דרעפט:אפגאנער סידור - ווערסיע היסטאריע

רושם רשימות: /* דרויסנדיגע לינקס */

2025-04-09T03:18:29Z

דרויסנדיגע לינקס

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 03:18, 9 אפריל 2025
שורה 34:		שורה 34:

	די מוזעאום פון דער ביבל האט אויסגעארבעט א אפּוטרופּסות־אפּמאך מיט פארשטייער פון די אפגאנער אידן און פון דער פריערדיגער רעגירונג פון אפגאניסטאן, כדי צו פארזיכערן צוטריט פאר יעדן, בפרט פאר דער פארשפּרייטער אפגאנער אידישער קהילה. דער מוזעאום באטראכט זיך אלס א פארוואלטער פונעם כתב־יד אין אויפטראג פון דער אפגאנער אידישער קהילה און געוועזענע אפגאנע באאמטע, אויספאלגנדיג א מענטשנרעכט־באזירטן צוגאנג צו קולטור־ירושה. זיי פּלאנירן צו צושטעלן רעפּליקעס פאר דער אידישער קהילה און קולטור־אינסטיטוציעס אין אפגאניסטאן{{הערה\|שם=VOA}}.		די מוזעאום פון דער ביבל האט אויסגעארבעט א אפּוטרופּסות־אפּמאך מיט פארשטייער פון די אפגאנער אידן און פון דער פריערדיגער רעגירונג פון אפגאניסטאן, כדי צו פארזיכערן צוטריט פאר יעדן, בפרט פאר דער פארשפּרייטער אפגאנער אידישער קהילה. דער מוזעאום באטראכט זיך אלס א פארוואלטער פונעם כתב־יד אין אויפטראג פון דער אפגאנער אידישער קהילה און געוועזענע אפגאנע באאמטע, אויספאלגנדיג א מענטשנרעכט־באזירטן צוגאנג צו קולטור־ירושה. זיי פּלאנירן צו צושטעלן רעפּליקעס פאר דער אידישער קהילה און קולטור־אינסטיטוציעס אין אפגאניסטאן{{הערה\|שם=VOA}}.


			==דרויסנדיגע לינקס==

			* {{אייוועלט\|1=75466\|2=וויאזוי מען האט געטראפן די עלטסטע הגדה של פסח\|4=הלבלר בקולמסו}}

			* {{אייוועלט\|1=75593\|2=דער פארגעסענער לאאאנגער קידוש פון פסח-ביינאכט... (אפגאנער סידור ח"ב)\|4=הלבלר בקולמסו}}

	==רעפערענצן==		==רעפערענצן==

תנא קמא אין 21:02, 23 מערץ 2025

2025-03-23T21:02:04Z

תנא קמא אין 18:07, 23 מערץ 2025

2025-03-23T18:07:33Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 18:07, 23 מערץ 2025
שורה 7:		שורה 7:
	דער סידור איז געפונען געווארן דורך א מאן פון דער האַזאַראַ־מינאריטעט, וואס האט עס געגעבן צו א לאקאלן אפגאנער פירער קאַרים כאַלילי. כאלילי האט דאס דערקענט אלס הייליג און דאס איינגעוויקלט אין א טוך און אריינגעלייגט אין א ספּעציעל געמאכטער הילצערנער קאסטן{{הערה\|שם=JNS1\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘Most exciting find in a millennium’: Oldest Hebrew book goes on display in DC\|זייטל=JNS.org\|דאטום=סעפטעמבער 30, 2024\|אדרעס=https://www.jns.org/most-exciting-find-in-a-millennium-oldest-hebrew-book-goes-on-display-in-dc/}}}}.		דער סידור איז געפונען געווארן דורך א מאן פון דער האַזאַראַ־מינאריטעט, וואס האט עס געגעבן צו א לאקאלן אפגאנער פירער קאַרים כאַלילי. כאלילי האט דאס דערקענט אלס הייליג און דאס איינגעוויקלט אין א טוך און אריינגעלייגט אין א ספּעציעל געמאכטער הילצערנער קאסטן{{הערה\|שם=JNS1\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘Most exciting find in a millennium’: Oldest Hebrew book goes on display in DC\|זייטל=JNS.org\|דאטום=סעפטעמבער 30, 2024\|אדרעס=https://www.jns.org/most-exciting-find-in-a-millennium-oldest-hebrew-book-goes-on-display-in-dc/}}}}.

	דער וועג ווי דאס כתב-יד ~~האָט~~ פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.		דער וועג ווי דאס כתב-יד האט פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.

	אין 2013 איז דאס כתב-יד געקויפט געווארן פון אנטיק-הענדלער אין ענגלאנד פאר $2.5 מיליאן דאלער דורך סטיוו גרין פון אקלאהאמע, דער פּרעזידענט פון האבי לאבי{{הערה\|[https://www.huffpost.com/entry/oldest-jewish-prayer-book-collector_n_4020483#slide=1024672 World's Oldest Jewish Prayer Book Found? Rare Text Purchased By Hobby Lobby President], HuffPost Religion}} און אייגנטומער פון א ריזן קאלעקציע פון זעלטענע תנ"ך טעקסטן און ארטיקלען{{הערה\|1={{בחדרי חרדים\|יונה שוב, בחדרי חרדים\|הכירו: סידור התפילה העתיק בעולם\|145340\|אקטאבער 6, 2013}}}}. די מוזעאום פון דער ביבל זאגט אז די פארקויפער האבן צוגעשטעלט דאקומענטן וואס ווייזן ~~אַז~~ דער כתב־יד איז געווען אין בריטאניע זינט די 1950ער יארן{{הערה\|[https://www.museumofthebible.org/provenance Provenance], Museum of the Bible}}. עס ~~איז~~ דאן דאטירט געווארן דורך געלערנטע און [[קארבאן-14]] טעסטן צו ארום ד'ת"ר (840 למס'){{הערה\|שם=גרין\|[https://www.museumofthebible.org/newsroom/green-scholars-discover-world-s-oldest-jewish-prayer-book Green Scholars Discover World’s Oldest Jewish Prayer Book], Museum of the Bible}}, און מ'האט געמיינט אז דאס כתב-יד קומט פון דער [[קאירא גניזה\|קאַירער גניזה]] אין מצרים.		אין 2013 איז דאס כתב-יד געקויפט געווארן פון אנטיק-הענדלער אין ענגלאנד פאר $2.5 מיליאן דאלער דורך סטיוו גרין פון אקלאהאמע, דער פּרעזידענט פון האבי לאבי{{הערה\|[https://www.huffpost.com/entry/oldest-jewish-prayer-book-collector_n_4020483#slide=1024672 World's Oldest Jewish Prayer Book Found? Rare Text Purchased By Hobby Lobby President], HuffPost Religion}} און אייגנטומער פון א ריזן קאלעקציע פון זעלטענע תנ"ך טעקסטן און ארטיקלען{{הערה\|1={{בחדרי חרדים\|יונה שוב, בחדרי חרדים\|הכירו: סידור התפילה העתיק בעולם\|145340\|אקטאבער 6, 2013}}}}. די מוזעאום פון דער ביבל זאגט אז די פארקויפער האבן צוגעשטעלט דאקומענטן וואס ווייזן אז דער כתב־יד איז געווען אין בריטאניע זינט די 1950ער יארן{{הערה\|[https://www.museumofthebible.org/provenance Provenance], Museum of the Bible}}. לויט די מוזעאום איז עס דאן דאטירט געווארן דורך געלערנטע און [[קארבאן-14]] טעסטן צו ארום ד'ת"ר (840 למס'){{הערה\|שם=גרין\|[https://www.museumofthebible.org/newsroom/green-scholars-discover-world-s-oldest-jewish-prayer-book Green Scholars Discover World’s Oldest Jewish Prayer Book], Museum of the Bible}}, און מ'האט געמיינט אז דאס כתב-יד קומט פון דער [[קאירא גניזה\|קאַירער גניזה]] אין מצרים.

	גרין האט עס שפּעטער געשאנקן צו זיין ניי-געגרינדעטער 'מוזעום פון דער ביבל', וואס האט זיך געעפנט אין 2017. אין 2016 האט הערשל העפלער, א קוראַטאָר אינעם מוזעאום, דערקענט א פאטאגראפיע פון דעם בוך אין אפגאניסטאן פון 1998 אין אַן ארטיקל אין "טאבלעט" זשורנאל וועגן אידישע כתבי־יד וואס ווערן ארויסגעשמוגלט פון אפגאניסטאן. די אנטדעקונג האט געפירט צו ראַדיאָמעטרישע דאטירונג־טעסטן אויף פיר טיילן פון דעם כתב-יד, וועלכע זענען דאטירט געווארן אין 2019 צו בערך ד'תק"מ (780 למס'). די דאטירונג האט באשטעטיגט אז דאס איז דער עלטסטער באקאנטער העברעאישער קאָדעקס (דאס הייסט, א בוך מיט געבונדענע בלעטער){{הערה\|שם=VOA\|{{לינק\|שרייבער=Masood Farivar\|קעפל=How the oldest known Hebrew book landed in a Washington museum\|זייטל=Voice of America (VOA News)\|דאטום=יאנואר 25, 2025\|אדרעס=https://www.voanews.com/a/how-the-oldest-known-hebrew-book-landed-in-a-washington-museum/7949998.html}}}}.		גרין האט עס שפּעטער געשאנקן צו זיין ניי-געגרינדעטער 'מוזעום פון דער ביבל', וואס האט זיך געעפנט אין 2017. אין 2016 האט הערשל העפלער, א קוראַטאָר אינעם מוזעאום, דערקענט א פאטאגראפיע פון דעם בוך אין אפגאניסטאן פון 1998 אין אַן ארטיקל אין "טאבלעט" זשורנאל וועגן אידישע כתבי־יד וואס ווערן ארויסגעשמוגלט פון אפגאניסטאן. די אנטדעקונג האט געפירט צו ראַדיאָמעטרישע דאטירונג־טעסטן אויף פיר טיילן פון דעם כתב-יד, וועלכע זענען דאטירט געווארן אין 2019 צו בערך ד'תק"מ (780 למס'). די דאטירונג האט באשטעטיגט אז דאס איז דער עלטסטער באקאנטער העברעאישער קאָדעקס (דאס הייסט, א בוך מיט געבונדענע בלעטער){{הערה\|שם=VOA\|{{לינק\|שרייבער=Masood Farivar\|קעפל=How the oldest known Hebrew book landed in a Washington museum\|זייטל=Voice of America (VOA News)\|דאטום=יאנואר 25, 2025\|אדרעס=https://www.voanews.com/a/how-the-oldest-known-hebrew-book-landed-in-a-washington-museum/7949998.html}}}}.
שורה 31:		שורה 31:
	{{nrg\|דליה מזורי\|עושה עלייה: הסידור הקדום בעולם יוצג בארץ\|622/523\|סעפטעמבער 15, 2014\|11\|2}};		{{nrg\|דליה מזורי\|עושה עלייה: הסידור הקדום בעולם יוצג בארץ\|622/523\|סעפטעמבער 15, 2014\|11\|2}};
	[https://col.org.il/news/85248 סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל], חב"ד און ליין;		[https://col.org.il/news/85248 סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל], חב"ד און ליין;
	[https://www.hidabroot.org/article/77366 סידור בן 1,200 שנה יוצג בישראל למשך חודש בלבד - הידברות]; {{JDN\|\|סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל\|393339}}; {{לינק\|שרייבער=FELICITY KAY\|קעפל=Oldest siddur in the world to be displayed in Jerusalem\|זייטל=The Jerusalem Post\|דאטום=סעפטעמבער 17, 2014\|אדרעס=https://www.jpost.com/israel-news/culture/oldest-siddur-in-the-world-to-be-displayed-in-jerusalem-375638}}; {{לינק\|שרייבער=\|קעפל=World's 'oldest known siddur' unveiled in Jerusalem\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 18, 2014\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/worlds-oldest-known-siddur-unveiled-in-jerusalem/}}}}. די מוזעאום אין וואשינגטאן האט אויפגעשטעלט אַן אויסשטעלונג מיטן נאמען "הייליגע ווערטער: אנטפּלעקן דאס פריסטע העברעאישע בוך", וואס האט זיך געעפנט אין סעפּטעמבער 2024 און האט געדויערט ביז 12טן יאנואר 2025. אין מערץ 2025 איז די זעלבע אויסשטעלונג אריבערגעפירט געווארן צו דער ביבליאטעק פון דער [[אידישער טעאלאגישער סעמינאר]] אין ניו־יארק, וואו עס וועט בלייבן ביז 17טן יולי 2025.		[https://www.hidabroot.org/article/77366 סידור בן 1,200 שנה יוצג בישראל למשך חודש בלבד - הידברות]; {{JDN\|\|סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל\|393339}}; {{לינק\|שרייבער=FELICITY KAY\|קעפל=Oldest siddur in the world to be displayed in Jerusalem\|זייטל=The Jerusalem Post\|דאטום=סעפטעמבער 17, 2014\|אדרעס=https://www.jpost.com/israel-news/culture/oldest-siddur-in-the-world-to-be-displayed-in-jerusalem-375638}}; {{לינק\|שרייבער=\|קעפל=World's 'oldest known siddur' unveiled in Jerusalem\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 18, 2014\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/worlds-oldest-known-siddur-unveiled-in-jerusalem/}}; {{בחדרי חרדים\|יונה שוב\|התרגשות: הסידור העתיק בעולם נחשף בירושלים\|153515\|סעפטעמבער 19, 2014}}}}. די מוזעאום אין וואשינגטאן האט אויפגעשטעלט אַן אויסשטעלונג מיטן נאמען "הייליגע ווערטער: אנטפּלעקן דאס פריסטע העברעאישע בוך", וואס האט זיך געעפנט אין סעפּטעמבער 2024 און האט געדויערט ביז 12טן יאנואר 2025{{הערה\|אביגדור גרג'י, [https://www.afghanim.co.il/תערוכה-על-סידור-התפילה-האפגני סידור התפילה האפגני], afghanim.co.il}}. אין מערץ 2025 איז די זעלבע אויסשטעלונג אריבערגעפירט געווארן צו דער ביבליאטעק פון דער [[אידישער טעאלאגישער סעמינאר]] אין ניו־יארק, וואו עס וועט בלייבן ביז 17טן יולי 2025{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘An extraordinary rarity’: Exhibit of oldest Hebrew book opens at JTS library\|זייטל=JNS.org\|דאטום=מערץ 19, 2025\|אדרעס=https://www.jns.org/an-extraordinary-rarity-exhibit-of-oldest-hebrew-book-opens-at-jts-library/}}}}.

	די מוזעאום פון דער ביבל האט אויסגעארבעט א אפּוטרופּסות־אפּמאך מיט פארשטייער פון די אפגאנער אידן און פון דער פריערדיגער רעגירונג פון אפגאניסטאן, כדי צו פארזיכערן צוטריט פאר יעדן, בפרט פאר דער פארשפּרייטער אפגאנער אידישער קהילה. דער מוזעאום באטראכט זיך אלס א פארוואלטער פונעם כתב־יד אין אויפטראג פון דער אפגאנער אידישער קהילה און געוועזענע אפגאנע באאמטע, אויספאלגנדיג א מענטשנרעכט־באזירטן צוגאנג צו קולטור־ירושה. זיי פּלאנירן צו צושטעלן רעפּליקעס פאר דער אידישער קהילה און קולטור־אינסטיטוציעס אין אפגאניסטאן{{הערה\|שם=VOA}}.		די מוזעאום פון דער ביבל האט אויסגעארבעט א אפּוטרופּסות־אפּמאך מיט פארשטייער פון די אפגאנער אידן און פון דער פריערדיגער רעגירונג פון אפגאניסטאן, כדי צו פארזיכערן צוטריט פאר יעדן, בפרט פאר דער פארשפּרייטער אפגאנער אידישער קהילה. דער מוזעאום באטראכט זיך אלס א פארוואלטער פונעם כתב־יד אין אויפטראג פון דער אפגאנער אידישער קהילה און געוועזענע אפגאנע באאמטע, אויספאלגנדיג א מענטשנרעכט־באזירטן צוגאנג צו קולטור־ירושה. זיי פּלאנירן צו צושטעלן רעפּליקעס פאר דער אידישער קהילה און קולטור־אינסטיטוציעס אין אפגאניסטאן{{הערה\|שם=VOA}}.
שורה 37:		שורה 37:
	==רעפערענצן==		==רעפערענצן==
	{{רעפערענצן}}		{{רעפערענצן}}
	*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘An extraordinary rarity’: Exhibit of oldest Hebrew book opens at JTS library\|זייטל=JNS.org\|דאטום=מערץ 19, 2025\|אדרעס=https://www.jns.org/an-extraordinary-rarity-exhibit-of-oldest-hebrew-book-opens-at-jts-library/}}
	*https://www.afghanim.co.il/תערוכה-על-סידור-התפילה-האפגני
	*
	*{{בחדרי חרדים\|יונה שוב\|התרגשות: הסידור העתיק בעולם נחשף בירושלים\|153515\|סעפטעמבער 19, 2014}}
	*{{nrg\|אלכס דורון\|סידור תפילה בן 1,200 שנה נמצא בידי אספן\|511/205\|אקטאבער 4, 2013\|1\|2}}
	*{{כיכר השבת\|יוני גבאי\|הסידור העתיק בעולם הוצג לנתניהו\|152524\|סעפטעמבער 18, 2014}}		*{{כיכר השבת\|יוני גבאי\|הסידור העתיק בעולם הוצג לנתניהו\|152524\|סעפטעמבער 18, 2014}}
	*{{כיפה\|\|מומחים בודקים: האם הסידור העתיק ביותר אכן נמצא בירושלים?\|חדשות/מומחים-בודקים-האם-הסידור-העתיק-ביותר-א/\|סעפטעמבער 21, 2014}}		*{{כיפה\|\|מומחים בודקים: האם הסידור העתיק ביותר אכן נמצא בירושלים?\|חדשות/מומחים-בודקים-האם-הסידור-העתיק-ביותר-א/\|סעפטעמבער 21, 2014}}

תנא קמא אין 17:04, 23 מערץ 2025

2025-03-23T17:04:49Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 17:04, 23 מערץ 2025
שורה 18:		שורה 18:
	דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.		דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.

	דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים~~, עס הייבט זיך אן מיט~~ טיילן פון תפילת שחרית אריינגערעכנט [[ברוך שאמר]] נאכגעפאלגט מיט ~~א גרויסע צאל~~ פסוקים ~~פון לויב~~, ~~דערנאך איז דא~~ אן אומבאוואוסטער [[קרובה]] באזירט אויף די פסוקים פון שיר השירים, באטיטלט אלס "מעמד דמטליא" [-קרובה פון סוכות]~~, און~~ א פיוט איבער אחרית הימים - א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]]~~, דערנאך ערשיינט~~ א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז געשריבן געווארן פון די פארקערטע זייט{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, דארט ווערט געברענגט א לאנגע ~~נסוח~~ פון "בורא פרי הגפן" און א לאנגע קידוש אויף פסח וואס ווערן דעמאנט דורך [[רב סעדיה גאון]]{{הערה\|זעט https://tablet.otzar.org/#/book/614047/p/45/t/0.363746464540185331234/fs/0/start/0/end/0/c}}~~, און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג~~ מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|~~שם=גרין~~}}{{הערה\|1=~~https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/~~}}.		דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים:
			*טיילן פון תפילת שחרית אריינגערעכנט אַן אייגנארטיגן נוסח פון [[ברוך שאמר]]{{הערה\|f. 1v–2r}}, עטליכע פסוקים פון לויב, ווי יהי כבוד און פסוקים פון אונזער הודו, מזמור שיר ליום השבת{{הערה\|1=f. 2v}}, נאכגעפאלגט מיט נאך פילע פסוקים וועלכע הייבן זיך אָן מיט אשרי און אנדערע, הודו לה' קראו בשמו{{הערה\|f. 8r–9r}}
			*אן אומבאוואוסטער [[קרובה]] באזירט אויף די פסוקים פון שיר השירים, באטיטלט אלס "מעמד דמטליא" [-קרובה פון סוכות]{{הערה\|f. 9v–???}}
			*א פיוט איבער אחרית הימים - א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]]{{הערה\|f. ???–20r}}
			*א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז געשריבן געווארן פון די פארקערטע זייט, אָן אנגעבן א סיבה{{הערה\|ALQ, f. 23v–f. 20v}}{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, דארט ווערט געברענגט א לאנגע נוסח פון "בורא פרי הגפן" און א לאנגע קידוש אויף פסח וואס ווערן דעמאנט דורך [[רב סעדיה גאון]]{{הערה\|זעט https://tablet.otzar.org/#/book/614047/p/45/t/0.363746464540185331234/fs/0/start/0/end/0/c}}
			*נאך א פיוט אויף סוכות מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|ALQ, f. 24r–25r}}{{הערה\|שם=גרין}}.

	עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן ~~אריגין~~, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.		עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן אפּשטאם, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.

	==היינטיגער אָרט און פארוואלטונג==		==היינטיגער אָרט און פארוואלטונג==
שורה 48:		שורה 53:
	*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Museum of the Bible unveils newly dated ‘oldest Jewish book’\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 25, 2024\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/museum-of-the-bible-unveils-newly-dated-oldest-jewish-book/}}		*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Museum of the Bible unveils newly dated ‘oldest Jewish book’\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 25, 2024\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/museum-of-the-bible-unveils-newly-dated-oldest-jewish-book/}}
	*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Oldest known Jewish prayer book goes on display - Medievalists.net\|זייטל=Medievalists.net\|דאטום=סעפטעמבער 22, 2014\|אדרעס=https://www.medievalists.net/2014/09/oldest-known-jewish-prayer-book-goes-display/}}		*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Oldest known Jewish prayer book goes on display - Medievalists.net\|זייטל=Medievalists.net\|דאטום=סעפטעמבער 22, 2014\|אדרעס=https://www.medievalists.net/2014/09/oldest-known-jewish-prayer-book-goes-display/}}
			{{כיכר השבת\|יוסי נכטיגל\|בסידור העתיק: פיוטים ומאה ברכות\|125825\|אקטאבער 4, 2013}}
	[[en:Afghan Liturgical Quire]]		[[en:Afghan Liturgical Quire]]

רושם רשימות: /* אינהאלט און באדייט */ פארברייטערט

2025-03-23T16:42:06Z

אינהאלט און באדייט: פארברייטערט

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 16:42, 23 מערץ 2025
שורה 18:		שורה 18:
	דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.		דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.

	דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, עס הייבט זיך אן מיט טיילן פון תפילת שחרית אריינגערעכנט [[ברוך שאמר]] נאכגעפאלגט מיט א גרויסע צאל פסוקים פון לויב, דערנאך איז דא אן אומבאוואוסטער [[קרובה]] באזירט אויף די פסוקים פון שיר השירים, באטיטלט אלס "מעמד דמטליא" [-קרובה פון סוכות], און א פיוט איבער אחרית הימים - א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]], דערנאך ערשיינט א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז געשריבן געווארן פון די פארקערטע זייט{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, דארט ווערט געברענגט א לאנגע נסוח פון "בורא פרי הגפן" און א לאנגע קידוש אויף פסח וואס ווערן דעמאנט דורך [[רב סעדיה גאון]], און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|שם=גרין}}{{הערה\|1=https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/}}.		דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, עס הייבט זיך אן מיט טיילן פון תפילת שחרית אריינגערעכנט [[ברוך שאמר]] נאכגעפאלגט מיט א גרויסע צאל פסוקים פון לויב, דערנאך איז דא אן אומבאוואוסטער [[קרובה]] באזירט אויף די פסוקים פון שיר השירים, באטיטלט אלס "מעמד דמטליא" [-קרובה פון סוכות], און א פיוט איבער אחרית הימים - א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]], דערנאך ערשיינט א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז געשריבן געווארן פון די פארקערטע זייט{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, דארט ווערט געברענגט א לאנגע נסוח פון "בורא פרי הגפן" און א לאנגע קידוש אויף פסח וואס ווערן דעמאנט דורך [[רב סעדיה גאון]]{{הערה\|זעט https://tablet.otzar.org/#/book/614047/p/45/t/0.363746464540185331234/fs/0/start/0/end/0/c}}, און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|שם=גרין}}{{הערה\|1=https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/}}.

	עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן אריגין, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.		עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן אריגין, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.

רושם רשימות: /* אינהאלט און באדייט */ רעדאגירונג

2025-03-23T16:35:09Z

אינהאלט און באדייט: רעדאגירונג

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 16:35, 23 מערץ 2025
שורה 18:		שורה 18:
	דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.		דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.

	דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, אריינגערעכנט ~~שחרית~~, א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז ~~מיסטעריעז~~ געשריבן געווארן ~~איבערגעדרייט, מיטן קאפּ אראפּ~~{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, א ~~סוכות פיוט, פיוטים וועגן~~ "~~אחרית הימים~~", א ~~זעלטענער פיוט~~ אויף שיר השירים אין צוזאמענהאנג מיט סוכות, מאה ברכות{{הערה\|{{כיכר השבת\|יוסי נכטיגל\|בסידור העתיק: פיוטים ומאה ברכות\|125825\|אקטאבער 4, 2013}}}}, א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[~~ספר זרובבל~~]], און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|שם=גרין}}{{הערה\|1=https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/}}.		דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, עס הייבט זיך אן מיט טיילן פון תפילת שחרית אריינגערעכנט [[ברוך שאמר]] נאכגעפאלגט מיט א גרויסע צאל פסוקים פון לויב, דערנאך איז דא אן אומבאוואוסטער [[קרובה]] באזירט אויף די פסוקים פון שיר השירים, באטיטלט אלס "מעמד דמטליא" [-קרובה פון סוכות], און א פיוט איבער אחרית הימים - א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]], דערנאך ערשיינט א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז געשריבן געווארן פון די פארקערטע זייט{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, דארט ווערט געברענגט א לאנגע נסוח פון "בורא פרי הגפן" און א לאנגע קידוש אויף פסח וואס ווערן דעמאנט דורך [[רב סעדיה גאון]], און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|שם=גרין}}{{הערה\|1=https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/}}.

	עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן אריגין, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.		עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן אריגין, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.

תנא קמא אין 05:12, 23 מערץ 2025

2025-03-23T05:12:44Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 05:12, 23 מערץ 2025
שורה 5:		שורה 5:

	==היסטאריע==		==היסטאריע==
	דער סידור איז געפונען געווארן דורך א מאן פון דער האַזאַראַ־מינאריטעט, וואס האט עס געגעבן צו א לאקאלן אפגאנער פירער קאַרים כאַלילי. כאלילי האט דאס דערקענט אלס הייליג און דאס איינגעוויקלט אין א טוך און אריינגעלייגט אין א ספּעציעל געמאכטער הילצערנער קאסטן{{הערה\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘Most exciting find in a millennium’: Oldest Hebrew book goes on display in DC\|זייטל=JNS.org\|דאטום=סעפטעמבער 30, 2024\|אדרעס=https://www.jns.org/most-exciting-find-in-a-millennium-oldest-hebrew-book-goes-on-display-in-dc/}}}}.		דער סידור איז געפונען געווארן דורך א מאן פון דער האַזאַראַ־מינאריטעט, וואס האט עס געגעבן צו א לאקאלן אפגאנער פירער קאַרים כאַלילי. כאלילי האט דאס דערקענט אלס הייליג און דאס איינגעוויקלט אין א טוך און אריינגעלייגט אין א ספּעציעל געמאכטער הילצערנער קאסטן{{הערה\|שם=JNS1\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘Most exciting find in a millennium’: Oldest Hebrew book goes on display in DC\|זייטל=JNS.org\|דאטום=סעפטעמבער 30, 2024\|אדרעס=https://www.jns.org/most-exciting-find-in-a-millennium-oldest-hebrew-book-goes-on-display-in-dc/}}}}.

	דער וועג ווי דאס כתב-יד האָט פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.		דער וועג ווי דאס כתב-יד האָט פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.
שורה 13:		שורה 13:
	גרין האט עס שפּעטער געשאנקן צו זיין ניי-געגרינדעטער 'מוזעום פון דער ביבל', וואס האט זיך געעפנט אין 2017. אין 2016 האט הערשל העפלער, א קוראַטאָר אינעם מוזעאום, דערקענט א פאטאגראפיע פון דעם בוך אין אפגאניסטאן פון 1998 אין אַן ארטיקל אין "טאבלעט" זשורנאל וועגן אידישע כתבי־יד וואס ווערן ארויסגעשמוגלט פון אפגאניסטאן. די אנטדעקונג האט געפירט צו ראַדיאָמעטרישע דאטירונג־טעסטן אויף פיר טיילן פון דעם כתב-יד, וועלכע זענען דאטירט געווארן אין 2019 צו בערך ד'תק"מ (780 למס'). די דאטירונג האט באשטעטיגט אז דאס איז דער עלטסטער באקאנטער העברעאישער קאָדעקס (דאס הייסט, א בוך מיט געבונדענע בלעטער){{הערה\|שם=VOA\|{{לינק\|שרייבער=Masood Farivar\|קעפל=How the oldest known Hebrew book landed in a Washington museum\|זייטל=Voice of America (VOA News)\|דאטום=יאנואר 25, 2025\|אדרעס=https://www.voanews.com/a/how-the-oldest-known-hebrew-book-landed-in-a-washington-museum/7949998.html}}}}.		גרין האט עס שפּעטער געשאנקן צו זיין ניי-געגרינדעטער 'מוזעום פון דער ביבל', וואס האט זיך געעפנט אין 2017. אין 2016 האט הערשל העפלער, א קוראַטאָר אינעם מוזעאום, דערקענט א פאטאגראפיע פון דעם בוך אין אפגאניסטאן פון 1998 אין אַן ארטיקל אין "טאבלעט" זשורנאל וועגן אידישע כתבי־יד וואס ווערן ארויסגעשמוגלט פון אפגאניסטאן. די אנטדעקונג האט געפירט צו ראַדיאָמעטרישע דאטירונג־טעסטן אויף פיר טיילן פון דעם כתב-יד, וועלכע זענען דאטירט געווארן אין 2019 צו בערך ד'תק"מ (780 למס'). די דאטירונג האט באשטעטיגט אז דאס איז דער עלטסטער באקאנטער העברעאישער קאָדעקס (דאס הייסט, א בוך מיט געבונדענע בלעטער){{הערה\|שם=VOA\|{{לינק\|שרייבער=Masood Farivar\|קעפל=How the oldest known Hebrew book landed in a Washington museum\|זייטל=Voice of America (VOA News)\|דאטום=יאנואר 25, 2025\|אדרעס=https://www.voanews.com/a/how-the-oldest-known-hebrew-book-landed-in-a-washington-museum/7949998.html}}}}.

	אין 2021 האט די רעגירונג פון אפגאניסטאן געוואלט צוריק-באקומען דעם כתב־יד, טענה'נדיג אז בילדער פון 1998 ווייזן אז עס איז געווען אין נאציאנאלן מוזעאום פון אפגאניסטאן אין קאבול, וועלכע איז באמבאדירט און געפּלינדערט געווארן{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=GIL ZOHAR\|קעפל=Afghanistan wants to repatriate stolen medieval Hebrew prayer book\|זייטל=The Jerusalem Post\|דאטום=אפריל 21, 2021\|אדרעס=https://www.jpost.com/international/afghanistan-wants-to-repatriate-stolen-medieval-hebrew-prayer-book-665963}}}}.		אין 2021 האט די דעמאקראטיש־ערוויילטער רעגירונג פון אפגאניסטאן געוואלט צוריק-באקומען דעם כתב־יד, טענה'נדיג אז בילדער פון 1998 ווייזן אז עס איז געווען אין נאציאנאלן מוזעאום פון אפגאניסטאן אין קאבול, וועלכע איז באמבאדירט און געפּלינדערט געווארן{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=GIL ZOHAR\|קעפל=Afghanistan wants to repatriate stolen medieval Hebrew prayer book\|זייטל=The Jerusalem Post\|דאטום=אפריל 21, 2021\|אדרעס=https://www.jpost.com/international/afghanistan-wants-to-repatriate-stolen-medieval-hebrew-prayer-book-665963}}}}. עטליכע חדשים שפעטער האט דער טאליבאן איבערגענומען אפגאניסטאן.

	==אינהאלט און באדייט==		==אינהאלט און באדייט==
שורה 20:		שורה 20:
	דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, אריינגערעכנט שחרית, א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז מיסטעריעז געשריבן געווארן איבערגעדרייט, מיטן קאפּ אראפּ{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, א סוכות פיוט, פיוטים וועגן "אחרית הימים", א זעלטענער פיוט אויף שיר השירים אין צוזאמענהאנג מיט סוכות, מאה ברכות{{הערה\|{{כיכר השבת\|יוסי נכטיגל\|בסידור העתיק: פיוטים ומאה ברכות\|125825\|אקטאבער 4, 2013}}}}, א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]], און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|שם=גרין}}{{הערה\|1=https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/}}.		דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, אריינגערעכנט שחרית, א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז מיסטעריעז געשריבן געווארן איבערגעדרייט, מיטן קאפּ אראפּ{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, א סוכות פיוט, פיוטים וועגן "אחרית הימים", א זעלטענער פיוט אויף שיר השירים אין צוזאמענהאנג מיט סוכות, מאה ברכות{{הערה\|{{כיכר השבת\|יוסי נכטיגל\|בסידור העתיק: פיוטים ומאה ברכות\|125825\|אקטאבער 4, 2013}}}}, א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]], און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|שם=גרין}}{{הערה\|1=https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/}}.

	די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{~~לינק~~\|~~שרייבער~~=~~\|קעפל=‘Most exciting find in a millennium’: Oldest Hebrew book goes on display in DC\|זייטל=JNS~~.~~org\|דאטום=סעפטעמבער 30~~, ~~2024~~\|~~אדרעס=~~https://~~www~~.~~jns~~.org/~~most~~-~~exciting~~-~~find~~-~~in-a-millennium-oldest-hebrew-book-goes-on-display-in-dc/~~}}.		עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן אריגין, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.

	==היינטיגער אָרט און פארוואלטונג==		==היינטיגער אָרט און פארוואלטונג==
שורה 26:		שורה 26:
	{{nrg\|דליה מזורי\|עושה עלייה: הסידור הקדום בעולם יוצג בארץ\|622/523\|סעפטעמבער 15, 2014\|11\|2}};		{{nrg\|דליה מזורי\|עושה עלייה: הסידור הקדום בעולם יוצג בארץ\|622/523\|סעפטעמבער 15, 2014\|11\|2}};
	[https://col.org.il/news/85248 סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל], חב"ד און ליין;		[https://col.org.il/news/85248 סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל], חב"ד און ליין;
	[https://www.hidabroot.org/article/77366 סידור בן 1,200 שנה יוצג בישראל למשך חודש בלבד - הידברות]; {{JDN\|\|סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל\|393339}}; {{לינק\|שרייבער=FELICITY KAY\|קעפל=Oldest siddur in the world to be displayed in Jerusalem\|זייטל=The Jerusalem Post\|דאטום=סעפטעמבער 17, 2014\|אדרעס=https://www.jpost.com/israel-news/culture/oldest-siddur-in-the-world-to-be-displayed-in-jerusalem-375638}}; {{לינק\|שרייבער=\|קעפל=World's 'oldest known siddur' unveiled in Jerusalem\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 18, 2014\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/worlds-oldest-known-siddur-unveiled-in-jerusalem/}}}}. די מוזעאום אין וואשינגטאן האט אויפגעשטעלט אַן אויסשטעלונג מיטן נאמען "הייליגע ווערטער: אנטפּלעקן דאס פריסטע העברעאישע בוך", וואס האט זיך געעפנט אין סעפּטעמבער 2024 און האט געדויערט ביז 12טן יאנואר 2025. אין מערץ 2025 איז די אויסשטעלונג אריבערגעפירט געווארן צו דער ביבליאטעק פון דער אידישער טעאלאגישער סעמינאר אין ניו־יארק, וואו עס וועט בלייבן ביז 17טן יולי 2025.		[https://www.hidabroot.org/article/77366 סידור בן 1,200 שנה יוצג בישראל למשך חודש בלבד - הידברות]; {{JDN\|\|סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל\|393339}}; {{לינק\|שרייבער=FELICITY KAY\|קעפל=Oldest siddur in the world to be displayed in Jerusalem\|זייטל=The Jerusalem Post\|דאטום=סעפטעמבער 17, 2014\|אדרעס=https://www.jpost.com/israel-news/culture/oldest-siddur-in-the-world-to-be-displayed-in-jerusalem-375638}}; {{לינק\|שרייבער=\|קעפל=World's 'oldest known siddur' unveiled in Jerusalem\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 18, 2014\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/worlds-oldest-known-siddur-unveiled-in-jerusalem/}}}}. די מוזעאום אין וואשינגטאן האט אויפגעשטעלט אַן אויסשטעלונג מיטן נאמען "הייליגע ווערטער: אנטפּלעקן דאס פריסטע העברעאישע בוך", וואס האט זיך געעפנט אין סעפּטעמבער 2024 און האט געדויערט ביז 12טן יאנואר 2025. אין מערץ 2025 איז די זעלבע אויסשטעלונג אריבערגעפירט געווארן צו דער ביבליאטעק פון דער [[אידישער טעאלאגישער סעמינאר]] אין ניו־יארק, וואו עס וועט בלייבן ביז 17טן יולי 2025.

	די מוזעאום האט אויסגעארבעט א ~~קאסטאדיאנער־אפּמאך~~ מיט פארשטייער פון די אפגאנער אידן און פון דער פריערדיגער ~~דעמאָקראַטיש־ערוויילטער~~ רעגירונג פון אפגאניסטאן, כדי צו פארזיכערן צוטריט פאר יעדן, בפרט פאר דער פארשפּרייטער אפגאנער אידישער קהילה. די מוזעאום ~~פּלאנירט~~ צו צושטעלן ~~הויך־קוואַליטעט~~ רעפּליקעס פאר דער אידישער קהילה און ~~פאר וויכטיקע~~ קולטור־אינסטיטוציעס אין אפגאניסטאן.		די מוזעאום פון דער ביבל האט אויסגעארבעט א אפּוטרופּסות־אפּמאך מיט פארשטייער פון די אפגאנער אידן און פון דער פריערדיגער רעגירונג פון אפגאניסטאן, כדי צו פארזיכערן צוטריט פאר יעדן, בפרט פאר דער פארשפּרייטער אפגאנער אידישער קהילה. דער מוזעאום באטראכט זיך אלס א פארוואלטער פונעם כתב־יד אין אויפטראג פון דער אפגאנער אידישער קהילה און געוועזענע אפגאנע באאמטע, אויספאלגנדיג א מענטשנרעכט־באזירטן צוגאנג צו קולטור־ירושה. זיי פּלאנירן צו צושטעלן רעפּליקעס פאר דער אידישער קהילה און קולטור־אינסטיטוציעס אין אפגאניסטאן{{הערה\|שם=VOA}}.

	==רעפערענצן==		==רעפערענצן==
שורה 47:		שורה 47:
	*{{לינק\|שרייבער=Matti Friedman\|קעפל=Is This Mysterious Text the Most Ancient Hebrew Book Ever Discovered?\|זייטל=The Free Press\|דאטום=סעפטעמבער 12, 2024\|אדרעס=https://www.thefp.com/p/mysterious-text}}		*{{לינק\|שרייבער=Matti Friedman\|קעפל=Is This Mysterious Text the Most Ancient Hebrew Book Ever Discovered?\|זייטל=The Free Press\|דאטום=סעפטעמבער 12, 2024\|אדרעס=https://www.thefp.com/p/mysterious-text}}
	*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Museum of the Bible unveils newly dated ‘oldest Jewish book’\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 25, 2024\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/museum-of-the-bible-unveils-newly-dated-oldest-jewish-book/}}		*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Museum of the Bible unveils newly dated ‘oldest Jewish book’\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 25, 2024\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/museum-of-the-bible-unveils-newly-dated-oldest-jewish-book/}}
			*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Oldest known Jewish prayer book goes on display - Medievalists.net\|זייטל=Medievalists.net\|דאטום=סעפטעמבער 22, 2014\|אדרעס=https://www.medievalists.net/2014/09/oldest-known-jewish-prayer-book-goes-display/}}
	[[en:Afghan Liturgical Quire]]		[[en:Afghan Liturgical Quire]]

תנא קמא אין 04:46, 23 מערץ 2025

2025-03-23T04:46:22Z

זעט די חילוקים

תנא קמא אין 03:39, 23 מערץ 2025

2025-03-23T03:39:13Z

תנא קמא: /* היסטאריע */

2025-03-21T05:07:09Z

היסטאריע

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 05:07, 21 מערץ 2025
שורה 8:		שורה 8:
	דער וועג ווי דאס כתב-יד האָט פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.		דער וועג ווי דאס כתב-יד האָט פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.

	אין 2013 איז דאס כתב-יד געקויפט געווארן דורך סטיוו גרין פון אקלאהאמע, דער פּרעזידענט פון האבי לאבי און אייגנטומער פון א ריזן קאלעקציע פון זעלטענע תנ"ך טעקסטן און ארטיקלען{{הערה\|1={{בחדרי חרדים\|יונה שוב, בחדרי חרדים\|הכירו: סידור התפילה העתיק בעולם\|145340\|אקטאבער 6, 2013}}}}. עס איז דאן דאטירט געווארן דורך געלערנטע און [[קארבאן-14]] טעסטן צו ארום 840 (ד'ת"ק) למס'{{הערה\|[https://www.museumofthebible.org/newsroom/green-scholars-discover-world-s-oldest-jewish-prayer-book Green Scholars Discover World’s Oldest Jewish Prayer Book] \| Museum of the Bible}}.		אין 2013 איז דאס כתב-יד געקויפט געווארן דורך סטיוו גרין פון אקלאהאמע, דער פּרעזידענט פון האבי לאבי און אייגנטומער פון א ריזן קאלעקציע פון זעלטענע תנ"ך טעקסטן און ארטיקלען{{הערה\|1={{בחדרי חרדים\|יונה שוב, בחדרי חרדים\|הכירו: סידור התפילה העתיק בעולם\|145340\|אקטאבער 6, 2013}}}}. עס איז דאן דאטירט געווארן דורך געלערנטע און [[קארבאן-14]] טעסטן צו ארום 840 (ד'ת"ק) למס'{{הערה\|[https://www.museumofthebible.org/newsroom/green-scholars-discover-world-s-oldest-jewish-prayer-book Green Scholars Discover World’s Oldest Jewish Prayer Book], Museum of the Bible}}.
	מ'האט אריגינעל געמיינט אז דאס כתב-יד קומט פון דער קאַירער גניזה אין מצרים.		מ'האט אריגינעל געמיינט אז דאס כתב-יד קומט פון דער קאַירער גניזה אין מצרים.

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 18:07, 23 מערץ 2025
שורה 7:		שורה 7:
	דער סידור איז געפונען געווארן דורך א מאן פון דער האַזאַראַ־מינאריטעט, וואס האט עס געגעבן צו א לאקאלן אפגאנער פירער קאַרים כאַלילי. כאלילי האט דאס דערקענט אלס הייליג און דאס איינגעוויקלט אין א טוך און אריינגעלייגט אין א ספּעציעל געמאכטער הילצערנער קאסטן{{הערה\|שם=JNS1\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘Most exciting find in a millennium’: Oldest Hebrew book goes on display in DC\|זייטל=JNS.org\|דאטום=סעפטעמבער 30, 2024\|אדרעס=https://www.jns.org/most-exciting-find-in-a-millennium-oldest-hebrew-book-goes-on-display-in-dc/}}}}.		דער סידור איז געפונען געווארן דורך א מאן פון דער האַזאַראַ־מינאריטעט, וואס האט עס געגעבן צו א לאקאלן אפגאנער פירער קאַרים כאַלילי. כאלילי האט דאס דערקענט אלס הייליג און דאס איינגעוויקלט אין א טוך און אריינגעלייגט אין א ספּעציעל געמאכטער הילצערנער קאסטן{{הערה\|שם=JNS1\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘Most exciting find in a millennium’: Oldest Hebrew book goes on display in DC\|זייטל=JNS.org\|דאטום=סעפטעמבער 30, 2024\|אדרעס=https://www.jns.org/most-exciting-find-in-a-millennium-oldest-hebrew-book-goes-on-display-in-dc/}}}}.

	דער וועג ווי דאס כתב-יד ~~האָט~~ פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.		דער וועג ווי דאס כתב-יד האט פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.

	אין 2013 איז דאס כתב-יד געקויפט געווארן פון אנטיק-הענדלער אין ענגלאנד פאר $2.5 מיליאן דאלער דורך סטיוו גרין פון אקלאהאמע, דער פּרעזידענט פון האבי לאבי{{הערה\|[https://www.huffpost.com/entry/oldest-jewish-prayer-book-collector_n_4020483#slide=1024672 World's Oldest Jewish Prayer Book Found? Rare Text Purchased By Hobby Lobby President], HuffPost Religion}} און אייגנטומער פון א ריזן קאלעקציע פון זעלטענע תנ"ך טעקסטן און ארטיקלען{{הערה\|1={{בחדרי חרדים\|יונה שוב, בחדרי חרדים\|הכירו: סידור התפילה העתיק בעולם\|145340\|אקטאבער 6, 2013}}}}. די מוזעאום פון דער ביבל זאגט אז די פארקויפער האבן צוגעשטעלט דאקומענטן וואס ווייזן ~~אַז~~ דער כתב־יד איז געווען אין בריטאניע זינט די 1950ער יארן{{הערה\|[https://www.museumofthebible.org/provenance Provenance], Museum of the Bible}}. עס ~~איז~~ דאן דאטירט געווארן דורך געלערנטע און [[קארבאן-14]] טעסטן צו ארום ד'ת"ר (840 למס'){{הערה\|שם=גרין\|[https://www.museumofthebible.org/newsroom/green-scholars-discover-world-s-oldest-jewish-prayer-book Green Scholars Discover World’s Oldest Jewish Prayer Book], Museum of the Bible}}, און מ'האט געמיינט אז דאס כתב-יד קומט פון דער [[קאירא גניזה\|קאַירער גניזה]] אין מצרים.		אין 2013 איז דאס כתב-יד געקויפט געווארן פון אנטיק-הענדלער אין ענגלאנד פאר $2.5 מיליאן דאלער דורך סטיוו גרין פון אקלאהאמע, דער פּרעזידענט פון האבי לאבי{{הערה\|[https://www.huffpost.com/entry/oldest-jewish-prayer-book-collector_n_4020483#slide=1024672 World's Oldest Jewish Prayer Book Found? Rare Text Purchased By Hobby Lobby President], HuffPost Religion}} און אייגנטומער פון א ריזן קאלעקציע פון זעלטענע תנ"ך טעקסטן און ארטיקלען{{הערה\|1={{בחדרי חרדים\|יונה שוב, בחדרי חרדים\|הכירו: סידור התפילה העתיק בעולם\|145340\|אקטאבער 6, 2013}}}}. די מוזעאום פון דער ביבל זאגט אז די פארקויפער האבן צוגעשטעלט דאקומענטן וואס ווייזן אז דער כתב־יד איז געווען אין בריטאניע זינט די 1950ער יארן{{הערה\|[https://www.museumofthebible.org/provenance Provenance], Museum of the Bible}}. לויט די מוזעאום איז עס דאן דאטירט געווארן דורך געלערנטע און [[קארבאן-14]] טעסטן צו ארום ד'ת"ר (840 למס'){{הערה\|שם=גרין\|[https://www.museumofthebible.org/newsroom/green-scholars-discover-world-s-oldest-jewish-prayer-book Green Scholars Discover World’s Oldest Jewish Prayer Book], Museum of the Bible}}, און מ'האט געמיינט אז דאס כתב-יד קומט פון דער [[קאירא גניזה\|קאַירער גניזה]] אין מצרים.

	גרין האט עס שפּעטער געשאנקן צו זיין ניי-געגרינדעטער 'מוזעום פון דער ביבל', וואס האט זיך געעפנט אין 2017. אין 2016 האט הערשל העפלער, א קוראַטאָר אינעם מוזעאום, דערקענט א פאטאגראפיע פון דעם בוך אין אפגאניסטאן פון 1998 אין אַן ארטיקל אין "טאבלעט" זשורנאל וועגן אידישע כתבי־יד וואס ווערן ארויסגעשמוגלט פון אפגאניסטאן. די אנטדעקונג האט געפירט צו ראַדיאָמעטרישע דאטירונג־טעסטן אויף פיר טיילן פון דעם כתב-יד, וועלכע זענען דאטירט געווארן אין 2019 צו בערך ד'תק"מ (780 למס'). די דאטירונג האט באשטעטיגט אז דאס איז דער עלטסטער באקאנטער העברעאישער קאָדעקס (דאס הייסט, א בוך מיט געבונדענע בלעטער){{הערה\|שם=VOA\|{{לינק\|שרייבער=Masood Farivar\|קעפל=How the oldest known Hebrew book landed in a Washington museum\|זייטל=Voice of America (VOA News)\|דאטום=יאנואר 25, 2025\|אדרעס=https://www.voanews.com/a/how-the-oldest-known-hebrew-book-landed-in-a-washington-museum/7949998.html}}}}.		גרין האט עס שפּעטער געשאנקן צו זיין ניי-געגרינדעטער 'מוזעום פון דער ביבל', וואס האט זיך געעפנט אין 2017. אין 2016 האט הערשל העפלער, א קוראַטאָר אינעם מוזעאום, דערקענט א פאטאגראפיע פון דעם בוך אין אפגאניסטאן פון 1998 אין אַן ארטיקל אין "טאבלעט" זשורנאל וועגן אידישע כתבי־יד וואס ווערן ארויסגעשמוגלט פון אפגאניסטאן. די אנטדעקונג האט געפירט צו ראַדיאָמעטרישע דאטירונג־טעסטן אויף פיר טיילן פון דעם כתב-יד, וועלכע זענען דאטירט געווארן אין 2019 צו בערך ד'תק"מ (780 למס'). די דאטירונג האט באשטעטיגט אז דאס איז דער עלטסטער באקאנטער העברעאישער קאָדעקס (דאס הייסט, א בוך מיט געבונדענע בלעטער){{הערה\|שם=VOA\|{{לינק\|שרייבער=Masood Farivar\|קעפל=How the oldest known Hebrew book landed in a Washington museum\|זייטל=Voice of America (VOA News)\|דאטום=יאנואר 25, 2025\|אדרעס=https://www.voanews.com/a/how-the-oldest-known-hebrew-book-landed-in-a-washington-museum/7949998.html}}}}.
שורה 31:		שורה 31:
	{{nrg\|דליה מזורי\|עושה עלייה: הסידור הקדום בעולם יוצג בארץ\|622/523\|סעפטעמבער 15, 2014\|11\|2}};		{{nrg\|דליה מזורי\|עושה עלייה: הסידור הקדום בעולם יוצג בארץ\|622/523\|סעפטעמבער 15, 2014\|11\|2}};
	[https://col.org.il/news/85248 סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל], חב"ד און ליין;		[https://col.org.il/news/85248 סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל], חב"ד און ליין;
	[https://www.hidabroot.org/article/77366 סידור בן 1,200 שנה יוצג בישראל למשך חודש בלבד - הידברות]; {{JDN\|\|סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל\|393339}}; {{לינק\|שרייבער=FELICITY KAY\|קעפל=Oldest siddur in the world to be displayed in Jerusalem\|זייטל=The Jerusalem Post\|דאטום=סעפטעמבער 17, 2014\|אדרעס=https://www.jpost.com/israel-news/culture/oldest-siddur-in-the-world-to-be-displayed-in-jerusalem-375638}}; {{לינק\|שרייבער=\|קעפל=World's 'oldest known siddur' unveiled in Jerusalem\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 18, 2014\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/worlds-oldest-known-siddur-unveiled-in-jerusalem/}}}}. די מוזעאום אין וואשינגטאן האט אויפגעשטעלט אַן אויסשטעלונג מיטן נאמען "הייליגע ווערטער: אנטפּלעקן דאס פריסטע העברעאישע בוך", וואס האט זיך געעפנט אין סעפּטעמבער 2024 און האט געדויערט ביז 12טן יאנואר 2025. אין מערץ 2025 איז די זעלבע אויסשטעלונג אריבערגעפירט געווארן צו דער ביבליאטעק פון דער [[אידישער טעאלאגישער סעמינאר]] אין ניו־יארק, וואו עס וועט בלייבן ביז 17טן יולי 2025.		[https://www.hidabroot.org/article/77366 סידור בן 1,200 שנה יוצג בישראל למשך חודש בלבד - הידברות]; {{JDN\|\|סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל\|393339}}; {{לינק\|שרייבער=FELICITY KAY\|קעפל=Oldest siddur in the world to be displayed in Jerusalem\|זייטל=The Jerusalem Post\|דאטום=סעפטעמבער 17, 2014\|אדרעס=https://www.jpost.com/israel-news/culture/oldest-siddur-in-the-world-to-be-displayed-in-jerusalem-375638}}; {{לינק\|שרייבער=\|קעפל=World's 'oldest known siddur' unveiled in Jerusalem\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 18, 2014\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/worlds-oldest-known-siddur-unveiled-in-jerusalem/}}; {{בחדרי חרדים\|יונה שוב\|התרגשות: הסידור העתיק בעולם נחשף בירושלים\|153515\|סעפטעמבער 19, 2014}}}}. די מוזעאום אין וואשינגטאן האט אויפגעשטעלט אַן אויסשטעלונג מיטן נאמען "הייליגע ווערטער: אנטפּלעקן דאס פריסטע העברעאישע בוך", וואס האט זיך געעפנט אין סעפּטעמבער 2024 און האט געדויערט ביז 12טן יאנואר 2025{{הערה\|אביגדור גרג'י, [https://www.afghanim.co.il/תערוכה-על-סידור-התפילה-האפגני סידור התפילה האפגני], afghanim.co.il}}. אין מערץ 2025 איז די זעלבע אויסשטעלונג אריבערגעפירט געווארן צו דער ביבליאטעק פון דער [[אידישער טעאלאגישער סעמינאר]] אין ניו־יארק, וואו עס וועט בלייבן ביז 17טן יולי 2025{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘An extraordinary rarity’: Exhibit of oldest Hebrew book opens at JTS library\|זייטל=JNS.org\|דאטום=מערץ 19, 2025\|אדרעס=https://www.jns.org/an-extraordinary-rarity-exhibit-of-oldest-hebrew-book-opens-at-jts-library/}}}}.

	די מוזעאום פון דער ביבל האט אויסגעארבעט א אפּוטרופּסות־אפּמאך מיט פארשטייער פון די אפגאנער אידן און פון דער פריערדיגער רעגירונג פון אפגאניסטאן, כדי צו פארזיכערן צוטריט פאר יעדן, בפרט פאר דער פארשפּרייטער אפגאנער אידישער קהילה. דער מוזעאום באטראכט זיך אלס א פארוואלטער פונעם כתב־יד אין אויפטראג פון דער אפגאנער אידישער קהילה און געוועזענע אפגאנע באאמטע, אויספאלגנדיג א מענטשנרעכט־באזירטן צוגאנג צו קולטור־ירושה. זיי פּלאנירן צו צושטעלן רעפּליקעס פאר דער אידישער קהילה און קולטור־אינסטיטוציעס אין אפגאניסטאן{{הערה\|שם=VOA}}.		די מוזעאום פון דער ביבל האט אויסגעארבעט א אפּוטרופּסות־אפּמאך מיט פארשטייער פון די אפגאנער אידן און פון דער פריערדיגער רעגירונג פון אפגאניסטאן, כדי צו פארזיכערן צוטריט פאר יעדן, בפרט פאר דער פארשפּרייטער אפגאנער אידישער קהילה. דער מוזעאום באטראכט זיך אלס א פארוואלטער פונעם כתב־יד אין אויפטראג פון דער אפגאנער אידישער קהילה און געוועזענע אפגאנע באאמטע, אויספאלגנדיג א מענטשנרעכט־באזירטן צוגאנג צו קולטור־ירושה. זיי פּלאנירן צו צושטעלן רעפּליקעס פאר דער אידישער קהילה און קולטור־אינסטיטוציעס אין אפגאניסטאן{{הערה\|שם=VOA}}.
שורה 37:		שורה 37:
	==רעפערענצן==		==רעפערענצן==
	{{רעפערענצן}}		{{רעפערענצן}}
	*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘An extraordinary rarity’: Exhibit of oldest Hebrew book opens at JTS library\|זייטל=JNS.org\|דאטום=מערץ 19, 2025\|אדרעס=https://www.jns.org/an-extraordinary-rarity-exhibit-of-oldest-hebrew-book-opens-at-jts-library/}}
	*https://www.afghanim.co.il/תערוכה-על-סידור-התפילה-האפגני
	*
	*{{בחדרי חרדים\|יונה שוב\|התרגשות: הסידור העתיק בעולם נחשף בירושלים\|153515\|סעפטעמבער 19, 2014}}
	*{{nrg\|אלכס דורון\|סידור תפילה בן 1,200 שנה נמצא בידי אספן\|511/205\|אקטאבער 4, 2013\|1\|2}}
	*{{כיכר השבת\|יוני גבאי\|הסידור העתיק בעולם הוצג לנתניהו\|152524\|סעפטעמבער 18, 2014}}		*{{כיכר השבת\|יוני גבאי\|הסידור העתיק בעולם הוצג לנתניהו\|152524\|סעפטעמבער 18, 2014}}
	*{{כיפה\|\|מומחים בודקים: האם הסידור העתיק ביותר אכן נמצא בירושלים?\|חדשות/מומחים-בודקים-האם-הסידור-העתיק-ביותר-א/\|סעפטעמבער 21, 2014}}		*{{כיפה\|\|מומחים בודקים: האם הסידור העתיק ביותר אכן נמצא בירושלים?\|חדשות/מומחים-בודקים-האם-הסידור-העתיק-ביותר-א/\|סעפטעמבער 21, 2014}}

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 17:04, 23 מערץ 2025
שורה 18:		שורה 18:
	דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.		דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.

	דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים~~, עס הייבט זיך אן מיט~~ טיילן פון תפילת שחרית אריינגערעכנט [[ברוך שאמר]] נאכגעפאלגט מיט ~~א גרויסע צאל~~ פסוקים ~~פון לויב~~, ~~דערנאך איז דא~~ אן אומבאוואוסטער [[קרובה]] באזירט אויף די פסוקים פון שיר השירים, באטיטלט אלס "מעמד דמטליא" [-קרובה פון סוכות]~~, און~~ א פיוט איבער אחרית הימים - א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]]~~, דערנאך ערשיינט~~ א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז געשריבן געווארן פון די פארקערטע זייט{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, דארט ווערט געברענגט א לאנגע ~~נסוח~~ פון "בורא פרי הגפן" און א לאנגע קידוש אויף פסח וואס ווערן דעמאנט דורך [[רב סעדיה גאון]]{{הערה\|זעט https://tablet.otzar.org/#/book/614047/p/45/t/0.363746464540185331234/fs/0/start/0/end/0/c}}~~, און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג~~ מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|~~שם=גרין~~}}{{הערה\|1=~~https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/~~}}.		דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים:
			*טיילן פון תפילת שחרית אריינגערעכנט אַן אייגנארטיגן נוסח פון [[ברוך שאמר]]{{הערה\|f. 1v–2r}}, עטליכע פסוקים פון לויב, ווי יהי כבוד און פסוקים פון אונזער הודו, מזמור שיר ליום השבת{{הערה\|1=f. 2v}}, נאכגעפאלגט מיט נאך פילע פסוקים וועלכע הייבן זיך אָן מיט אשרי און אנדערע, הודו לה' קראו בשמו{{הערה\|f. 8r–9r}}
			*אן אומבאוואוסטער [[קרובה]] באזירט אויף די פסוקים פון שיר השירים, באטיטלט אלס "מעמד דמטליא" [-קרובה פון סוכות]{{הערה\|f. 9v–???}}
			*א פיוט איבער אחרית הימים - א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]]{{הערה\|f. ???–20r}}
			*א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז געשריבן געווארן פון די פארקערטע זייט, אָן אנגעבן א סיבה{{הערה\|ALQ, f. 23v–f. 20v}}{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, דארט ווערט געברענגט א לאנגע נוסח פון "בורא פרי הגפן" און א לאנגע קידוש אויף פסח וואס ווערן דעמאנט דורך [[רב סעדיה גאון]]{{הערה\|זעט https://tablet.otzar.org/#/book/614047/p/45/t/0.363746464540185331234/fs/0/start/0/end/0/c}}
			*נאך א פיוט אויף סוכות מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|ALQ, f. 24r–25r}}{{הערה\|שם=גרין}}.

	עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן ~~אריגין~~, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.		עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן אפּשטאם, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.

	==היינטיגער אָרט און פארוואלטונג==		==היינטיגער אָרט און פארוואלטונג==
שורה 48:		שורה 53:
	*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Museum of the Bible unveils newly dated ‘oldest Jewish book’\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 25, 2024\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/museum-of-the-bible-unveils-newly-dated-oldest-jewish-book/}}		*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Museum of the Bible unveils newly dated ‘oldest Jewish book’\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 25, 2024\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/museum-of-the-bible-unveils-newly-dated-oldest-jewish-book/}}
	*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Oldest known Jewish prayer book goes on display - Medievalists.net\|זייטל=Medievalists.net\|דאטום=סעפטעמבער 22, 2014\|אדרעס=https://www.medievalists.net/2014/09/oldest-known-jewish-prayer-book-goes-display/}}		*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Oldest known Jewish prayer book goes on display - Medievalists.net\|זייטל=Medievalists.net\|דאטום=סעפטעמבער 22, 2014\|אדרעס=https://www.medievalists.net/2014/09/oldest-known-jewish-prayer-book-goes-display/}}
			{{כיכר השבת\|יוסי נכטיגל\|בסידור העתיק: פיוטים ומאה ברכות\|125825\|אקטאבער 4, 2013}}
	[[en:Afghan Liturgical Quire]]		[[en:Afghan Liturgical Quire]]

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 16:42, 23 מערץ 2025
שורה 18:		שורה 18:
	דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.		דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.

	דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, עס הייבט זיך אן מיט טיילן פון תפילת שחרית אריינגערעכנט [[ברוך שאמר]] נאכגעפאלגט מיט א גרויסע צאל פסוקים פון לויב, דערנאך איז דא אן אומבאוואוסטער [[קרובה]] באזירט אויף די פסוקים פון שיר השירים, באטיטלט אלס "מעמד דמטליא" [-קרובה פון סוכות], און א פיוט איבער אחרית הימים - א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]], דערנאך ערשיינט א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז געשריבן געווארן פון די פארקערטע זייט{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, דארט ווערט געברענגט א לאנגע נסוח פון "בורא פרי הגפן" און א לאנגע קידוש אויף פסח וואס ווערן דעמאנט דורך [[רב סעדיה גאון]], און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|שם=גרין}}{{הערה\|1=https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/}}.		דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, עס הייבט זיך אן מיט טיילן פון תפילת שחרית אריינגערעכנט [[ברוך שאמר]] נאכגעפאלגט מיט א גרויסע צאל פסוקים פון לויב, דערנאך איז דא אן אומבאוואוסטער [[קרובה]] באזירט אויף די פסוקים פון שיר השירים, באטיטלט אלס "מעמד דמטליא" [-קרובה פון סוכות], און א פיוט איבער אחרית הימים - א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]], דערנאך ערשיינט א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז געשריבן געווארן פון די פארקערטע זייט{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, דארט ווערט געברענגט א לאנגע נסוח פון "בורא פרי הגפן" און א לאנגע קידוש אויף פסח וואס ווערן דעמאנט דורך [[רב סעדיה גאון]]{{הערה\|זעט https://tablet.otzar.org/#/book/614047/p/45/t/0.363746464540185331234/fs/0/start/0/end/0/c}}, און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|שם=גרין}}{{הערה\|1=https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/}}.

	עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן אריגין, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.		עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן אריגין, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 16:35, 23 מערץ 2025
שורה 18:		שורה 18:
	דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.		דער אפגאנער סידור, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעלער בינדונג, ווערט באטראכט ווי דער עלטסטער באקאנטער געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]]. דער מאנוסקריפּט איז דער עלטסטער סידור און דער עלטסטער הגדה וואס איז אנטדעקט געווארן. די ספר'ל ווייזט אויף דער עקזיסטענץ פון אידן אין אפגאניסטאן און לענגאויס די אור-אלטע [[זיידן שטראז\|זיידן־שטראזן]] פאר א לענגערער צייט ווי היסטאריקער האבן פריער געגלויבט{{הערה\|שם=VOA}}.

	דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, אריינגערעכנט ~~שחרית~~, א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז ~~מיסטעריעז~~ געשריבן געווארן ~~איבערגעדרייט, מיטן קאפּ אראפּ~~{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, א ~~סוכות פיוט, פיוטים וועגן~~ "~~אחרית הימים~~", א ~~זעלטענער פיוט~~ אויף שיר השירים אין צוזאמענהאנג מיט סוכות, מאה ברכות{{הערה\|{{כיכר השבת\|יוסי נכטיגל\|בסידור העתיק: פיוטים ומאה ברכות\|125825\|אקטאבער 4, 2013}}}}, א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[~~ספר זרובבל~~]], און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|שם=גרין}}{{הערה\|1=https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/}}.		דער ספר פון 50 זייטן אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, עס הייבט זיך אן מיט טיילן פון תפילת שחרית אריינגערעכנט [[ברוך שאמר]] נאכגעפאלגט מיט א גרויסע צאל פסוקים פון לויב, דערנאך איז דא אן אומבאוואוסטער [[קרובה]] באזירט אויף די פסוקים פון שיר השירים, באטיטלט אלס "מעמד דמטליא" [-קרובה פון סוכות], און א פיוט איבער אחרית הימים - א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]], דערנאך ערשיינט א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז געשריבן געווארן פון די פארקערטע זייט{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, דארט ווערט געברענגט א לאנגע נסוח פון "בורא פרי הגפן" און א לאנגע קידוש אויף פסח וואס ווערן דעמאנט דורך [[רב סעדיה גאון]], און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|שם=גרין}}{{הערה\|1=https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/}}.

	עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן אריגין, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.		עס זענען פארהאן פארשידענע האנטשריפטן אינעם כתב־יד, וואס ווייזן אז עטליכע מענטשן האבן זיך באטייליגט אין זיין שאפונג. דער כתב־יד אנטהאלט לשון-קודש, אראמיש און אידיש־פּערסישע שריפט. די פארקערטע אריענטירונג פון דער הגדה קען זיין ווייל עס איז געווען דער ערשטער טייל פונעם ספר, און די ליידיגע זייטן זענען געווען נויטיג פאר די שבת־שחרית{{הערה\|שם=JNS1}}. די שפּראַך און דער נוסח ווייזן אויף א צענטראל־אזיאטישן אריגין, מסתמא צווישן אפגאניסטאן, איראן, איראק, אוזבעקיסטאן און מערב־כינע, און איז געווען אונטער דער אינטעלעקטועלער השפּעה פון די גאונים אין דער געגנט פון באגדאד{{הערה\|[https://collections.museumofthebible.org/artifacts/25290-afghanistan-liturgical-quire Afghanistan Liturgical Quire], Museum of the Bible}}. דער כתב־יד גיט א בליק אין די פריע ליטורגישע טראדיציעס, אפילו פאר דער סטאנדארדיזאציע פון סידורים דורך גאונים ווי רב עמרם גאון.

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 21:02, 23 מערץ 2025
שורה 2:		שורה 2:
	[[טעקע:Afghan Liturgical Quire.png\|קליין\|דער אפגאנער סידור אויף אויסשטעלונג אין דער מוזעאום פון דער ביבל.]]		[[טעקע:Afghan Liturgical Quire.png\|קליין\|דער אפגאנער סידור אויף אויסשטעלונג אין דער מוזעאום פון דער ביבל.]]
	[[טעקע:סידור מהמאה ה-9.jpg\|קליין\|[[מה נשתנה]] אינעם אפגאנער סידור.]]		[[טעקע:סידור מהמאה ה-9.jpg\|קליין\|[[מה נשתנה]] אינעם אפגאנער סידור.]]
	דער '''אפגאנער סידור''' (אויך באקאנט ווי דער '''אפגאנישער ליטורגישער קווייער''', Afghan Liturgical Quire) איז א מאנוסקריפט וועלכע שטאמט פון באַמיאַן, [[אפגאניסטאן]], פון די תקופת הגאונים. עס ווערט פאררעכנט ווי דאס עלטסטער אידישער ספר אין א בוך-פארמאט וואס איז היינט באקאנט. דער קליינער כתב-יד, בערך פינף ביי פינף אינטשעס (12 ביי 12 צענטימעטער) גרויס, אנטהאלט לשון-קודשע ליטורגישע טעקסטן, אריינגערעכנט תפילות פאר שבת, פיוטים פאר סוכות, און א טייל פון דער הגדה של פסח. דאס העפט איז געשריבן געווארן אין לשון הקודש, אראמיש און [[אידיש-פערסיש\|אידיש-פּערסיש]]. דאס כתב-יד איז היינט א טייל פון דער זאמלונג אין דער 'מוזעאום פון דער ביבל' אין וואשינגטאן, די-סי.		דער '''אפגאנער סידור''' (אויך באקאנט ווי דער '''אפגאנישער ליטורגישער קווייער''', Afghan Liturgical Quire) איז א מאנוסקריפט וועלכע שטאמט פון באַמיאַן, [[אפגאניסטאן]], פון די תקופת הגאונים. עס ווערט פאררעכנט ווי דאס עלטסטער אידישער ספר אין א בוך-פארמאט וואס איז היינט באקאנט. דער קליינער כתב-יד, בערך פינף ביי פינף אינטשעס (12 ביי 12 צענטימעטער) גרויס, אנטהאלט לשון-קודשע ליטורגישע טעקסטן, אריינגערעכנט תפילות פאר שבת, פיוטים פאר סוכות, און א טייל פון דער הגדה של פסח. דאס העפט איז געשריבן געווארן אין לשון הקודש, אראמיש און [[אידיש-פערסיש\|אידיש-פּערסיש]]. דאס כתב-יד איז היינט א טייל פון דער זאמלונג אין דער 'מוזעאום פון דער ביבל' אין [[וואשינגטאן די סי\|וואשינגטאן, די-סי]].

	==היסטאריע==		==היסטאריע==
	דער סידור איז געפונען געווארן דורך א מאן פון דער האַזאַראַ־מינאריטעט, וואס האט עס געגעבן צו א לאקאלן אפגאנער פירער קאַרים כאַלילי. כאלילי האט דאס דערקענט אלס הייליג און דאס איינגעוויקלט אין א טוך און אריינגעלייגט אין א ספּעציעל געמאכטער הילצערנער קאסטן{{הערה\|שם=JNS1\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘Most exciting find in a millennium’: Oldest Hebrew book goes on display in DC\|זייטל=JNS.org\|דאטום=סעפטעמבער 30, 2024\|אדרעס=https://www.jns.org/most-exciting-find-in-a-millennium-oldest-hebrew-book-goes-on-display-in-dc/}}}}.		דער סידור איז ווארשיינליך גע'גנב'עט געווארן, צווישן אנדערע טויזנטער חפצים, פון די נאציאנאלער מוזעאום פון אפגאניסטאן אין קאבול, וועלכע איז כסדר באמבאדירט און געפּלינדערט געווארן. דער כתב-יד איז שפּעטער "געפונען געווארן" דורך א מאן פון דער האַזאַראַ־מינאריטעט, וואס האט עס געגעבן צו א לאקאלן אפגאנער פירער קאַרים כאַלילי. כאלילי האט דאס דערקענט אלס הייליג און דאס איינגעוויקלט אין א טוך און אריינגעלייגט אין א ספּעציעל געמאכטער הילצערנער קאסטן{{הערה\|שם=JNS1\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=‘Most exciting find in a millennium’: Oldest Hebrew book goes on display in DC\|זייטל=JNS.org\|דאטום=סעפטעמבער 30, 2024\|אדרעס=https://www.jns.org/most-exciting-find-in-a-millennium-oldest-hebrew-book-goes-on-display-in-dc/}}}}.

	דער וועג ווי דאס כתב-יד האט פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.		דער וועג ווי דאס כתב-יד האט פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.

	אין 2013 איז דאס כתב-יד געקויפט געווארן פון אנטיק-הענדלער אין ענגלאנד פאר $2.5 מיליאן ~~דאלער~~ דורך סטיוו גרין פון אקלאהאמע, דער פּרעזידענט פון האבי לאבי{{הערה\|[https://www.huffpost.com/entry/oldest-jewish-prayer-book-collector_n_4020483#slide=1024672 World's Oldest Jewish Prayer Book Found? Rare Text Purchased By Hobby Lobby President], HuffPost Religion}} און אייגנטומער פון א ריזן קאלעקציע פון זעלטענע תנ"ך טעקסטן און ארטיקלען{{הערה\|1={{בחדרי חרדים\|יונה שוב, בחדרי חרדים\|הכירו: סידור התפילה העתיק בעולם\|145340\|אקטאבער 6, 2013}}}}. די מוזעאום פון דער ביבל זאגט אז די פארקויפער האבן צוגעשטעלט דאקומענטן וואס ווייזן אז דער כתב־יד איז געווען אין בריטאניע זינט די 1950ער יארן{{הערה\|[https://www.museumofthebible.org/provenance Provenance], Museum of the Bible}}. לויט די מוזעאום איז עס דאן דאטירט געווארן דורך געלערנטע און [[קארבאן-14]] טעסטן צו ארום ד'ת"ר (840 למס'){{הערה\|שם=גרין\|[https://www.museumofthebible.org/newsroom/green-scholars-discover-world-s-oldest-jewish-prayer-book Green Scholars Discover World’s Oldest Jewish Prayer Book], Museum of the Bible}}, און מ'האט געמיינט אז דאס כתב-יד קומט פון דער [[קאירא גניזה\|קאַירער גניזה]] אין מצרים.		אין 2013 איז דאס כתב-יד געקויפט געווארן פון אנטיק-הענדלער אין ענגלאנד פאר $2.5 מיליאן{{הערה\|שם=JP1\|{{לינק\|שרייבער=GIL ZOHAR\|קעפל=Exiled Afghan minister vows to recover looted antiques\|זייטל=The Jerusalem Post\|דאטום=אפריל 14, 2022\|אדרעס=https://www.jpost.com/jerusalem-report/article-704151}}}} דורך סטיוו גרין פון אקלאהאמע, דער פּרעזידענט פון האבי לאבי{{הערה\|[https://www.huffpost.com/entry/oldest-jewish-prayer-book-collector_n_4020483#slide=1024672 World's Oldest Jewish Prayer Book Found? Rare Text Purchased By Hobby Lobby President], HuffPost Religion}} און אייגנטומער פון א ריזן קאלעקציע פון זעלטענע תנ"ך טעקסטן און ארטיקלען{{הערה\|1={{בחדרי חרדים\|יונה שוב, בחדרי חרדים\|הכירו: סידור התפילה העתיק בעולם\|145340\|אקטאבער 6, 2013}}}}. די מוזעאום פון דער ביבל זאגט אז די פארקויפער האבן צוגעשטעלט דאקומענטן וואס ווייזן אז דער כתב־יד איז געווען אין בריטאניע זינט די 1950ער יארן{{הערה\|[https://www.museumofthebible.org/provenance Provenance], Museum of the Bible}}. לויט די מוזעאום איז עס דאן דאטירט געווארן דורך געלערנטע און [[קארבאן-14]] טעסטן צו ארום ד'ת"ר (840 למס'){{הערה\|שם=גרין\|[https://www.museumofthebible.org/newsroom/green-scholars-discover-world-s-oldest-jewish-prayer-book Green Scholars Discover World’s Oldest Jewish Prayer Book], Museum of the Bible}}, און מ'האט געמיינט אז דאס כתב-יד קומט פון דער [[קאירא גניזה\|קאַירער גניזה]] אין מצרים.

	גרין האט עס שפּעטער געשאנקן צו זיין ניי-געגרינדעטער 'מוזעום פון דער ביבל', וואס האט זיך געעפנט אין 2017. אין 2016 האט הערשל העפלער, א קוראַטאָר אינעם מוזעאום, דערקענט א פאטאגראפיע פון דעם בוך אין אפגאניסטאן פון 1998 אין אַן ארטיקל אין "טאבלעט" זשורנאל וועגן אידישע כתבי־יד וואס ווערן ארויסגעשמוגלט פון אפגאניסטאן. די אנטדעקונג האט געפירט צו ראַדיאָמעטרישע דאטירונג־טעסטן אויף פיר טיילן פון דעם כתב-יד, וועלכע זענען דאטירט געווארן אין 2019 צו בערך ד'תק"מ (780 למס'). די דאטירונג האט באשטעטיגט אז דאס איז דער עלטסטער באקאנטער העברעאישער קאָדעקס (דאס הייסט, א בוך מיט געבונדענע בלעטער){{הערה\|שם=VOA\|{{לינק\|שרייבער=Masood Farivar\|קעפל=How the oldest known Hebrew book landed in a Washington museum\|זייטל=Voice of America (VOA News)\|דאטום=יאנואר 25, 2025\|אדרעס=https://www.voanews.com/a/how-the-oldest-known-hebrew-book-landed-in-a-washington-museum/7949998.html}}}}.		גרין האט עס שפּעטער געשאנקן צו זיין ניי-געגרינדעטער 'מוזעום פון דער ביבל', וואס האט זיך געעפנט אין 2017. אין 2016 האט הערשל העפלער, א קוראַטאָר אינעם מוזעאום, דערקענט א פאטאגראפיע פון דעם בוך אין אפגאניסטאן פון 1998 אין אַן ארטיקל אין "טאבלעט" זשורנאל וועגן אידישע כתבי־יד וואס ווערן ארויסגעשמוגלט פון אפגאניסטאן. די אנטדעקונג האט געפירט צו ראַדיאָמעטרישע דאטירונג־טעסטן אויף פיר טיילן פון דעם כתב-יד, וועלכע זענען דאטירט געווארן אין 2019 צו בערך ד'תק"מ (780 למס'). די דאטירונג האט באשטעטיגט אז דאס איז דער עלטסטער באקאנטער העברעאישער קאָדעקס (דאס הייסט, א בוך מיט געבונדענע בלעטער){{הערה\|שם=VOA\|{{לינק\|שרייבער=Masood Farivar\|קעפל=How the oldest known Hebrew book landed in a Washington museum\|זייטל=Voice of America (VOA News)\|דאטום=יאנואר 25, 2025\|אדרעס=https://www.voanews.com/a/how-the-oldest-known-hebrew-book-landed-in-a-washington-museum/7949998.html}}}}.

	אין 2021 האט די דעמאקראטיש־ערוויילטער רעגירונג פון אפגאניסטאן געוואלט צוריק-באקומען דעם כתב־יד, טענה'נדיג אז בילדער פון 1998 ווייזן אז עס איז געווען אין נאציאנאלן מוזעאום פון אפגאניסטאן ~~אין קאבול, וועלכע איז באמבאדירט און געפּלינדערט געווארן~~{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=GIL ZOHAR\|קעפל=Afghanistan wants to repatriate stolen medieval Hebrew prayer book\|זייטל=The Jerusalem Post\|דאטום=אפריל 21, 2021\|אדרעס=https://www.jpost.com/international/afghanistan-wants-to-repatriate-stolen-medieval-hebrew-prayer-book-665963}}}}. עטליכע חדשים שפעטער האט דער טאליבאן איבערגענומען אפגאניסטאן.		אין 2021 האט די דעמאקראטיש־ערוויילטער רעגירונג פון אפגאניסטאן געוואלט צוריק-באקומען דעם כתב־יד, טענה'נדיג אז בילדער פון 1998 ווייזן אז עס איז געווען אין נאציאנאלן מוזעאום פון אפגאניסטאן{{הערה\|1={{לינק\|שרייבער=GIL ZOHAR\|קעפל=Afghanistan wants to repatriate stolen medieval Hebrew prayer book\|זייטל=The Jerusalem Post\|דאטום=אפריל 21, 2021\|אדרעס=https://www.jpost.com/international/afghanistan-wants-to-repatriate-stolen-medieval-hebrew-prayer-book-665963}}}}. עטליכע חדשים שפעטער האט דער טאליבאן איבערגענומען אפגאניסטאן, אבער דער רעגירונג אין גלות האט נישט אויפגעגעבן דאס צו צוריקבאקומען{{הערה\|שם=JP1}}.

	==אינהאלט און באדייט==		==אינהאלט און באדייט==
שורה 28:		שורה 28:

	==היינטיגער אָרט און פארוואלטונג==		==היינטיגער אָרט און פארוואלטונג==
	דער אפגאנער ליטורגישער קווייער געפינט זיך היינט אין דער זאמלונג פון דער מוזעום פון דער ביבל אין וואשינגטאן, די.סי. אונטער'ן אידענטיפיקאציע MS.000764. אין 2014 איז עס געווען אויף א קורצער צייט אויף אויסשטעל אינעם '[[ביבל לענדער מוזעאום]]' אין ירושלים{{הערה\|{{ערוץ7\|חזקי ברוך\|הסידור העתיק בעולם נחשף לציבור\|284229\|סעפטעמבער 18, 2014}};		דער אפגאנער ליטורגישער קווייער געפינט זיך היינט אין דער זאמלונג פון דער מוזעום פון דער ביבל אין וואשינגטאן, די.סי. אונטער'ן אידענטיפיקאציע MS.000764. אין 2014 איז עס געווען אויף א קורצער צייט אויף אויסשטעל אינעם '[[ביבל לענדער מוזעאום]]' אין ירושלים{{הערה\|{{כיכר השבת\|יוני גבאי\|הסידור העתיק בעולם הוצג לנתניהו\|152524\|סעפטעמבער 18, 2014}}; {{ערוץ7\|חזקי ברוך\|הסידור העתיק בעולם נחשף לציבור\|284229\|סעפטעמבער 18, 2014}};
	{{nrg\|דליה מזורי\|עושה עלייה: הסידור הקדום בעולם יוצג בארץ\|622/523\|סעפטעמבער 15, 2014\|11\|2}};		{{nrg\|דליה מזורי\|עושה עלייה: הסידור הקדום בעולם יוצג בארץ\|622/523\|סעפטעמבער 15, 2014\|11\|2}};
	[https://col.org.il/news/85248 סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל], חב"ד און ליין;		[https://col.org.il/news/85248 סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל], חב"ד און ליין;
שורה 37:		שורה 37:
	==רעפערענצן==		==רעפערענצן==
	{{רעפערענצן}}		{{רעפערענצן}}
			*
	*~~{{כיכר השבת\|יוני גבאי\|הסידור העתיק בעולם הוצג לנתניהו\|152524\|סעפטעמבער 18, 2014}}~~
	*{{כיפה\|\|מומחים בודקים: האם הסידור העתיק ביותר אכן נמצא בירושלים?\|חדשות/מומחים-בודקים-האם-הסידור-העתיק-ביותר-א/\|סעפטעמבער 21, 2014}}		*{{כיפה\|\|מומחים בודקים: האם הסידור העתיק ביותר אכן נמצא בירושלים?\|חדשות/מומחים-בודקים-האם-הסידור-העתיק-ביותר-א/\|סעפטעמבער 21, 2014}}
	*[https://www.hidabroot.org/article/1174978 שיאים יהודיים: מה גילו של הסידור הכי עתיק בעולם? - הידברות]		*[https://www.hidabroot.org/article/1174978 שיאים יהודיים: מה גילו של הסידור הכי עתיק בעולם? - הידברות]

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 03:39, 23 מערץ 2025
שורה 1:		שורה 1:
	{{דרעפט}}		{{דרעפט}}
	[[טעקע:Afghan Liturgical Quire.png\|קליין\|דער אפגאנער סידור אויף אויסשטעלונג אין דער מוזעאום פון דער ביבל.]]		[[טעקע:Afghan Liturgical Quire.png\|קליין\|דער אפגאנער סידור אויף אויסשטעלונג אין דער מוזעאום פון דער ביבל.]]
			[[טעקע:סידור מהמאה ה-9.jpg\|קליין\|[[מה נשתנה]] אינעם אפגאנער סידור.]]
	דער '''אפגאנער סידור''' (אויך באקאנט ווי דער '''אפגאנישער ליטורגישער קווייער''', Afghan Liturgical Quire) איז א מאנוסקריפט פון דער אפגאנער גניזה אין באַמיאַן, [[אפגאניסטאן]]. עס ווערט פאררעכנט ווי דאס עלטסטער אידישער ספר אין א בוך-פארמאט וואס איז היינט באקאנט. דער קליינער כתב-יד, בערך פינף ביי פינף אינטשעס (12 ביי 12 צענטימעטער) גרויס, אנטהאלט לשון-קודש ליטורגישע טעקסטן, אריינגערעכנט תפילות פאר שבת, פיוטים פאר סוכות, און א טייל פון דער הגדה של פסח, וואס איז מיסטעריעז געשריבן געווארן פארקערט (קאָפּ־אראפּ). דאס העפט איז געשריבן געווארן אין לשון הקודש, אראמיש און אידיש-פּערסיש. דאס כתב-יד איז היינט א טייל פון דער זאמלונג אין דער מוזעאום פון דער ביבל אין וואשינגטאן, די-סי.		דער '''אפגאנער סידור''' (אויך באקאנט ווי דער '''אפגאנישער ליטורגישער קווייער''', Afghan Liturgical Quire) איז א מאנוסקריפט פון דער אפגאנער גניזה אין באַמיאַן, [[אפגאניסטאן]]. עס ווערט פאררעכנט ווי דאס עלטסטער אידישער ספר אין א בוך-פארמאט וואס איז היינט באקאנט. דער קליינער כתב-יד, בערך פינף ביי פינף אינטשעס (12 ביי 12 צענטימעטער) גרויס, אנטהאלט לשון-קודש ליטורגישע טעקסטן, אריינגערעכנט תפילות פאר שבת, פיוטים פאר סוכות, און א טייל פון דער הגדה של פסח, וואס איז מיסטעריעז געשריבן געווארן פארקערט (קאָפּ־אראפּ). דאס העפט איז געשריבן געווארן אין לשון הקודש, אראמיש און אידיש-פּערסיש. דאס כתב-יד איז היינט א טייל פון דער זאמלונג אין דער מוזעאום פון דער ביבל אין וואשינגטאן, די-סי.

שורה 8:		שורה 9:
	דער וועג ווי דאס כתב-יד האָט פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.		דער וועג ווי דאס כתב-יד האָט פארלאזט אפגאניסטאן איז אומבאקאנט. מ'גלייבט אז עס איז מסתמא ארויסגעשמוגלט געווארן נאך דעם ווי די [[טאליבאן]] האט איבערגענומען באמיאן אין סוף 1998. עס זענען געווען פארשידענע פארזוכן צו פארקויפן דאס כתב-יד אין די פאראייניגטע שטאטן און אייראפּע צווישן 1998 און 2001, ביז עס איז "אומבאקאנט" פארקויפט געווארן אין לאנדאן אין הערבסט 2001 צו א פּריוואטן זאמלער, וועלכער האט עס געהאלטן מער ווי צען יאר.

	אין 2013 איז דאס כתב-יד געקויפט געווארן דורך סטיוו גרין פון אקלאהאמע, דער פּרעזידענט פון האבי לאבי און אייגנטומער פון א ריזן קאלעקציע פון זעלטענע תנ"ך טעקסטן און ארטיקלען{{הערה\|1={{בחדרי חרדים\|יונה שוב, בחדרי חרדים\|הכירו: סידור התפילה העתיק בעולם\|145340\|אקטאבער 6, 2013}}}}. עס איז דאן דאטירט געווארן דורך געלערנטע און [[קארבאן-14]] טעסטן צו ארום ~~840 (~~ד'ת"ק) למס'{{הערה\|[https://www.museumofthebible.org/newsroom/green-scholars-discover-world-s-oldest-jewish-prayer-book Green Scholars Discover World’s Oldest Jewish Prayer Book], Museum of the Bible}}.		אין 2013 איז דאס כתב-יד געקויפט געווארן דורך סטיוו גרין פון אקלאהאמע, דער פּרעזידענט פון האבי לאבי{{הערה\|[https://www.huffpost.com/entry/oldest-jewish-prayer-book-collector_n_4020483#slide=1024672 World's Oldest Jewish Prayer Book Found? Rare Text Purchased By Hobby Lobby President], HuffPost Religion}} און אייגנטומער פון א ריזן קאלעקציע פון זעלטענע תנ"ך טעקסטן און ארטיקלען{{הערה\|1={{בחדרי חרדים\|יונה שוב, בחדרי חרדים\|הכירו: סידור התפילה העתיק בעולם\|145340\|אקטאבער 6, 2013}}}}. עס איז דאן דאטירט געווארן דורך געלערנטע און [[קארבאן-14]] טעסטן צו ארום ד'ת"ר (840 למס'){{הערה\|שם=גרין\|[https://www.museumofthebible.org/newsroom/green-scholars-discover-world-s-oldest-jewish-prayer-book Green Scholars Discover World’s Oldest Jewish Prayer Book], Museum of the Bible}}.
	מ'האט אריגינעל געמיינט אז דאס כתב-יד קומט פון דער קאַירער גניזה אין מצרים.		מ'האט אריגינעל געמיינט אז דאס כתב-יד קומט פון דער קאַירער גניזה אין מצרים.

	גרין האט עס שפּעטער געשאנקן צו זיין ניי-געגרינדעטער 'מוזעום פון דער ביבל', וואס האט זיך געעפנט אין 2017. אין 2016 האט הערשל העפלער, א קוראַטאָר אינעם מוזעאום, דערקענט א פאטאגראפיע פון דעם בוך אין אפגאניסטאן פון 1997 אין אַן ארטיקל אין "טאבלעט" זשורנאל וועגן אידישע כתבי־יד וואס ווערן ארויסגעשמוגלט פון אפגאניסטאן. די אנטדעקונג האט געפירט צו ראַדיאָמעטרישע ~~דאַטירונג־טעסטן~~ אויף פיר טיילן פון דעם כתב-יד, וועלכע זענען דאטירט געווארן אין 2019 צו בערך ד'תק"מ (780 למס'), אין די צייט פון די גאוני בבל. די דאטירונג האט באשטעטיגט אז דאס איז דער עלטסטער באקאנטער העברעאישער קאָדעקס (דאס הייסט, א בוך מיט געבונדענע בלעטער){{הערה\|{{לינק\|שרייבער=Masood Farivar\|קעפל=How the oldest known Hebrew book landed in a Washington museum\|זייטל=Voice of America (VOA News)\|דאטום=יאנואר 25, 2025\|אדרעס=https://www.voanews.com/a/how-the-oldest-known-hebrew-book-landed-in-a-washington-museum/7949998.html}}}}.		גרין האט עס שפּעטער געשאנקן צו זיין ניי-געגרינדעטער 'מוזעום פון דער ביבל', וואס האט זיך געעפנט אין 2017. אין 2016 האט הערשל העפלער, א קוראַטאָר אינעם מוזעאום, דערקענט א פאטאגראפיע פון דעם בוך אין אפגאניסטאן פון 1997 אין אַן ארטיקל אין "טאבלעט" זשורנאל וועגן אידישע כתבי־יד וואס ווערן ארויסגעשמוגלט פון אפגאניסטאן. די אנטדעקונג האט געפירט צו ראַדיאָמעטרישע דאטירונג־טעסטן אויף פיר טיילן פון דעם כתב-יד, וועלכע זענען דאטירט געווארן אין 2019 צו בערך ד'תק"מ (780 למס'), אין די צייט פון די גאוני בבל. די דאטירונג האט באשטעטיגט אז דאס איז דער עלטסטער באקאנטער העברעאישער קאָדעקס (דאס הייסט, א בוך מיט געבונדענע בלעטער){{הערה\|{{לינק\|שרייבער=Masood Farivar\|קעפל=How the oldest known Hebrew book landed in a Washington museum\|זייטל=Voice of America (VOA News)\|דאטום=יאנואר 25, 2025\|אדרעס=https://www.voanews.com/a/how-the-oldest-known-hebrew-book-landed-in-a-washington-museum/7949998.html}}}}.

	==אינהאלט און באדייט==		==אינהאלט און באדייט==
	דער אפגאנער סידור ווערט גערעכנט ווי דער עלטסטער באקאנטער אידישער ספר. פאר פארשער פון אידישע ספרים האט די אנטדעקונג געבראכט די פריסטע באווייזן פון א געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]].		דער אפגאנער סידור ווערט גערעכנט ווי דער עלטסטער באקאנטער אידישער ספר. פאר פארשער פון אידישע ספרים האט די אנטדעקונג געבראכט די פריסטע באווייזן פון א געבונדענעם אידישן ספר. עס זענען שוין פון פריער געווען באקאנט עלטערע אידישע כתבים, אבער זיי זענען אלע אויף מגילות, א שטייגער ווי די [[מגילות ים המלח]].

	דער ספר פון 50 זייטן, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעל בינדונג, אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, אריינגערעכנט שחרית, א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז מיסטעריעז געשריבן געווארן מיטן קאפּ אראפּ{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, א סוכות פיוט, פיוטים וועגן "אחרית הימים", א זעלטענער פיוט אויף שיר השירים, ~~און~~ מאה ברכות{{הערה\|		דער ספר פון 50 זייטן, געשריבן אויף חיה-הויט פּארמעט אין זיין אריגינעל בינדונג, אנטהאלט טעקסטן וואס זענען ווארשיינליך געשריבן געווארן פאר דער צייט פון [[רב עמרם גאון]], וועלכער האט מחבר געווען א "סדר תפילות של כל השנה" אין מיטן די 800ער יארן. עס איז איינגעטיילט אין זעקס פרקים, אריינגערעכנט שחרית, א חלק פון הגדה של פסח, וואס איז מיסטעריעז געשריבן געווארן מיטן קאפּ אראפּ{{הערה\|1=[https://www.museumofthebible.org/newsroom/museum-of-the-bible-displays-world-s-oldest-jewish-prayerbook-12th-century-hebrew-bible-samaritan-scroll-first-edition-mishnah-with-rambam-and-more-at-israeli-embassy-s-annual-christian-solidarity-event Museum of the Bible Displays World's Oldest Jewish Prayerbook, 12th Century Hebrew Bible Samaritan Scroll, First Edition Mishnah With RamBam and More At Israeli Embassy's Annual Christian Solidarity Event], May 09, 2016 \| Museum of the Bible}}, א סוכות פיוט, פיוטים וועגן "אחרית הימים", א זעלטענער פיוט אויף שיר השירים אין צוזאמענהאנג מיט סוכות, מאה ברכות{{הערה\|{{כיכר השבת\|יוסי נכטיגל\|בסידור העתיק: פיוטים ומאה ברכות\|125825\|אקטאבער 4, 2013}}}}, א פּאָעטישע פאָרעם פון דעם [[ספר זרובבל]], און אַן אייגנארטיגע אפּטיילונג מיטן טיטל "ישועה בציון"{{הערה\|שם=גרין}}{{הערה\|1=https://www.instagram.com/museumofbible/p/DBPGnu8Jidy/}}.
	{{כיכר השבת\|יוסי נכטיגל\|בסידור העתיק: פיוטים ומאה ברכות\|125825\|אקטאבער 4, 2013}}}}.

	==היינטיגער אָרט און פארוואלטונג==		==היינטיגער אָרט און פארוואלטונג==
שורה 23:		שורה 23:
	{{nrg\|דליה מזורי\|עושה עלייה: הסידור הקדום בעולם יוצג בארץ\|622/523\|סעפטעמבער 15, 2014\|11\|2}};		{{nrg\|דליה מזורי\|עושה עלייה: הסידור הקדום בעולם יוצג בארץ\|622/523\|סעפטעמבער 15, 2014\|11\|2}};
	[https://col.org.il/news/85248 סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל], חב"ד און ליין;		[https://col.org.il/news/85248 סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל], חב"ד און ליין;
	[https://www.hidabroot.org/article/77366 סידור בן 1,200 שנה יוצג בישראל למשך חודש בלבד - הידברות]; {{JDN\|\|סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל\|393339}}}}. די מוזעאום אין וואשינגטאן האט אויפגעשטעלט אַן אויסשטעלונג מיטן נאמען "הייליגע ווערטער: אנטפּלעקן דאס פריסטע העברעאישע בוך", וואס האט זיך געעפנט אין סעפּטעמבער 2024 און האט געדויערט ביז 12טן יאנואר 2025. אין מערץ 2025 איז די אויסשטעלונג אריבערגעפירט געווארן צו דער ביבליאטעק פון דער אידישער טעאלאגישער סעמינאר אין ניו־יארק, וואו עס וועט בלייבן ביז 17טן יולי 2025.		[https://www.hidabroot.org/article/77366 סידור בן 1,200 שנה יוצג בישראל למשך חודש בלבד - הידברות]; {{JDN\|\|סידור התפילה העתיק ביותר בעולם יגיע לישראל\|393339}}; {{לינק\|שרייבער=\|קעפל=World's 'oldest known siddur' unveiled in Jerusalem\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 18, 2014\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/worlds-oldest-known-siddur-unveiled-in-jerusalem/}}}}. די מוזעאום אין וואשינגטאן האט אויפגעשטעלט אַן אויסשטעלונג מיטן נאמען "הייליגע ווערטער: אנטפּלעקן דאס פריסטע העברעאישע בוך", וואס האט זיך געעפנט אין סעפּטעמבער 2024 און האט געדויערט ביז 12טן יאנואר 2025. אין מערץ 2025 איז די אויסשטעלונג אריבערגעפירט געווארן צו דער ביבליאטעק פון דער אידישער טעאלאגישער סעמינאר אין ניו־יארק, וואו עס וועט בלייבן ביז 17טן יולי 2025.

	די מוזעאום האט אויסגעארבעט א קאסטאדיאנער־אפּמאך מיט פארשטייער פון די אפגאנער אידן און פון דער פריערדיגער דעמאָקראַטיש־ערוויילטער רעגירונג פון אפגאניסטאן, כדי צו פארזיכערן צוטריט פאר יעדן, בפרט פאר דער פארשפּרייטער אפגאנער אידישער קהילה. די מוזעאום פּלאנירט צו צושטעלן הויך־קוואַליטעט רעפּליקעס פאר דער אידישער קהילה און פאר וויכטיקע קולטור־אינסטיטוציעס אין אפגאניסטאן.		די מוזעאום האט אויסגעארבעט א קאסטאדיאנער־אפּמאך מיט פארשטייער פון די אפגאנער אידן און פון דער פריערדיגער דעמאָקראַטיש־ערוויילטער רעגירונג פון אפגאניסטאן, כדי צו פארזיכערן צוטריט פאר יעדן, בפרט פאר דער פארשפּרייטער אפגאנער אידישער קהילה. די מוזעאום פּלאנירט צו צושטעלן הויך־קוואַליטעט רעפּליקעס פאר דער אידישער קהילה און פאר וויכטיקע קולטור־אינסטיטוציעס אין אפגאניסטאן.
שורה 45:		שורה 45:
	*[https://www.jtsa.edu/news/the-worlds-oldest-jewish-book-on-display-at-the-jewish-theological-seminary/ The World’s Oldest Jewish Book on Display at The Jewish Theological Seminary - Jewish Theological Seminary]		*[https://www.jtsa.edu/news/the-worlds-oldest-jewish-book-on-display-at-the-jewish-theological-seminary/ The World’s Oldest Jewish Book on Display at The Jewish Theological Seminary - Jewish Theological Seminary]
	*{{לינק\|שרייבער=Matti Friedman\|קעפל=Is This Mysterious Text the Most Ancient Hebrew Book Ever Discovered?\|זייטל=The Free Press\|דאטום=סעפטעמבער 12, 2024\|אדרעס=https://www.thefp.com/p/mysterious-text}}		*{{לינק\|שרייבער=Matti Friedman\|קעפל=Is This Mysterious Text the Most Ancient Hebrew Book Ever Discovered?\|זייטל=The Free Press\|דאטום=סעפטעמבער 12, 2024\|אדרעס=https://www.thefp.com/p/mysterious-text}}
	*{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=World's 'oldest known siddur' unveiled in Jerusalem {{!}} The Times of Israel\|זייטל=The Times of Israel\|דאטום=סעפטעמבער 18, 2014\|אדרעס=https://www.timesofisrael.com/worlds-oldest-known-siddur-unveiled-in-jerusalem/}}

	[[en:Afghan Liturgical Quire]]		[[en:Afghan Liturgical Quire]]