון אידן וואס האבן געלעבט אונטער זייער שוץ. דעריבער האבן זיך די אידן פון א געגעבענעם טעריטאריע ארגאניזירט אין א פאראיין וועלכער האט אויסגעקליבן א &quot;[[שתדלן]]&quot; וועלכער האט אדוואקאטירט פארן שוץ פון זייערע אינטערעסן. אזא באאמטער איז געווען אנערקענט דורך דער רעגירונג אלס דער לעגאלער פארטרעטער פון די אידן, וועמענס פליכט איז געווען צו זען אז די שטייערן וואס זענען אנגעלייגט געווארן אויף די אידן אלס א גוף ווערן צייטליך באצאלט, און אז די געזעצן קעגן ריבית ווערן נאכגעקומען, און אין אויסטויש איז אים געגעבן געווארן געריכטליכע מאכט אין ציווילע פעלער. די דאזיגע מאכט, וואס ער האט אויסגענוצט אדער פּערזענליך אויב ער איז געווען א למדן אדער דורך זיין דעפּוטאט אויב נישט, האָט געגעבן דעם לאנדעסראבינער אַן אויטאריטעט אין דער קהילה.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וויבאַלד </del>די אידן פון 16טן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">יאָרהונדערט האָבן </del>געוואוינט כמעט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויסשליסלעך </del>אין קליינע קהילות און האָבן נישט געקענט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אָפהאַלטן אַ </del>רב <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אָדער אַ רבנישן </del>בית דין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(וואָס האָט באַשטאַנען פון דריי מיטגלידער אין יעדער זידלונג)</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָבן </del>זיך <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">עטלעכע </del>קהילות אין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַ </del>דיסטריקט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פאַראייניקט </del>צו <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טאָן דאָס</del>. צו דעם <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">צושטאַנד </del>פון <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">זאַכן </del>קען מען צושרייבן די עכטע גרינדונג פון דעם אמט פון <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לאַנדעסראַבינער</del>, די <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פריערדיקע פרואוון </del>צו <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באַשטימען אַ </del>הויפּט־רב איבער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַלע </del>אידן פון <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַ לאַנד </del>— צום <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ביישפיל </del>אין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דייטשלאַנד </del>דורך קייסער רופּערט אין 1407, און אין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">שפּאַניע</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פראַנקרייך </del>און <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פּאָרטוגאַל</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טיילווייַז </del>אין 14טן, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טיילווייַז </del>אין 15טן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">יאָרהונדערט </del>— זענען געווען מערסטנס <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">מיסליאַנענדיק</del>, און אין יעדן פאַל בלויז פיסקאַלע <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">מאַסנאַמען וואָס </del>זענען געווען <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באַשטימט פאַר שטייער־איינזאַמלונג (זען </del>היינריך גרעץ, &quot; Gesch. &quot; viii. 8, 102, et passim; שערער, &quot;Rechtsverhältnisse der Juden&quot;, זייט 258; בישאָף פון די אידן; הויכמייסטער<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">)</del>. דער ערשטער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לאַנדעסראַבינער </del>וועגן וועמען עס איז <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פאַראַן </del>אַן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אָטענטישער רעקאָרד </del>איז יהודה <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לייב בן בצלאל</del>, וועגן וועמען זיין צייטגענאָס דוד <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">גאַנז זאָגט אַז </del>ער איז געווען <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פאַר </del>20 יאָר (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1553–73</del>) דער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">גייסטיקער </del>פירער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(&quot;אב בית דין&quot;) </del>פון <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַלע </del>אידישע קהילות אין דער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פּראָווינץ </del>מעהרן (&quot;צמח דוד &quot;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, יאָר 5352)</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וויבאלד </ins>די אידן פון 16טן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">יארהונדערט האבן </ins>געוואוינט כמעט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויסשליסליך </ins>אין קליינע קהילות און האָבן נישט געקענט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויפהאלטן א </ins>רב <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אדער א </ins>בית דין, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האבן </ins>זיך <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">עטליכע </ins>קהילות אין <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">א </ins>דיסטריקט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פאראייניקט </ins>צו <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טון דאס</ins>. צו דעם <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">צושטאנד </ins>פון <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">זאכן </ins>קען מען צושרייבן די עכטע גרינדונג פון דעם אמט פון <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לאנדעס-ראבינער</ins>, די <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פריערדיגע פּרואוון </ins>צו <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באשטימען א </ins>הויפּט־רב איבער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אלע </ins>אידן פון <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">א לאנד </ins>— צום <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ביישפּיל </ins>אין <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דייטשלאד </ins>דורך קייסער רופּערט אין 1407, און אין <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">שפּאניע</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פראנקרייך </ins>און <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פּארטוגאל</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טיילווייז </ins>אין 14טן, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טיילווייז </ins>אין 15טן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">יארהונדערט </ins>— זענען געווען מערסטנס <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אומפרוכפּערדיג</ins>, און אין יעדן פאַל בלויז פיסקאַלע <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">מאסנאמען וואס </ins>זענען געווען <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באשטימט פאר שטייער־איינזאמלונג{{הערה|זעט </ins>היינריך גרעץ, &quot; Gesch. &quot; viii. 8, 102, et passim; שערער, &quot;Rechtsverhältnisse der Juden&quot;, זייט 258; בישאָף פון די אידן; הויכמייסטער<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">}}</ins>.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער ערשטער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לאַנדעס-ראַבינער </ins>וועגן וועמען עס איז <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פארהאן </ins>אַן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויטענטישער רעקארד </ins>איז <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דער [[רבי </ins>יהודה <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ליוואי]], דער מהר&quot;ל פון פּראג</ins>, וועגן וועמען זיין צייטגענאָס <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[רבי </ins>דוד <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">גאנז]] זאגט אז </ins>ער איז געווען <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פאר </ins>20 יאָר (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1553–1573</ins>) דער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">גייסטיגער </ins>פירער פון <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אלע </ins>אידישע קהילות אין דער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פּראווינץ [[</ins>מעהרן<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(&quot;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">רב שנית על כל גלילת גרוס פּולין&quot;){{הערה|{{היברובוקס|רבי דוד גאנז|</ins>צמח דוד <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- חלק ראשון|21930|page=59}}, ה'שנ</ins>&quot;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ב}}</ins>.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==פוּן 17טן יאָרהונדערט==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==פוּן 17טן יאָרהונדערט==</div></td></tr> <!-- diff cache key hamichlol_main_yi-mw_:diff::1.12:old-335591:rev-335592 --> </table>

תנא קמא https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&diff=335591&oldid=prev 2025-03-28T22:26:25Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="yi"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ עלטערע ווערסיע</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">רעוויזיע פון 22:26, 28 מערץ 2025</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">שורה 1:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">שורה 1:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''לאַנד-ראַבינער''' (דייטש: Landesrabbiner; העברעאיש: רב המדינה) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">זענען </del>געווען <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">די גייסטיגע פירער פון די אידישע קהילות </del>אין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">א לאַנד, פּראָווינץ אָדער דיסטריקט</del>, באזונדערס אין דייטשלאנד און עסטרייך<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. דער אמט איז געווען א רעזולטאט פון דער לעגאלער לאגע פון די אידן אין מיטל־אלטער, ווען די אידישע קהילות האבן געגרינדעט אַן איינהייט פאר שטייער־צוועקן. וויבאלד די קהילה האט געמוזט צאלן געוויסע שטייערן צו דער רעגירונג, האט די רעגירונג געמוזט באשטימען איינעם וואס זאל זיין פאראנטווארטליך פאר די פינקטליכע איינזאמלונג, און וועלכער האט דעריבער געמוזט זיין אויטאריזירט מיט א געוויסער מאכט</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''לאַנד-ראַבינער''' (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויך באַקאַנט ווי לאַנדעס-ראַבּינער אָדער אָבערלאַנדעס-ראַבינער; </ins>דייטש: Landesrabbiner; העברעאיש: רב המדינה) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">איז געווען אַ רבנישער אמט וואָס איז אמאל </ins>געווען <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">איינגעפירט </ins>אין <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">צענטראל־אייראפּע</ins>, באזונדערס אין דייטשלאנד און עסטרייך.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אמט פון לאנדעס-ראבינער האט נישט געהאט קיין גייסטליכן באדייטונג ביזן 18טן יארהונדערט, ווען די פארשידענע רעגירונגען האבן אנגעהויבן באטראכטן עס אלס זייער פליכט צו זארגן פאר דעם גייסטיגן וואוילזיין פון די אידן. אזא גייסטליכן אויטאריטעט האט זיך, צוליב דער שטרענג קהל'ישער קאנסטיטוציע פון די קהילות, קיינמאל נישט איינגעווארצלט צווישן די אידן (זעט אבער וועגן דעם הויפּט־ראבינאט פון מעהרן נאך דעם טויט פון [[רבי מרדכי בנעט]], רבי משה סופר, שאלות ותשובות, אורח חיים, סימן י&quot;ג).</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער אמט פון לאנדעס-ראבינער האט נישט געהאט קיין גייסטליכן באדייטונג ביזן 18טן יארהונדערט, ווען די פארשידענע רעגירונגען האבן אנגעהויבן באטראכטן עס אלס זייער פליכט צו זארגן פאר דעם גייסטיגן וואוילזיין פון די אידן. אזא גייסטליכן אויטאריטעט האט זיך, צוליב דער שטרענג קהל'ישער קאנסטיטוציע פון די קהילות, קיינמאל נישט איינגעווארצלט צווישן די אידן (זעט אבער וועגן דעם הויפּט־ראבינאט פון מעהרן נאך דעם טויט פון [[רבי מרדכי בנעט]], רבי משה סופר, שאלות ותשובות, אורח חיים, סימן י&quot;ג).</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פריערדיגע דאַטעס</del>==</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">היסטאריע</ins>==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אריבערפיר </del>פון די אידן פון דער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לאגע </del>פון <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אימפעריאלע </del>צו <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טעריטאריאלע </del>אונטערטאנען, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואָס </del>איז געווארן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באַשטימט </del>דורך דעם טשאַרטער פון פרידריך דער צווייטער פון עסטרייך (1244) און אנערקענט דורך קייסער קארל דער פערטער אין זיין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">גאָלדענער </del>בולע (1356), ווי אויך זייער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">זייער אָפטע </del>פארטרייבונג פון די גרויסע שטעט אין 15טן און 16טן יאָרהונדערט, האָבן צעשפּרייט די אידן אין קליינע קהילות. די <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דאָזיקע האָבן </del>נישט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געהאַט </del>קיין שוץ קעגן דער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וועטשערע </del>פון קליינע טיראַנען; און זיי <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָבן פאַר </del>די הערשער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געבראַכט באַדייטנדיקע אומבאקוועמלעכקייטן </del>צוליב <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">קעסעדיקע </del>פּראָצעסן וועגן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אָנרירן </del>די רעכט פון אידן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואָס האָבן </del>געלעבט אונטער זייער שוץ. דעריבער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָבן </del>זיך די אידן פון <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַ </del>געגעבענעם <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טעריטאָריע אָרגאַניזירט </del>אין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַ פאַראיין </del>וועלכער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָט </del>אויסגעקליבן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַן אַדוואָקאַט (</del>&quot;שתדלן&quot;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">) פאַרן </del>שוץ פון זייערע אינטערעסן. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַזאַ באַאַמטער </del>איז אנערקענט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געוואָרן </del>דורך דער רעגירונג <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַלס </del>דער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לעגאַלער רעפּרעזענטאַנט </del>פון די אידן, וועמענס פליכט איז געווען צו זען <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַז </del>די שטייערן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואָס </del>זענען <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אָנגעלייגט געוואָרן </del>אויף די אידן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַלס אַ </del>גוף <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">זענען פינקטלעך באַצאָלט געוואָרן</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַז </del>די געזעצן קעגן ריבית <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">זענען </del>נאכגעקומען <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געוואָרן</del>, און <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וועלכער </del>איז <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אין קערן </del>געגעבן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געוואָרן יוריסדיקציע </del>אין ציווילע <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געזעצגעבונג</del>. די <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דאָזיקע יוריסדיקציע</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואָס </del>ער <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האָט </del>אויסגענוצט <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַנטוועדער פערזענלעך </del>אויב ער איז געווען <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אַ למד אָדער </del>דורך זיין <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דעפּוטאַט </del>אויב נישט, האָט געגעבן דעם <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לאַנדעסראַבינער </del>אַן <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויטאָריטעט </del>אין דער קהילה. וויבאַלד די אידן פון 16טן יאָרהונדערט האָבן געוואוינט כמעט אויסשליסלעך אין קליינע קהילות און האָבן נישט געקענט אָפהאַלטן אַ רב אָדער אַ רבנישן בית דין (וואָס האָט באַשטאַנען פון דריי מיטגלידער אין יעדער זידלונג), האָבן זיך עטלעכע קהילות אין אַ דיסטריקט פאַראייניקט צו טאָן דאָס. צו דעם צושטאַנד פון זאַכן קען מען צושרייבן די עכטע גרינדונג פון דעם אמט פון לאַנדעסראַבינער, די פריערדיקע פרואוון צו באַשטימען אַ הויפּט־רב איבער אַלע אידן פון אַ לאַנד — צום ביישפיל אין דייטשלאַנד דורך קייסער רופּערט אין 1407, און אין שפּאַניע, פראַנקרייך און פּאָרטוגאַל, טיילווייַז אין 14טן, טיילווייַז אין 15טן יאָרהונדערט — זענען געווען מערסטנס מיסליאַנענדיק, און אין יעדן פאַל בלויז פיסקאַלע מאַסנאַמען וואָס זענען געווען באַשטימט פאַר שטייער־איינזאַמלונג (זען היינריך גרעץ, &quot; Gesch. &quot; viii. 8, 102, et passim; שערער, &quot;Rechtsverhältnisse der Juden&quot;, זייט 258; בישאָף פון די אידן; הויכמייסטער). דער ערשטער לאַנדעסראַבינער וועגן וועמען עס איז פאַראַן אַן אָטענטישער רעקאָרד איז יהודה לייב בן בצלאל, וועגן וועמען זיין צייטגענאָס דוד גאַנז זאָגט אַז ער איז געווען פאַר 20 יאָר (1553–73) דער גייסטיקער פירער (&quot;אב בית דין&quot;) פון אַלע אידישע קהילות אין דער פּראָווינץ מעהרן (&quot;צמח דוד &quot;, יאָר 5352).</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>דער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אמט האט זיך אָנגעהויבן אין דער צווייטער העלפט פונעם 14טן יארהונדערט ווען רעגיאָנאַלע הערשער האבן באשטימט א &quot;יודענמייסטער&quot; (Judenmeister), שפּעטער גערופן לאנדעס־ראבינער, צו פארלייכטערן די איינזאמלונג פון שטייערן. דער אמט איז געווען א רעזולטאט פון דער לעגאלער לאגע פון די אידן אין מיטל־אלטער, ווען די אידישע קהילות האבן פארמירט אַן איינהייט פאר שטייער־צוועקן. וויבאלד די קהילה האט געמוזט צאלן געוויסע שטייערן פאר דער רעגירונג, האט די רעגירונג געמוזט באשטימען איינעם וואס זאל זיין פאראנטווארטליך פאר די צייטליכע איינזאמלונג, און וועלכער האט דעריבער געמוזט זיין באפולמעכטיגט מיט א געוויסער מאכט.</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דער אריבערפירונג </ins>פון די אידן פון דער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">סטאטוס </ins>פון <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">קייסערליכע </ins>צו <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טעריטאָריאַלע </ins>אונטערטאנען, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואס </ins>איז געווארן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באשטימט </ins>דורך דעם טשאַרטער פון <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>פרידריך דער צווייטער<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>פון עסטרייך (1244) און אנערקענט דורך קייסער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>קארל דער פערטער<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>אין זיין <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[גאלדענער </ins>בולע<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(1356), ווי אויך זייער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">גאר אפטע </ins>פארטרייבונג פון די גרויסע שטעט אין 15טן און 16טן יאָרהונדערט, האָבן צעשפּרייט די אידן אין קליינע קהילות. די <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דאזיגע קהילות האבן </ins>נישט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געהאט </ins>קיין שוץ קעגן דער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ווילדער האנדלונג </ins>פון קליינע טיראַנען; און זיי <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האבן פארשאפט </ins>די הערשער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">באַדייטנדע אומבאקוועמליכקייטן </ins>צוליב <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אנגייענדע געריכטליכע </ins>פּראָצעסן וועגן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">איבערטרעטן </ins>די רעכט פון אידן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואס האבן </ins>געלעבט אונטער זייער שוץ. דעריבער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האבן </ins>זיך די אידן פון <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">א </ins>געגעבענעם <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">טעריטאריע ארגאניזירט </ins>אין <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">א פאראיין </ins>וועלכער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האט </ins>אויסגעקליבן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">א </ins>&quot;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>שתדלן<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>&quot; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וועלכער האט אדוואקאטירט פארן </ins>שוץ פון זייערע אינטערעסן. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אזא באאמטער </ins>איז <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געווען </ins>אנערקענט דורך דער רעגירונג <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אלס </ins>דער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לעגאלער פארטרעטער </ins>פון די אידן, וועמענס פליכט איז געווען צו זען <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אז </ins>די שטייערן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואס </ins>זענען <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אנגעלייגט געווארן </ins>אויף די אידן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אלס א </ins>גוף <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ווערן צייטליך באצאלט</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">און אז </ins>די געזעצן קעגן ריבית <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ווערן </ins>נאכגעקומען, און <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אין אויסטויש </ins>איז <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אים </ins>געגעבן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">געווארן געריכטליכע מאכט </ins>אין ציווילע <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">פעלער</ins>. די <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דאזיגע מאכט</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">וואס </ins>ער <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">האט </ins>אויסגענוצט <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אדער פּערזענליך </ins>אויב ער איז געווען <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">א למדן אדער </ins>דורך זיין <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">דעפּוטאט </ins>אויב נישט, האָט געגעבן דעם <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">לאנדעסראבינער </ins>אַן <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">אויטאריטעט </ins>אין דער קהילה.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>וויבאַלד די אידן פון 16טן יאָרהונדערט האָבן געוואוינט כמעט אויסשליסלעך אין קליינע קהילות און האָבן נישט געקענט אָפהאַלטן אַ רב אָדער אַ רבנישן בית דין (וואָס האָט באַשטאַנען פון דריי מיטגלידער אין יעדער זידלונג), האָבן זיך עטלעכע קהילות אין אַ דיסטריקט פאַראייניקט צו טאָן דאָס. צו דעם צושטאַנד פון זאַכן קען מען צושרייבן די עכטע גרינדונג פון דעם אמט פון לאַנדעסראַבינער, די פריערדיקע פרואוון צו באַשטימען אַ הויפּט־רב איבער אַלע אידן פון אַ לאַנד — צום ביישפיל אין דייטשלאַנד דורך קייסער רופּערט אין 1407, און אין שפּאַניע, פראַנקרייך און פּאָרטוגאַל, טיילווייַז אין 14טן, טיילווייַז אין 15טן יאָרהונדערט — זענען געווען מערסטנס מיסליאַנענדיק, און אין יעדן פאַל בלויז פיסקאַלע מאַסנאַמען וואָס זענען געווען באַשטימט פאַר שטייער־איינזאַמלונג (זען היינריך גרעץ, &quot; Gesch. &quot; viii. 8, 102, et passim; שערער, &quot;Rechtsverhältnisse der Juden&quot;, זייט 258; בישאָף פון די אידן; הויכמייסטער). דער ערשטער לאַנדעסראַבינער וועגן וועמען עס איז פאַראַן אַן אָטענטישער רעקאָרד איז יהודה לייב בן בצלאל, וועגן וועמען זיין צייטגענאָס דוד גאַנז זאָגט אַז ער איז געווען פאַר 20 יאָר (1553–73) דער גייסטיקער פירער (&quot;אב בית דין&quot;) פון אַלע אידישע קהילות אין דער פּראָווינץ מעהרן (&quot;צמח דוד &quot;, יאָר 5352).</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==פוּן 17טן יאָרהונדערט==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==פוּן 17טן יאָרהונדערט==</div></td></tr> <!-- diff cache key hamichlol_main_yi-mw_:diff::1.12:old-335590:rev-335591 --> </table>

תנא קמא https://yi.hamichlol.org.il/w/index.php?title=%D7%93%D7%A8%D7%A2%D7%A4%D7%98:%D7%9C%D7%90%D7%A0%D7%93-%D7%A8%D7%90%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%A2%D7%A8&diff=335590&oldid=prev 2025-03-28T18:50:31Z

<p>בס&quot;ד</p> <p><b>נייער בלאַט</b></p><div>'''לאַנד-ראַבינער''' (דייטש: Landesrabbiner; העברעאיש: רב המדינה) זענען געווען די גייסטיגע פירער פון די אידישע קהילות אין א לאַנד, פּראָווינץ אָדער דיסטריקט, באזונדערס אין דייטשלאנד און עסטרייך. דער אמט איז געווען א רעזולטאט פון דער לעגאלער לאגע פון די אידן אין מיטל־אלטער, ווען די אידישע קהילות האבן געגרינדעט אַן איינהייט פאר שטייער־צוועקן. וויבאלד די קהילה האט געמוזט צאלן געוויסע שטייערן צו דער רעגירונג, האט די רעגירונג געמוזט באשטימען איינעם וואס זאל זיין פאראנטווארטליך פאר די פינקטליכע איינזאמלונג, און וועלכער האט דעריבער געמוזט זיין אויטאריזירט מיט א געוויסער מאכט.<br /> <br /> דער אמט פון לאנדעס-ראבינער האט נישט געהאט קיין גייסטליכן באדייטונג ביזן 18טן יארהונדערט, ווען די פארשידענע רעגירונגען האבן אנגעהויבן באטראכטן עס אלס זייער פליכט צו זארגן פאר דעם גייסטיגן וואוילזיין פון די אידן. אזא גייסטליכן אויטאריטעט האט זיך, צוליב דער שטרענג קהל'ישער קאנסטיטוציע פון די קהילות, קיינמאל נישט איינגעווארצלט צווישן די אידן (זעט אבער וועגן דעם הויפּט־ראבינאט פון מעהרן נאך דעם טויט פון [[רבי מרדכי בנעט]], רבי משה סופר, שאלות ותשובות, אורח חיים, סימן י&quot;ג).<br /> <br /> ==פריערדיגע דאַטעס==<br /> דער אריבערפיר פון די אידן פון דער לאגע פון אימפעריאלע צו טעריטאריאלע אונטערטאנען, וואָס איז געווארן באַשטימט דורך דעם טשאַרטער פון פרידריך דער צווייטער פון עסטרייך (1244) און אנערקענט דורך קייסער קארל דער פערטער אין זיין גאָלדענער בולע (1356), ווי אויך זייער זייער אָפטע פארטרייבונג פון די גרויסע שטעט אין 15טן און 16טן יאָרהונדערט, האָבן צעשפּרייט די אידן אין קליינע קהילות. די דאָזיקע האָבן נישט געהאַט קיין שוץ קעגן דער וועטשערע פון קליינע טיראַנען; און זיי האָבן פאַר די הערשער געבראַכט באַדייטנדיקע אומבאקוועמלעכקייטן צוליב קעסעדיקע פּראָצעסן וועגן אָנרירן די רעכט פון אידן וואָס האָבן געלעבט אונטער זייער שוץ. דעריבער האָבן זיך די אידן פון אַ געגעבענעם טעריטאָריע אָרגאַניזירט אין אַ פאַראיין וועלכער האָט אויסגעקליבן אַן אַדוואָקאַט (&quot;שתדלן&quot;) פאַרן שוץ פון זייערע אינטערעסן. אַזאַ באַאַמטער איז אנערקענט געוואָרן דורך דער רעגירונג אַלס דער לעגאַלער רעפּרעזענטאַנט פון די אידן, וועמענס פליכט איז געווען צו זען אַז די שטייערן וואָס זענען אָנגעלייגט געוואָרן אויף די אידן אַלס אַ גוף זענען פינקטלעך באַצאָלט געוואָרן, אַז די געזעצן קעגן ריבית זענען נאכגעקומען געוואָרן, און וועלכער איז אין קערן געגעבן געוואָרן יוריסדיקציע אין ציווילע געזעצגעבונג. די דאָזיקע יוריסדיקציע, וואָס ער האָט אויסגענוצט אַנטוועדער פערזענלעך אויב ער איז געווען אַ למד אָדער דורך זיין דעפּוטאַט אויב נישט, האָט געגעבן דעם לאַנדעסראַבינער אַן אויטאָריטעט אין דער קהילה. וויבאַלד די אידן פון 16טן יאָרהונדערט האָבן געוואוינט כמעט אויסשליסלעך אין קליינע קהילות און האָבן נישט געקענט אָפהאַלטן אַ רב אָדער אַ רבנישן בית דין (וואָס האָט באַשטאַנען פון דריי מיטגלידער אין יעדער זידלונג), האָבן זיך עטלעכע קהילות אין אַ דיסטריקט פאַראייניקט צו טאָן דאָס. צו דעם צושטאַנד פון זאַכן קען מען צושרייבן די עכטע גרינדונג פון דעם אמט פון לאַנדעסראַבינער, די פריערדיקע פרואוון צו באַשטימען אַ הויפּט־רב איבער אַלע אידן פון אַ לאַנד — צום ביישפיל אין דייטשלאַנד דורך קייסער רופּערט אין 1407, און אין שפּאַניע, פראַנקרייך און פּאָרטוגאַל, טיילווייַז אין 14טן, טיילווייַז אין 15טן יאָרהונדערט — זענען געווען מערסטנס מיסליאַנענדיק, און אין יעדן פאַל בלויז פיסקאַלע מאַסנאַמען וואָס זענען געווען באַשטימט פאַר שטייער־איינזאַמלונג (זען היינריך גרעץ, &quot; Gesch. &quot; viii. 8, 102, et passim; שערער, &quot;Rechtsverhältnisse der Juden&quot;, זייט 258; בישאָף פון די אידן; הויכמייסטער). דער ערשטער לאַנדעסראַבינער וועגן וועמען עס איז פאַראַן אַן אָטענטישער רעקאָרד איז יהודה לייב בן בצלאל, וועגן וועמען זיין צייטגענאָס דוד גאַנז זאָגט אַז ער איז געווען פאַר 20 יאָר (1553–73) דער גייסטיקער פירער (&quot;אב בית דין&quot;) פון אַלע אידישע קהילות אין דער פּראָווינץ מעהרן (&quot;צמח דוד &quot;, יאָר 5352).<br /> <br /> ==פוּן 17טן יאָרהונדערט==<br /> אין דער צייט פון לייב בן בצלאל זענען די קהילות פון מעהרן אוודאי געווען זייער קליין. זיי זענען באַשטאַנען פון פליטים וועלכע זענען דורך דעם איינפלוס פון קאַפּיסטראַנאָ פארטריבן געווארן פון די גרויסע שטעט ווי ברנאָ און אָלאָמאָוץ (1454) און האָבן זיך באַזעצט וואו יעדער וועלכער איז געווען גוטווילנדיק האָט זיי אויפגענומען אונטער זיין שוץ. וויבאַלד זיי האָבן געגרינדעט קהילות וואָס זענען געווען צו קליין צו באַשעפטיקן אַ געזונט־קוואַליפיצירטן רב, האָבן זיי אויסגעקליבן איינעם וואָס האָט געהאַט זיין זיץ אין איינער פון די גרעסטע קהילות פון דער פּראָווינץ צו דינען אַלס זייער דיין. ענלעכע באַדינגונגען האָבן געהערשט אנדערש וואו. די אידן וואָס האָבן געלעבט אין דעם פּרינציפּאַט באַמבערג האָבן אין 1619 באַקומען אַ דערלויבעניש צו וועלן אַ &quot;פּאַומייסטער אָדער אָבריסטן רב&quot;, און זיי קען האָבן געהאַט אַזאַ באַאַמטער פריער (עקשטיין, &quot;Gesch. der Juden im Ehemaligen Fürstbistum Bamberg&quot;, זייטן 62, 157, באַמבערג, 1898). די קהילות פון דעם פּרינציפּאַט אָעטינגען, אויך געגרינדעט פון פליטים פון גרעסערע שטעט ווי נאָרדלינגען, האָבן געהאַט אַ לאַנדעסראַבינער פון פריע צייטן (מילער, &quot;Aus Fünf Jahrhunderten&quot;, זייט 171, אויגסבורג, 1900). די אידן וואָס האָבן געלעבט אונטערן שוץ פון דעם עלעקטאָר און דעם אַרכיבישאָף פון מיינץ האָבן אין 1718 געהאַט יששכר ברוש עסקלס אַלס זייער לאַנדעסראַבינער (באַמבערגער, &quot;Historische Berichte über die Juden . . . Aschaffenburg &quot;, זייט 18, שטראַסבורג, 1900). דער טיטל איז אַ מאָל געגעבן געוואָרן אַלס אַ צייכן פון אויסצייכענונג; אַזוי האָט שמשון ווערטהיימער אין 1717 פון קייסער קארל דער זעקסטער באַקומען דעם טיטל פון לאַנדעסראַבינער פון אונגארן (&quot;pro archi sive superiori Judæorum Rabbino&quot;). זיין איידעם, דער אויבנדערמאָנטער עסקלס, וועלכער (כאָטש ער האָט רעזידירט אין וויען, זעענדיק פאַרבונדן מיט זיין שווער'ס באַנק־געשעפט דאָרט) האָט איבערגענומען זיין פאטער, גבריאל עסקלס, אַלס לאַנדעסראַבינער פון מעהרן, איז באַשטימט געוואָרן (1725) ביי ווערטהיימערס טויט זיין נאכפאלגער אַלס לאַנדעסראַבינער פון אונגארן (קויפמאן, &quot;Samson Wertheimer&quot;, זייט 104, וויען, 1888; ווירצבאך, &quot;Biographisches Lexikon&quot;, s.v. &quot;Eskeles&quot;).<br /> <br /> אין ווייסרוסלאַנד האָט די וויכטיקסטע ראָלע אין וועד המדינה געשפילט דער רב־המדינה, באַזונדערס ווען דעם דאָזיקן אַמט האָבן פאַרנומען ר' שאול ב&quot;ר נפתלי הירץ און זיין זון ר' יצחק אייזיק גינצבורג (צווישן 1710 און 1750). דער רב־המדינה איז געווען פאָרזיצער פון וועד און פלעגט צונאָיפרופן די וועד־אַסיפות. ער פלעגט אויך אַרומפאָרן איבער די קהילות פון זיין &quot;יעפּאַרכיע&quot; און אַרויסגעבן פּסקים אין סכסוכים צווישן די הויפּט־קהילות און זייערע סביבות און צווישן קהל און זיינע מיטגלידער. ער פלעגט חתמענען דער ערשטער אויף אַלע תקנות און ווענדונגען פון וועד המדינה. זיין יערלעכער געהאַלט האָט לויטן בודזשעט פון יאָר 1732/1733 באַטראָפן 500 גילדן, בעת דער געהאַלט פון די אָרטיקע רבנים איז אינעם זעלביקן בודזשעט פעסטגעשטעלט געוואָרן אויף אַ העלפט — 250 גילדן. משמעות אַז די הערשערישע שטעלונג פון רב־המדינה האָט אַרויסגערופן אומצופרידנקייט אין טייל קהילות.<br /> <br /> אין יאָר 1752 האָט זיך ר' מאיר מרגליות באַמיט צו ווערן לאַנדעס־ראַבינער פון רייסן און האָט קאָנקורירט מיטן באַקאַנטן רב ר' חיים ראַפּאַפּאָרט, וועלכער האָט זיך אויך באַמיט צו באַקומען אָט־דעם בכבודיקן פּאָסטן. ענדלעך האָבן די פרנסים באַשלאָסן צו טיילן דעם פּאָסטן צווישן צוויי רבנים, און געבן דעם רב מרגליות דעם טיטל &quot;סובאַלטערנוס ראַבינוס&quot; (וויצע־ראַבינער) &quot;, כאָטש מען האָט אייגענטלעך נישט געטאָרט טיילן אָט־דעם פּאָסטן אָן אַ דערלויבעניש פון וואָיעוואָדאַ. דאָס באַווייַזט ווי הויך זיי האָבן געשאַצט די פערזענלעכקייט פון הרב מרגליות און ווי שווער עס איז זיי געווען זיך צו אַנטשיידן פאַר איינעם פון די צוויי רבנים. ר' מאיר'ס ברודער, ר' יצחק־בער, וועלכער איז געוויילט געוואָרן אַלס רב אין יאַזלאָוויץ און אין זאַלישטשיק נאָך זיין פאָטערס טויט, איז אויך געווען לאַנדעס־ראַבינער פון פּאָדאָליע און האָט זיך באַטייליקט אין וויכוח מיט די פראַנקיסטן אין קאַמעניץ פּאָדאָלסקי צוזאַמען מיטן פרנס לייב בן דניאל, און האָט זיך אויך באַטייליקט אין יוִכוח אין לעמבערג אין יאָר 1759. ר' יצחק בער מרגליות איז געווען דער לעצטער נאמן פון וועד־המדינה (לאַנדעס־קאָמיטעט) פון פּאָדאָליע און האָט אין יאָר 1763, צוזאַמען מיטן פרנס לייב בן דניאל, געחתמעט דעם פּראָטאָקאָל וועגן ליקווידירן די חובות פון קאָמיטעט.<br /> <br /> ==אַלס גייסטיקע פירער==<br /> אין לויף פונעם 18טן יאָרהונדערט האָבן פאַרשידענע רעגירונגען פרובירט צו באַאיינפלוסן דעם אינערלעכן צושטאַנד פון די אידישע קהילות, און האָבן דערפאַר געזעצגעבערט וועגן זייערע קהילשע קאָנסטיטוציעס. טיפיש אין דעם רעספּעקט איז מאַריאַ טערעזיאַ, וואָס אין איר &quot;גענעראל־פּאָליציי־פּראָצעס און קאָמערציאַל־אָרדענונג פאַר דער אידנשאַפט&quot; פון מעהרן (29סטן דעצעמבער, 1753) באַשרייַבט אין דעטאַל די פליכטן פון דעם לאַנדעסראַבינער; למשל, אַז ער זאָל באַשטימען דעם מסכת וואָס אַלע אַנדערע רבנים זאָלן אָננעמען פאַר אינסטרוקציע; באַלוינען דעם טיטל &quot;דאָפּלטער רב&quot; (&quot;מורנו &quot;); זען אַז אַלע שטייערן זענען פינקטלעך באַצאָלט; און אָרדענען די קאָמפּליצירטע וואַלן פון אַ נייעם באַאַמטן. אַנדערע פּראָווינצן האָבן געזאָלט האָבן אַ לאַנדעסראַבינער. טאַקע, די קייסערין האָט באַשטימט אַן איינעם פאַר גאליציע, אָבער ער האָט נישט געהאַט קיין נאכפאלגער. אין דייטשלאַנד איז עס געווען בפרט אין די קליינע שטאַטן, וואו די רעגירונגען האָבן געפירט אַלע ענינים, וואָס די אינסטיטוציע איז געגרינדעט געוואָרן. העסע־קאַסעל האָט געהאַט אַ &quot;לאַנדעסראַבינאַט&quot;, וואָס איז געווען אַ קאָמיטעט באַשטאַנען אויף דעם זעלבן יסוד ווי דער פּראָטעסטאַנטישער קאָנסיסטאָריום, אָבער מיט אַ לאַנדעסראַבינער אַלס פאָרזיצער. זיין גרינדונג איז באַשטימט געוואָרן אין 1823. האַנאָווער האָט געמאַכט ענלעכע בעסטעמונגען אין דעם געזעץ פון 1844 וועגן אידישע ענינים. ביז 1938 האָט זי געהאַט 4 לאַנדראַבינערס, אין האַנאָווער (לאַנד ראַבינאַט פון האַנאָווער [de], געגרינדעט 1687), הילדסהיים (געגרינדעט 1842), שטאַדע (לאַנד ראַבינאַט פון שטאַדע [nds], געגרינדעט 1842; זינט 1860 געדינט פּער פּראָ דורך די לאַנד ראַבינערס פון האַנאָווער און עמדן אַלטערנאַטיוו) און עמדן (געגרינדעט 1827). באַזונדער טיפישע באַדינגונגען האָבן עקזיסטירט אין גרויסהערצאָגטום מעקלענבורג־שווערין, וואו די רעגירונג האָט געגרינדעט די אינסטיטוציע פון לאַנדעסראַבינער דעם 14טן מאי 1839, פאָרזעצנדיק דעם 1764־געגרינדעטן הויפּט־ראַבינאַט פאַרן הערצאָגטום מעקלענבורג־שווערין. דאָ האָבן די רבנים (שמואל האָלדהיים און דוד איינהאָרן) ערשט געדארפט איינפירן ראַדיקאַלע רעפאָרמען, אָבער נאָך דער רעוואָלוציע פון 1848, ווען די פּאָליטיק פון דער רעגירונג איז געוואָרן רעאַקציאָנער, איז דער 1853־ניי־אויסגעקליבענער רב ברוך יצחק ליפּשיץ [de] באשטימט געווען צו פאַרשטאַרקן &quot;היסטאָרישן אידנטום&quot;. אין זאקסע־וויימאר האָט די רעגירונג גענוצט דעם לאַנדעסראַבינער צו דורכפירן דעם געזעץ פון 20סטן יוני 1823, וואָס האָט באַפוילן אַז די תפילות זאָלן געהאַלטן ווערן אין דייטש (זען העס, מענדל). אין זאקסע־מיינינגען איז דער לאַנדעסראַבינאַט אָרגאַניזירט געוואָרן דורך דעם געזעץ פון 5טן יאַנואַר 1811. דאָ ווי אומעטום אין די קליינע דייטשע שטאַטן איז דער ציל פון דער אינסטיטוציע געווען צו הייבן דעם מאָראַלישן און אינטעלעקטועלן סטאַטוס פון די אידן.<br /> <br /> אין אַנדערע דייטשע לענדער איז פאָרגעקומען דערזעלבּער פּראָצעס פון שפּאַלטן זיך אין די קהלות. יענע צייט האָבן זיך שוין די רעגירוּנגען געהאַט אָפּגעזאָגט פוּן דער שיינער מדה זיך מישן אין אידישע אינעווייניקסטע אָנגעלעגנהייטן, ווי מיר זען דאָס אַ תּקוּפה פריער. בלויז איין מעקלענבּוּרגער רעגירוּנג, וואָס האָט זיך אַזוי בּאַהארצט געווערט קעגן אידישער עמאַנסיפּאַציע, האָט זיך נישט געוואָלט אָפּזאָגן פוּן איר אפּוטרופּסות אויף אידישע אמוּנה־זאַכן. די יאָרן 1847—1851 איז אין מעקלענבּוּרג־שווערין געווען לאַנד־ראַבּינער דודי איינהאָרן (נאָך גאָלדהיים'ן), אין דער פּראַקטיק נאָך ראַדיקאַלער פּאַר גאָלדהיים־ן. ער האָט אַרויסגעוואָרפן פוּן דער אידישער גאָטדינסט אויך די העברעאישע שפּראַך, אויך די נאַציאָנאַלע אוּן משיח.תּפלות. מ'קאָן זיך פאָרשטעלן די אויפגערעגטקייט בּיי די אָרטאָדאָקסן, בּפרט נאָך, אַז ער האָט גענוּמען פאַרשרייבּן אין די אידישע מעטריקעס נישט־קיין־נעמל'טע קינדער. אויף אַלע פּראָטעסטן האָט איינהאָרן שאַרף אָפּגעענטפערט: ער האַלט, פּי דער פעלשט אין אידנטום, ווער ס'וויל אים אָנוואַרפן מילה, אַלס אַ תּנאי, וואָס אָן דעם קאָן מען נישט געהערן צוּם כּלל־ישראל. דער שטרייט האָט געדויערט לאַנג, אוּן דער ראַדיקאַל דער רעפאָרמאַטאָר האָט געמוּזט אָפּטרעטן דעם אַמט אוּן אַריבּער תּחלת קיין אוּנגאַרן, דערנאָך קיין אַמעריקע. די מחלוקת איז אָבּער דערמיט נישט געשטילט געוואָרן. די אָרטאָדאָקסן האָבּן געזוּכט שוּץ קעגן דער רעפאָרם אוּנטער די פליגל פוּן מעקלענבּוּרגער רעאַקציאָנערער רעגירוּנג: די רעגירוּנג האָט זיך אָנגענוּמען זייער קריוודע אוּן געפּועל'ט בּיי זיך ווירקן אויפן אויטאָנאָמישן אידישן אויבּער־ראַט (דאָס איז דער אויבּער־ראַט, וואָס ווערט אויסגעקליבּן פוּן אַלע אידישע קהלות אין הערצאָגטוּם אוּן ער ווידער קלייבּט אויס דעם לאַנד־ראַבּינער). דאָס יאָר 1853 האָט דאס מיניסטעריוּם פאַרעפנטלעכט אַזאַ געמיינעם צירקוּליאַר, וואָס האָט געזאָגט, אַז דאָס מיניסטעריוּם איז נישט צוּפרידן מיט דעם איצטיקן רעליגיעזן צוּשטאַנד בּיי אידן און אַז די טענדענציעזע פירוּנג פוּן די לאַנד־ראַבּינער ד־ר האָלדהיים אוּן ד&quot;ר איינהאָרן האָט געבּראַכט צוּ אַ שפּאַלטוּנג בּיי אידן. די רעגירונג האָט באַשלאָסן צו פאַרשטאַרקן דעם היסטאָרישן אידאַאיזם און צו פאַרמיידן אַ שפּאַלטונג אין די אידישע קהילות, און האָט באַפוילן צו אויסקלייבּן אַ לאַנד־ראַבּינער וואָס זאָל האַלטן מיטן היסטאָרישן אידאַאיזם. דאָס מיניסטעריוּם האָט אויך באַפוילן די קהלות צו אויסקלייבּן אַזוינע דעפּוּטאַטן צום &quot;אויבּער־ראַט&quot;, וואָס וועלן אויסקלייבּן אַ קאָנסערוואַטיוון לאַנד־ראַבּינער, אַנדערש וועט זיך דאָס מיניסטעריוּם טוּן זיינס. די אידישע קהלות זענען געווען שטאַרק אויפגערעגט פוּן אַזאַ גראָבּ מישן זיך אין זייער רעליגיעז לעבּן. די קהלה־פאַרוואַלטוּנג פוּן דער רעזידענץ־שטאָט שווערין האָט דערלאַנגט דעם מיניסטעריוּם אַ שריפּט, אָנגעוויזן, אַז שלום צוּברענגען אין אידישע קהלות איז אַן אינערלעכע אידישע זאַך. דערויף האָט מעקלענבּוּרגער הערצאָג פרידריך־פראַנץ אָפּגעענטפערט מיט אַ רעסקריפּט, פאַרבאָטן די אידישע קהילות צוּ קלויבּן דעם רויבּער־ראַט און דעם אויבּער־ראַט צוּ קלויבּן אַ לאַנד־ראַבּינער. דער הערצאָג האָט אויף זיין בּאַראָט געמאַכט דריי אידן סוחרים פאַרן אויבּער־ראַט אוּן דעם אָרטאָדאָקס י. בּ. ליפּשיץ פאַר לאַנד־ראַבּינער. ליפּשיץ האָט גענוּמען אויסוואָרצלען גאָלדהיים'ס אוּן איינהאָרן'ס &quot;אויפטוּען&quot;. אַזאַ שענדלעך בּאַהאַנדלען די אידישע אויטאָנאָמיע האָט געדויערט אַ סך יאָרן, ביז נאָכדעם ווי אידן זענען עמאַנסיפּירט געוואָרן אין מעקלענבּוּרג אין 1869, האָבּן זיי ווידער געקריגן רעכט אוּיסקלויבּן זייער אויבּער־ראַט אוּן אַ לאַנד־ראַבּינער, נישט אָנגעטרעגט דער רעגירוּנגס שוּלחן־ערוּך.<br /> <br /> זינט די פופציגער יאָרן פון פאָריקן יאָרהונדערט, האָט טשערנאָוויץ געהאַט דריי רבנים־דאָקטוירים מיטן טיטל &quot;אָבער־ראַבינער&quot;. דער ערשטער האָט געהייסן דר. לאַזאַר איגעל און האָט ביז צום יאָר 1873 געטראָגן דעם נאָמען &quot;לאַנדעס־ראַבינער&quot;.<br /> <br /> אין דעם יאָר 1830 איז רבי שמשון רפאל הירש געוואָרן ערוועהלט אַלס &quot;לאַנדעסראַבינער&quot; פון אָלדענבורג, וואו דער אידישער היסטאָריקער היינריך גרעץ איז געווען זיין תלמיד פון 1837 ביז 1840. די דאָזיקע שטעלע האָט ער אָן געהאַלטן ביז 1841. אין דעם פאַרלויף פון די דאָזיקע עלף יאָר, האָט ער אויף געטון זעהר פיל אין שטאַרקן דאָס רעליגיעזע אידישקייט אין די קהילות, געמיינדעס, וועלאַכע זענען געשטאַנען אונטער זיין פירערשאַפט. ער האָט געווידמעט אויך זעהר פיל צייט צו אויסבעסערן דעם אידישן חינוך. אין דעם יאָר 1846 ווערט ער &quot;לאַנדעסראַבינער&quot; פון מעהרן אין דער שטאָט ניקלסבורג. אין עסטרייך האָט שמשון הירש געהאַלטן דעם אמט פאַר דער פּראָווינץ מעהרן פון 1847 ביז 1851. ער איז אויסגעקליבן געוואָרן לויטן קאָמפּליצירטן מעטאָד וואָס איז באַשטימט געוואָרן אין דעם געזעץ וואָס איז אַרויסגעגעבן געוואָרן דורך מאַריאַ טערעזיאַ.<br /> <br /> דער לאַנדעס־ראַבינער, דער מלבי&quot;ם, האָט מתפלל געווען פאַרן געזונט פונעם פירשט און האָט אויך אַליין פארפאסט אַ שיר לכבודן פירשט וועלכער איז ניצול געוואָרן פון אַן אַטענטאַט.<br /> <br /> ==אין 19טן יאָרהונדערט==<br /> בייַם 19טן יאָרהונדערט האָבן נאָר טייל פון די קליינע שטאַטן פון דייטשלאַנד נאָך געהאַט אַ לאַנדעסראַבינער, ניימליך, מעקלענבורג־שווערין, מעקלענבורג־סטרעליץ, אָלדענבורג, בירקנפעלד, זאקסע־מיינינגען, אַנהאַלט, ברונזוויק און שווארצבּורג־זאָנדערסהאַוזען. פּרוסן, וואָס האָט שטענדיק פּראָקלאַמירט דעם פּרינציפּ פון ניט־אַריינמישונג אין אינערלעכע אידישע ענינים, האָט אויפגעהאַלטן דעם אמט אין טייל פון די פּראָווינצן וואָס זענען אַנעקסירט געוואָרן אין 1866, ווי די 4 לאַנדראַבינאַטן אין דער פּראָווינץ האַנאָווער און אין דער פּראָווינץ העסע־נאַסאו (קאסעל). דער אמט פון לאַנדעסראַבינער פאַר דער פּראָווינץ בראַנדנבורג, וואָס האָט עקזיסטירט אין בערלין און אין פראַנקפורט־אויפן־אָדער, האָט איבערגעלעבט, ווי אין אַנדערע לענדער, ביזן סוף פון 18טן יאָרהונדערט דורך דעם רב'ס קאַפּאַציטעט אַלס ציווילער דיין. דער לעצטער וואָס האָט געהאַלטן דעם טיטל איז געווען הירשל לעווין, בעת זיין נאכפאלגער, שמעון מאיר ווייל (געשטאָרבן 1828), האָט געהאַלטן דעם טיטל פון &quot;וויצע[-]אָבער[-]לאַנדעסראַבינער&quot;. אַלס אַן אויסערגעוויינלעכע טובה האָט די רעגירונג אין 1849 געגעבן צו גדליה טיקטין פון ברעסלוי דעם טיטל פון לאַנדעסראַבינער, וואָס איז אינטערפּרעטירט געוואָרן אַלס אַ מאַניפעסטאַציע פון דער רעגירונג אין טויווע פון אָרטאָדאָקסיע און אַלס אַ מיסאַפּראָוועל פון דער רעפאָרם באַוועגונג (ל. גייגער, &quot;אברהם גייגער 'ס לעבן אין בריוו&quot;, זייטן 113 עט סעק., בערלין, 1878).<br /> <br /> אַ ענלעכע אינסטיטוציע איז די פון הויפּט־רב פון די פאראייניגטע העברעאישע קהילות פון דער בריטישער אימפעריע, וואָס רוט אָבער אויסשליסלעך אויף פרייוויליקער אנערקענונג פון די קהילות און ציט זיך נישט איבער גאַנצע גרופּעס פון קהילות ווי די פּאָרטוגעזישע, די רעפאָרם און די פוילישע אָרגאַניזאַציעס. דער אמט פון גראַנד ראַבין דו קאָנסיסטואַר סענטראַל אין פראַנקרייך איז אויך פון אַן ענלעכן כאראקטער, אָבער אונטערשיידט זיך דערין וואָס דער הויפּט־רב האַנדלט בלויז אין זיין קאַפּאַציטעט אַלס מיטגליד פון קאָנסיסטאָריום, און נישט אַלס היעראַרכישער פירער.<br /> <br /> אין 19טן יאָרהונדערט זענען לאַנדראַבינער ווידער באַשטימט געוואָרן דורך אַ צאָל דייטשע שטאַטן. די דריי לאַנדראַבינער פון האַנאָווער האָבן רעפּרעזענטירט די רעגירונג אין דער השגחה אויף שולן, שולעס און צדקה־אינסטיטוציעס אין זייערע דיסטריקטן. זיי זענען געווען פאַראַנטוואָרטלעך פאַר דער אינספּעקציע און באַשטימונג פון אַלע קהילשע אָנגעשטעלטע, זיי האָבן געקענט אויפלייגן קנסות ביז צען מאַרק און האָבן נישט געקענט אָפּגעזאָגט ווערן אָן רעגירונגס־צושטימונג, כאָטש זיי זענען אויסגעקליבן געוואָרן דורך די קהילות. אין מעקלענבורג־שווערין, זאקסע־וויימאר און ברונזוויק זענען לאַנדראַבינער באַשטימט געוואָרן צו פאַסילאַטירן די מאָדערניזירונג פון אידישן לעבן און רעליגיעזער פראַקטיק. ווען אברהם גייגער האָט געוואָלט איינפירן די אינסטיטוציע אין נאַסאו האָט ער געטראָפן דעם שטאַרקן אַנטקעגענער פון די אָרטאָדאָקסישע דאָרפישע קהילות. אין לויף פון 19טן יאָרהונדערט איז די יוריסדיקציע פון דעם אמט מער און מער באַגרענעצט געוואָרן צו ריין רעליגיעזע געביטן, און אין 20סטן יאָרהונדערט איז עס געוואָרן מערסטנס אַן ערלעכע באַשטימונג.<br /> <br /> וועגן ר' שאולס מילא־מקום, זיין זון ר' יצחק אייזיק גינצבורג, הערן מיר אין דעם אורטייל פון ליטווישן פינאַנץ־טריבונאַל פון 22סטן מערץ 1746 אין דעם שאַרפן קאָנפליקט צווישן שקלאָווער קהל און דעם ווייסרוסישן וועד, וואוּ עס ווערן געבראַכט סיי די שווערע אָנקלאַגעס פון שקלאָווער קהל קעגן וועד סיי די פאָדערונג פון שקלאָוו, אַז דער רב־המדינה און די רבנים בכלל זאָלן זיך נישט מישן אין שטייער־ענינים.<br /> <br /> [[en:Landesrabbiner]]</div>

תנא קמא